مولتیپل اسکلروز (MS)؛ آنچه درباره علائم، تشخیص و مدیریت باید بدانید

مولتیپل اسکلروز (Multiple Sclerosis — MS) یا به اختصار ام اس، یک بیماری مزمن خودایمن (Autoimmune) است که دستگاه عصبی مرکزی (Central Nervous System — CNS) شامل مغز، نخاع و عصب بینایی را درگیر می‌کند. در این بیماری، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به غلاف میلین (Myelin Sheath) — پوشش محافظ رشته‌های عصبی — حمله می‌کند و موجب اختلال در انتقال پیام‌های عصبی می‌شود. طیف علائم بسیار متنوع است و از اختلال بینایی تا ضعف عضلانی، خستگی شدید و مشکلات شناختی را در بر می‌گیرد.

بر اساس داده‌های اطلس مولتیپل اسکلروز (Atlas of MS) که توسط فدراسیون بین‌المللی مولتیپل اسکلروز (MSIF) منتشر شده، در سال ۲۰۲۳ حدود ۲٫۹ میلیون نفر در سراسر جهان با این بیماری زندگی می‌کنند و هر پنج دقیقه یک نفر جدید در دنیا تشخیص ام اس می‌گیرد.

مولتیپل اسکلروز چگونه ایجاد می‌شود؟

پایه‌های بیماری‌زایی ام اس بر دو فرآیند موازی استوار است:

• التهاب کانونی (Focal Inflammation): لنفوسیت‌های T و B و ماکروفاژها از سد خونی-مغزی (Blood-Brain Barrier) عبور کرده و به میلین حمله می‌کنند. این حملات پلاک‌های التهابی (Plaques) در نقاط مختلف CNS ایجاد می‌کنند.
• تخریب عصبی (Neurodegeneration): با گذشت زمان، آکسون‌ها (Axons) و نورون‌ها نیز آسیب می‌بینند که زمینه‌ساز ناتوانی پایدار می‌شود.

مکانیسم دقیق آغاز این حمله خودایمن هنوز کاملاً روشن نشده، اما نقش اصلی را لنفوسیت‌های T پیش‌التهابی (CD4+ Proinflammatory T Cells) و در سال‌های اخیر، نقش پررنگ‌تر لنفوسیت‌های B ایفا می‌کنند.

چه کسانی بیشتر در معرض ام اس هستند؟ (عوامل خطر)

جنس و سن

ام اس تقریباً سه برابر بیشتر در زنان نسبت به مردان دیده می‌شود. سن شروع بیماری معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی است؛ میانگین سنی شروع فرم عود-بهبود (RRMS) حدود ۲۵ تا ۲۹ سالگی و فرم پیشرونده اولیه (PPMS) حدود ۳۹ تا ۴۱ سالگی است. حدود ۱۰٪ موارد پیش از ۱۸ سالگی تشخیص داده می‌شوند.

ژنتیک

داشتن بستگان درجه اول مبتلا، خطر ابتلا را به ۲ تا ۴ درصد می‌رساند (در مقایسه با ۰٫۱٪ در جمعیت عمومی). همخوانی (Concordance) در دوقلوهای یک‌تخمکی ۲۰ تا ۳۰ درصد است. آلل HLA-DRB1*1501 قوی‌ترین همبستگی ژنتیکی شناخته‌شده با بیماری را دارد.

