کم‌خونی داسی‌شکل (Sickle Cell Disease) چیست؟

کم‌خونی داسی‌شکل یا بیماری سلول داسی‌شکل (Sickle Cell Disease یا SCD) نام گروهی از اختلالات ارثی خون است که در آن، به دلیل جهش در ژن سازندهٔ هموگلوبین، شکل و کارکرد گلبول‌های قرمز دچار تغییر می‌شود. طبق تعریف مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا (CDC)، این بیماری با درد شدید و عوارضی همراه است که می‌تواند تمام اعضای بدن را درگیر کند و معمولاً از همان سال نخست زندگی، حدود ماه پنجم، علامت‌دار می‌شود [۱].

در حالت طبیعی، گلبول‌های قرمز شکلی گرد و منعطف دارند و به‌راحتی از رگ‌های باریک عبور می‌کنند. اما در این بیماری، نوع غیرطبیعی هموگلوبین به نام هموگلوبین S (HbS) باعث می‌شود گلبول قرمز شکلی داسی و سفت پیدا کند. طبق CDC، این سلول‌های داسی‌شکل و چسبنده در رگ‌های کوچک گیر می‌کنند و جریان خون را کند یا مسدود می‌کنند و به این ترتیب می‌توانند درد و عوارض جدی ایجاد کنند [۲].

تفاوت بیماری سلول داسی با «صفت داسی‌شکل» (Sickle Cell Trait)

یکی از شایع‌ترین سوءتفاهم‌ها، خلط شدن «بیماری سلول داسی» با «صفت (ناقلی) داسی‌شکل» است. این دو وضعیت از نظر ژنتیکی و بالینی کاملاً متفاوت‌اند:

• بیماری سلول داسی (SCD): فرد دو نسخهٔ ژن غیرطبیعی هموگلوبین (معمولاً از هر والد یک نسخه) را به ارث می‌برد؛ به این حالت HbSS گفته می‌شود و علائم بالینی کامل بیماری در فرد بروز می‌کند [۳].
• صفت داسی‌شکل (Sickle Cell Trait): فرد فقط یک نسخهٔ ژن غیرطبیعی را از یکی از والدین دریافت کرده و نسخهٔ دیگر طبیعی است. طبق CDC، افراد دارای صفت داسی‌شکل معمولاً هیچ‌کدام از علائم بیماری سلول داسی را ندارند، اما می‌توانند این ژن را به فرزندان خود منتقل کنند [۳].

الگوی وراثت این بیماری مغلوب (recessive) است. طبق CDC، اگر هر دو والد ناقل صفت داسی‌شکل باشند، در هر بارداری ۲۵ درصد (۱ از ۴) احتمال دارد فرزندشان به بیماری سلول داسی مبتلا شود [۳]. به همین دلیل، مشاورهٔ ژنتیک پیش از بارداری برای زوج‌هایی که سابقهٔ خانوادگی این بیماری را دارند یا نتیجهٔ آزمایش ناقلی مثبت داشته‌اند، توصیه می‌شود.

علائم کم‌خونی داسی‌شکل

طبق CDC، علائم و شدت بیماری در افراد مختلف متفاوت است و از خفیف تا شدید متغیر است [۱]. شایع‌ترین تظاهرات بالینی عبارت‌اند از:

کم‌خونی مزمن

در این بیماری، گلبول‌های قرمز داسی‌شکل عمر کوتاه‌تری نسبت به گلبول‌های طبیعی دارند و زودتر تخریب می‌شوند؛ همین امر باعث کم‌خونی مزمن می‌شود. علائم شایع کم‌خونی شامل خستگی، تحریک‌پذیری، سرگیجه و سبکی سر، تپش قلب، تنگی نفس، رنگ‌پریدگی پوست، زردی (Jaundice)، و در کودکان کندی رشد یا تأخیر بلوغ است [۱].

بحران‌های درد (Vaso-Occlusive Crisis)

بر اساس اطلاعات CDC، درد شایع‌ترین عارضهٔ بیماری سلول داسی و اصلی‌ترین دلیل مراجعهٔ بیماران به اورژانس یا بستری در بیمارستان است [۱]. این دردها زمانی رخ می‌دهند که گلبول‌های داسی‌شکل جریان خون را در عروق کوچک مسدود می‌کنند و معمولاً در دست‌ها، پاها، قفسهٔ سینه و کمر بروز می‌یابند [۱].

سایر علائم

خستگی مزمن، حساسیت بیشتر به عفونت، و در برخی موارد تأخیر رشد از دیگر یافته‌های بالینی شایع در کودکان مبتلا هستند [۱].