عوامل محیطی

• کمبود ویتامین D: مطالعات تصادفی‌سازی‌شده مندلی (Mendelian Randomization) نشان داده‌اند که سطوح پایین ۲۵-هیدروکسی ویتامین D با افزایش خطر ابتلا به ام اس همراه است. این یافته با الگوی جغرافیایی بیماری (شیوع بالاتر در عرض‌های جغرافیایی شمالی‌تر که نور آفتاب کمتری دارند) همخوانی دارد.
• سیگار کشیدن: مطالعات نشان می‌دهند سیگار کشیدن پیش از شروع بیماری خطر ابتلا را افزایش می‌دهد و در مبتلایان به RRMS، احتمال تبدیل به SPMS را بالاتر می‌برد.
• عفونت ویروس اپشتین-بار (Epstein-Barr Virus — EBV): شواهد قوی وجود دارد که عفونت قبلی با EBV یکی از عوامل خطر مهم برای ام اس است.
• موقعیت جغرافیایی: شیوع بیماری در مناطق دورتر از استوا بیشتر است؛ کشورهایی مانند سوئد، کانادا، نروژ، ایرلند و انگلستان بالاترین نرخ شیوع را در جهان دارند.

انواع مولتیپل اسکلروز

ام اس به چند فرم بالینی تقسیم می‌شود که شناخت آن‌ها برای درک مسیر بیماری اهمیت زیادی دارد:

درصدهای ارائه‌شده برای RRMS و PPMS بر اساس داده‌های StatPearls (NCBI) است. نرخ تبدیل RRMS به SPMS بر اساس یک مرور سیستماتیک شامل ۹۲ مقاله (PMC6472227) در جمعیت‌های بدون درمان تعیین شده است؛ داروهای تعدیل‌کننده بیماری (DMTs) این نرخ را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهند.

علائم و نشانه‌های ام اس

علائم ام اس بسیار متنوع‌اند و به محل پلاک‌های دمیلیناسیون در CNS بستگی دارند. هیچ علامت «اختصاصی» واحدی برای ام اس وجود ندارد و این تنوع، تشخیص را دشوار می‌کند.

علائم بینایی

• نوریت بینایی (Optic Neuritis): التهاب عصب بینایی که با درد پشت چشم (بدتر با حرکت) و کاهش حدت دید یک چشم تظاهر می‌کند. در ۱۵ تا ۲۰٪ بیماران، اولین نشانه ام اس است.
• دوبینی (Diplopia)
• حرکات غیرارادی چشم (Nystagmus)

علائم حرکتی و عضلانی

• ضعف عضلانی (Weakness) در اندام‌ها
• اسپاستیسیتی (Spasticity) — سفتی و گرفتگی عضلانی
• اختلال در تعادل و راه رفتن (Ataxia)
• لرزش (Tremor)

علائم حسی

• بی‌حسی یا گزگز (Paresthesia) در اندام‌ها یا صورت
• علامت لرمیت (Lhermitte’s Sign): احساس شوک الکتریکی هنگام خم کردن گردن به سمت جلو که به ستون فقرات و اندام‌ها سرایت می‌کند
• احساس نوار یا فشار دور قفسه سینه (MS Hug)

خستگی

خستگی (Fatigue) از شایع‌ترین و ناتوان‌کننده‌ترین علائم ام اس است. یکی از ویژگی‌های خاص آن پدیده اوهتوف (Uhthoff’s Phenomenon) است: وخامت موقت علائم عصبی در پاسخ به افزایش دمای بدن (مانند ورزش، حمام گرم یا هوای گرم). این پدیده در ۶۰ تا ۸۰ درصد بیماران ام اس گزارش شده است و معمولاً کمتر از ۲۴ ساعت طول می‌کشد.

علائم مثانه و روده

• بی‌اختیاری یا احتباس ادرار
• فوریت ادراری
• یبوست (شایع‌ترین عارضه گوارشی)

علائم شناختی و روانپزشکی

• اختلال حافظه و تمرکز
• افسردگی و اضطراب
• مشکلات گفتار (Dysarthria) و بلع (Dysphagia)

تشخیص ام اس: معیار مک‌دونالد ۲۰۱۷

هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص ام اس وجود ندارد. تشخیص بر اساس معیار مک‌دونالد ۲۰۱۷ (2017 McDonald Criteria) انجام می‌شود که توسط یک متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست) اجرا می‌شود.

دو پایه اصلی این معیار عبارت‌اند از:

• پراکندگی در مکان (Dissemination in Space — DIS): وجود ضایعات در حداقل دو موقعیت مختلف در CNS.
• پراکندگی در زمان (Dissemination in Time — DIT): شواهدی که نشان دهد ضایعات در زمان‌های مختلف ایجاد شده‌اند.

MRI مغز و نخاع

ام‌آرآی (MRI) اصلی‌ترین ابزار تصویربرداری برای تشخیص و پیگیری ام اس است. ضایعات ام اس در MRI به صورت نواحی هایپرینتنس در T2 (روشن در تصاویر T2) در این مناطق ظاهر می‌شوند:

• نواحی پری‌ونتریکولار (Periventricular) — اطراف بطن‌های مغزی («انگشتان داوسون» Dawson’s Fingers)
• نواحی جاکستاکورتیکال/کورتیکال (Juxtacortical/Cortical) — زیر قشر مغز
• ناحیه اینفراتنتوریال (Infratentorial) — ساقه مغز و مخچه
• نخاع (Spinal Cord)

ضایعات فعال در MRI با تزریق گادولینیوم (Gadolinium Enhancement) تقویت می‌شوند. حضور باندهای الیگوکلونال (Oligoclonal Bands) در مایع مغزی-نخاعی (CSF) که در آپدیت ۲۰۱۷ وارد معیار شد، به عنوان جایگزینی برای اثبات DIT محسوب می‌شود.

آزمایش مایع مغزی-نخاعی (CSF)

با پونکسیون کمری (Lumbar Puncture) انجام می‌شود. یافته‌های کلاسیک شامل:

• وجود باندهای الیگوکلونال IgG
• افزایش ایمونوگلوبولین G (IgG)
• پلئوسیتوز مونونوکلئار (Mononuclear Cell Pleocytosis)

سایر بررسی‌ها

• پتانسیل‌های برانگیخته (Evoked Potentials) — ارزیابی سرعت هدایت عصبی
• آزمایش خون برای رد سایر بیماری‌ها (مانند لوپوس، سارکوئیدوز، کمبود ویتامین B12)

رویکردهای مدیریت ام اس

در حال حاضر درمان قطعی (Cure) برای ام اس وجود ندارد، اما روش‌های متعددی برای کاهش دفعات عود، کند کردن پیشرفت، و مدیریت علائم در دسترس است. هر برنامه درمانی باید توسط متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست) و بر اساس نوع ام اس، شدت بیماری و وضعیت فردی بیمار طراحی شود.

داروهای تعدیل‌کننده بیماری (Disease-Modifying Therapies — DMTs)

DMTها هدف اصلی‌شان کاهش تعداد و شدت عودها، کند کردن پیشرفت ناتوانی و کاهش بار ضایعات MRI است. انتخاب دارو کاملاً بر عهده پزشک متخصص است و هیچ دارویی نباید بدون تجویز پزشک مصرف شود. دسته‌بندی کلی این داروها عبارت است از:

نکته: اکرلیزوماب (Ocrelizumab) تنها داروی تأییدشده FDA برای درمان PPMS است. در سال ۲۰۲۴، سرویس ملی بهداشت انگلستان (NHS England) فرم تزریق زیرپوستی ۱۰-دقیقه‌ای این دارو را برای بیماران در دسترس قرار داد.مدیریت عودهای حاددر صورت بروز عود (Relapse)، پزشک ممکن است کورتیکواستروئیدهای وریدی (مانند متیل‌پردنیزولون) را برای کوتاه کردن مدت عود و کاهش التهاب تجویز کند. در موارد بی‌پاسخی به کورتیکواستروئیدها، پلاسمافرز (Plasma Exchange — PLEX) ممکن است مد نظر قرار گیرد. تجویز دوز و مدت این درمان‌ها کاملاً بر عهده پزشک متخصص است.مدیریت علائم