عوارض جدی و پرچم‌های قرمز هشدار

بیماری سلول داسی می‌تواند اعضای مختلف بدن از جمله ریه، مغز، طحال، کلیه، کبد و قلب را درگیر کند [۱]. برخی از این عوارض اورژانس پزشکی محسوب می‌شوند و نیازمند مراجعهٔ فوری‌اند:

• سندرم حاد قفسهٔ سینه (Acute Chest Syndrome): طبق CDC، این عارضه تهدیدکنندهٔ حیات است و می‌تواند به آسیب ریوی، دشواری تنفس و کاهش اکسیژن‌رسانی به بدن منجر شود؛ علائم آن شامل درد قفسهٔ سینه، سرفه، تنگی نفس و تب است [۱].
• عفونت‌های شدید: افراد مبتلا به بیماری سلول داسی، به‌ویژه نوزادان و کودکان، به‌دلیل اختلال در عملکرد طحال بیشتر در معرض عفونت‌های خطرناک مانند آنفلوانزا، مننژیت و پنومونی قرار دارند [۱]. بنابراین تب بالا در این بیماران باید جدی گرفته شود.
• سکتهٔ مغزی: بیماری سلول داسی یکی از شایع‌ترین علل سکتهٔ مغزی در کودکان در سطح جهان است [۴]. علائمی مانند ضعف ناگهانی یک سمت بدن یا اختلال گفتار باید فوراً بررسی شود.
• احتباس طحالی حاد (Acute Splenic Sequestration): این عارضه در ۱۰ تا ۳۰ درصد کودکان مبتلا رخ می‌دهد، شایع‌ترین زمان بروز آن بین ۶ ماهگی تا ۳ سالگی است و می‌تواند پس از یک بیماری تب‌دار ایجاد شود؛ علامت هشداردهنده رنگ‌پریدگی و ضعف ناگهانی است [۴].
• آسیب اندام‌ها: انسداد مکرر جریان خون می‌تواند در طول زمان به کلیه، کبد و قلب آسیب برساند [۱].

هشدار مهم: سندرم حاد قفسهٔ سینه (درد قفسه، تب، تنگی نفس)، تب بالا (خطر عفونت شدید)، علائم سکته (ضعف ناگهانی یا اختلال گفتار)، درد شدید کنترل‌نشده، یا رنگ‌پریدگی و ضعف ناگهانی (احتمال احتباس طحالی) از اورژانس‌های تهدیدکنندهٔ حیات در این بیماری هستند و نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس (۱۱۵) می‌باشند.

تشخیص بیماری سلول داسی

غربالگری نوزادان

غربالگری نوزادان یکی از مهم‌ترین دستاوردها در مدیریت این بیماری بوده است؛ در حال حاضر تمام ایالت‌های آمریکا برنامهٔ غربالگری اجباری و همگانی برای اختلالات هموگلوبین در نوزادان دارند [۵].

الکتروفورز هموگلوبین

تشخیص قطعی بیماری با آزمایش‌های تحلیل هموگلوبین مانند کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC)، ایزوالکتریک فوکوسینگ (IEF) و الکتروفورز هموگلوبین انجام می‌شود [۵]. این آزمایش‌ها نوع و نسبت هموگلوبین‌های موجود در خون را مشخص می‌کنند و امکان تفکیک بیماری سلول داسی از صفت ناقلی یا سایر اختلالات هموگلوبین را فراهم می‌آورند.

مدیریت و درمان بیماری سلول داسی

درمان بیماری سلول داسی هدفش کاهش دفعات و شدت بحران‌های درد، پیشگیری از عفونت و عوارض، و در صورت امکان، درمان قطعی است. تصمیم دربارهٔ هر روش درمانی و دوز آن باید توسط پزشک متخصص خون و بر اساس شرایط فردی بیمار اتخاذ شود.

هیدروکسی‌اوره (Hydroxyurea)

طبق مؤسسهٔ ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI)، هیدروکسی‌اوره پرکاربردترین داروی روزانه برای درمان بیماری سلول داسی است که با افزایش هموگلوبین جنینی (HbF) علائم داسی‌شدن گلبول‌ها را کاهش می‌دهد و از سال ۱۹۹۸ برای بزرگسالان مبتلا تأیید FDA را گرفته است؛ در سال ۲۰۱۴ نیز NHLBI استفاده از آن را برای همهٔ کودکان مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل از سن ۹ ماهگی به بالا توصیه کرد [۶]. طبق GeneReviews، هیدروکسی‌اوره می‌تواند دفعات بحران درد، تعداد بستری‌ها و موارد سندرم حاد قفسهٔ سینه را کاهش دهد، نیاز به تزریق خون را کم کند و در پیشگیری اولیه از سکته نقش داشته باشد [۴].