• فیزیوتراپی و کاردرمانی: شواهد علمی از تأثیر مثبت ورزش درمانی (Exercise Therapy) بر کاهش خستگی، بهبود تعادل و حفظ استقلال عملکردی حمایت می‌کنند. یک متاآنالیز شبکه‌ای (Network Meta-analysis) شامل ۵۸ کارآزمایی بالینی تصادفی‌شده و ۲۶۴۴ شرکت‌کننده نشان داد ورزش یک راهبرد مؤثر برای کاهش خستگی در ام اس است.
• مدیریت اسپاستیسیتی: ورزش کشش عضلانی، فیزیوتراپی و در صورت نیاز داروهای شل‌کننده عضلانی (تحت نظر پزشک)
• مدیریت اختلالات مثانه: تمرین مثانه، تغییر رژیم مایعات و در صورت لزوم دارو
• سلامت روان: رواندرمانی شناختی-رفتاری (CBT)، گروه‌های حمایتی و مشاوره برای مقابله با افسردگی و اضطراب ناشی از بیماری مزمن
• اجتناب از گرما: با توجه به پدیده اوهتوف، بیماران باید از افزایش دمای بدن (حمام آب بسیار گرم، فعالیت در هوای گرم بدون خنک‌کردن) اجتناب کنند.

پیش‌آگهی و عوامل مؤثر بر آنمسیر بیماری در افراد مختلف بسیار متفاوت است. عواملی که با پیش‌آگهی بهتر همراه‌اند عبارتند از: جنس مؤنث، فرم عود-بهبود، علائم حسی به عنوان نشانه اول، بهبودی کامل از عودها، فاصله طولانی بین اولین و دومین عود، و بار ضایعاتی پایین در MRI. عواملی که با پیش‌آگهی بدتر همراه‌اند شامل: جنس مذکر، فرم پیشرونده، علائم هرمی یا مخچه‌ای، عودهای مکرر با بهبودی ناقص، و آتروفی مغزی در MRI می‌شوند.چه زمانی به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنیم؟در صورت بروز هر یک از علائم زیر، به ویژه اگر برای اولین بار اتفاق می‌افتد یا با شدت قابل توجهی تکرار می‌شود، حتماً به پزشک مراجعه کنید:

• کاهش ناگهانی بینایی یک چشم یا درد با حرکت چشم
• بی‌حسی یا ضعف ناگهانی در اندام‌ها یا یک طرف بدن
• احساس شوک الکتریکی با خم کردن گردن (علامت لرمیت)
• اختلال تعادل، دوبینی یا مشکل در صحبت کردن
• خستگی شدید و غیرقابل توجیه
• اختلال کنترل مثانه

تشخیص، طراحی برنامه درمانی، و پیگیری ام اس باید توسط متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست) انجام شود. پیگیری منظم با پزشک متخصص برای ارزیابی پاسخ به درمان و تنظیم برنامه درمانی ضروری است.
سلب مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا تجویز پزشک متخصص نیست. تمام تصمیمات تشخیصی و درمانی باید توسط پزشک واجد صلاحیت و بر اساس شرایط فردی هر بیمار اتخاذ شود.

مشاوره و درمان ام‌اس (MS) با متخصص مغز و اعصاب

بیماری مولتیپل اسکلروز (MS) یک بیماری خودایمنی سیستم عصبی مرکزی است که می‌تواند علائمی مانند
بی‌حسی اندام‌ها، ضعف عضلانی، اختلال بینایی، سرگیجه یا مشکلات تعادل ایجاد کند.
تشخیص زودهنگام و شروع درمان مناسب توسط متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست) نقش مهمی در کنترل بیماری و کاهش عودها دارد.
در طبیب‌یاب می‌توانید لیست پزشکان متخصص مغز و اعصاب را مشاهده کرده و به‌صورت آنلاین نوبت رزرو کنید.