پیشگیری از عفونت: واکسیناسیون و آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه

به‌دلیل آسیب‌پذیری بالای کودکان مبتلا در برابر عفونت‌های شدید مانند عفونت تهاجمی پنوموکوکی، دو راهبرد پیشگیرانه به‌طور هم‌زمان توصیه می‌شود:

• واکسیناسیون: طبق GeneReviews، واکسیناسیون به‌موقع طبق برنامهٔ توصیه‌شده برای افراد با اختلال عملکرد طحال (از جمله واکسن‌های پنوموکوک) اهمیت زیادی دارد و در کنار پنی‌سیلین پیشگیرانه، بروز عفونت‌های باکتریایی جدی از جمله عفونت تهاجمی پنوموکوکی را در کودکان مبتلا به‌طور چشمگیری کاهش داده است [۴].
• آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه: طبق GeneReviews، تجویز پنی‌سیلین پیشگیرانه در نوزادان مبتلا به بیماری سلول داسی از حدود دو‌ماهگی توصیه می‌شود و می‌تواند بخش بزرگی از موارد سپسیس پنوموکوکی تهدیدکنندهٔ حیات دوران کودکی را پیشگیری کند؛ این رویکرد جایگزین واکسیناسیون نیست، بلکه مکمل آن است و هر دو با هم محافظت جامع‌تری ایجاد می‌کنند [۴].

هیدراتاسیون و مدیریت درد

طبق GeneReviews، کم‌آبی بدن می‌تواند خطر بروز بحران درد را افزایش دهد؛ بنابراین حفظ هیدراتاسیون مناسب و برنامهٔ کنترل درد زیر نظر پزشک، از تشدید درد و نیاز به بستری می‌کاهد [۴].

تزریق خون

تزریق گلبول قرمز برای درمان و پیشگیری از عوارضی مانند سکتهٔ مغزی در بیماران مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل استفاده می‌شود [۴]. در کودکانی که با سونوگرافی داپلر ترانس‌کرانیال (Transcranial Doppler) در گروه پرخطر سکته قرار می‌گیرند، تزریق خون منظم می‌تواند خطر سکته را به‌طور معناداری کاهش دهد [۴]. از سوی دیگر، تزریق مکرر خون با خطرهایی مانند تجمع آهن اضافی در بدن همراه است که ممکن است به قلب، کبد و سایر اندام‌ها آسیب برساند و نیازمند درمان کاهندهٔ آهن (Chelation) شود [۴].

پیوند مغز استخوان و ژن‌درمانی؛ درمان‌های بالقوه قطعی

طبق NHLBI، پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز (مغز استخوان) می‌تواند برای برخی از بیماران درمان‌کننده باشد، اما موفقیت آن نیازمند دهندهٔ کاملاً سازگار است که معمولاً یکی از بستگان نزدیک بیمار (خواهر یا برادر) است [۶]. طبق GeneReviews، در کودکانی که پیوند از خواهر یا برادر سازگار دریافت می‌کنند شانس درمان بیش از ۹۰ درصد گزارش شده است، اما برآورد می‌شود کمتر از ۳۰ درصد بیماران دهندهٔ خواهر یا برادر سازگار در دسترس داشته باشند؛ همین موضوع دسترسی به این روش را برای بسیاری از بیماران محدود می‌کند [۴].

در دسامبر ۲۰۲۳، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) دو ژن‌درمانی سلولی به نام‌های Casgevy (مبتنی بر ویرایش ژن با فناوری CRISPR/Cas9) و Lyfgenia (مبتنی بر انتقال ژن با وکتور لنتی‌ویروسی) را برای درمان بیماران ۱۲ سال به بالا مبتلا به بیماری سلول داسی تأیید کرد [۷][۸]. این روش‌ها به‌عنوان درمان‌های بالقوه قطعی مطرح‌اند، اما تصمیم‌گیری دربارهٔ مناسب‌بودن آن‌ها برای هر بیمار باید توسط تیم تخصصی درمانی و بر اساس شرایط فردی صورت گیرد.

مشاورهٔ ژنتیک

از آنجا که بیماری سلول داسی به‌صورت مغلوب به ارث می‌رسد، افرادی که سابقهٔ خانوادگی این بیماری یا صفت داسی‌شکل را دارند، به‌ویژه پیش از برنامه‌ریزی برای بارداری، می‌توانند برای آگاهی از وضعیت ناقلی خود و ریسک انتقال بیماری به فرزندان، با مشاور ژنتیک یا پزشک متخصص مشورت کنند.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• [۱] CDC — Complications of Sickle Cell Disease
• [۲] CDC — About Sickle Cell Disease
• [۳] CDC — What Is Sickle Cell Trait?
• [۴] GeneReviews (NCBI Bookshelf) — Sickle Cell Disease
• [۵] CDC — Newborn Screening and Genetics: Hemoglobinopathies Project
• [۶] NHLBI, NIH — Sickle Cell Disease Research
• [۷] FDA — FDA Approves First Gene Therapies to Treat Patients with Sickle Cell Disease
• [۸] PMC — FDA approval of Casgevy and Lyfgenia: a dual breakthrough in gene therapies for sickle cell disease