ام آر آی مغز (Brain MRI) روشی برای تصویربرداری از ساختار مغز است که از اشعهٔ ایکس استفاده نمی‌کند. در این مقاله توضیح می‌دهیم این روش چیست، چه زمانی درخواست می‌شود، پیش از انجام آن چه باید رعایت کرد، تزریق ماده حاجب چه تفاوتی ایجاد می‌کند و بعد از آن چه اتفاقی می‌افتد. دستور مرکز تصویربرداری و پزشک شما همیشه بر این اطلاعات عمومی مقدم است.
آخرین بازبینی منابع: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ (2026-10-10).
ام آر آی مغز چیست و چه تفاوتی با سی تی دارد؟
ام آر آی مغز (تصویربرداری تشدید مغناطیسی، Magnetic Resonance Imaging) با استفاده از میدان مغناطیسی قوی، پالس‌های امواج رادیویی و رایانه از مغز تصویر تهیه می‌کند. این روش از پرتو (اشعهٔ ایکس) استفاده نمی‌کند و در برخی موارد به تزریق ماده حاجبی به نام گادولینیوم (Gadolinium) نیاز دارد. RadiologyInfo.org ام آر آی را در حال حاضر بهترین آزمون تصویربرداری برای بسیاری از اختلالات مغزی معرفی می‌کند.
بر پایهٔ توضیح مؤسسهٔ ملی تصویربرداری زیستی و مهندسی زیستی آمریکا (NIBIB)، ام آر آی برخلاف سی تی (CT) از پرتوی یونیزان اشعهٔ ایکس استفاده نمی‌کند و مغز، نخاع، اعصاب، ماهیچه‌ها، رباط‌ها و تاندون‌ها را بسیار واضح‌تر از رادیوگرافی معمولی و سی تی نشان می‌دهد.
انتخاب میان ام آر آی و سی تی را پزشک بر اساس شرایط هر فرد انجام می‌دهد. ام آر آی در نواحی دیگر بدن هم کاربرد دارد؛ برای نمونه مقالهٔ ام آر آی قفسه سینه و ریه را ببینید.
ام آر آی مغز برای بررسی چه مواردی درخواست می‌شود؟
RadiologyInfo.org کاربردهای زیر را فهرست می‌کند. وجود این فهرست به معنای تشخیص قطعی هر یک از این موارد در فرد نیست و تفسیر تصاویر بر عهدهٔ رادیولوژیست و پزشک معالج است.
بررسی علائم ناگهانی یا طولانی‌مدت
یکی از دلایل درخواست ام آر آی مغز، بررسی علائمی است که ناگهان شروع شده‌اند یا مدت‌هاست ادامه دارند (RadiologyInfo.org).
نمونه‌هایی از اختلالات قابل بررسی
- سکته مغزی و آسیب ناشی از آن
- تغییرات مغزی وابسته به سن
- آسیب یا خونریزی مغزی پس از ضربه
- آتاکسی (Ataxia، از دست رفتن کنترل حرکات بدن)
- تومورهای مغزی
- ناهنجاری‌های رشدی و هیدروسفالی (Hydrocephalus، گشادشدن فضاهای مایع درون مغز)
- علل صرع، عفونت‌ها و برخی بیماری‌های مزمن مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS)
- اختلالات چشم و گوش داخلی و اختلالات غدهٔ هیپوفیز
چه کسانی نباید ام آر آی انجام دهند؟ (ضربان‌ساز، ایمپلنت‌ها، بارداری)
میدان مغناطیسی قوی ام آر آی اجسام فرومغناطیسی (آهن‌ربایی‌پذیر) داخل یا روی بدن را به سمت خود می‌کشد و می‌تواند آن‌ها را ناگهان و با نیروی زیاد جابه‌جا کند. به همین دلیل هر فردی که هنگام معاینه در اتاق حضور دارد باید همهٔ اشیای فلزی را خارج کند و فرم غربالگری ایمنی را پر کند (RadiologyInfo.org، ایمنی ام آر آی).
دستگاه‌ها و ایمپلنت‌های پرخطر
طبق RadiologyInfo.org (ایمنی ام آر آی) این موارد می‌توانند خطر ایجاد کنند یا مانع انجام ام آر آی شوند:
- ضربان‌ساز قلب (Pacemaker) و دفیبریلاتور کاشتنی (ICD)
- کلیپس‌های عروقی و پمپ‌های دارویی خارجی یا کاشتنی
- برخی کاشت حلزون‌ها (Cochlear implant) و سامانه‌های تحریک عصبی (Neurostimulator)
- کاتترهای دارای اجزای فلزی
- گلوله، ترکش یا قطعات فلزی دیگر، و اشیای فلزی داخل یا نزدیک چشم
- کلیپس آنوریسم (Aneurysm clip) از نوع فرومغناطیسی، که در صورت وجود معاینه انجام نمی‌شود
بعضی ضربان‌سازها، دفیبریلاتورها، سامانه‌های تحریک عصبی، کاشت حلزون‌ها و پمپ‌های دارویی جدیدتر ممکن است برای ام آر آی قابل قبول باشند، اما باید نام و سازندهٔ دستگاه را به تکنولوژیست بدهید (RadiologyInfo.org، ایمنی ام آر آی). سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هم تأکید می‌کند بیمار دارای ایمپلنت نباید اسکن شود مگر آنکه دستگاه او به‌طور قطعی «ایمن برای ام آر آی» (MR Safe) یا «مشروط برای ام آر آی» (MR Conditional) شناسایی شده باشد (FDA). به گفتهٔ RadiologyInfo.org بیشتر ایمپلنت‌های ارتوپدی خطری ایجاد نمی‌کنند، اما همیشه باید وجود هر دستگاه یا فلز در بدن را به تکنولوژیست اطلاع دهید.
بارداری
داده‌های موجود شواهد قانع‌کننده‌ای از آسیب ام آر آی بدون ماده حاجب به جنین نشان نمی‌دهد. اگر معاینه فوری نباشد، پزشک ممکن است آن را تا پس از زایمان به تعویق بیندازد، و از ماده حاجب گادولینیوم در بارداری جز در شرایط بسیار خاص معمولاً پرهیز می‌شود (RadiologyInfo.org). اگر باردار هستید یا ممکن است باردار باشید، حتماً به مرکز اطلاع دهید؛ این پرسش در فرم ایمنی هم آمده است (NHS).
آمادگی قبل از ام آر آی مغز
پیش از معاینه به پزشک دربارهٔ مشکلات سلامت، جراحی‌های اخیر، آلرژی‌ها و احتمال بارداری بگویید و دربارهٔ هر دستگاه یا فلز در بدن به تکنولوژیست اطلاع دهید (RadiologyInfo.org). طبق NHS از شما خواسته می‌شود فرمی را پر کنید که دربارهٔ بارداری، شیردهی، جراحی‌های قبلی، مشکلات کلیوی و آلرژی‌ها (از جمله به ماده حاجب) می‌پرسد.
لباس و وسایل فلزی
لباس گشاد و راحت بپوشید و جواهرات را در خانه بگذارید؛ ممکن است از شما بخواهند لباس بیمارستانی بپوشید (RadiologyInfo.org). جدول زیر بر پایهٔ RadiologyInfo.org (صفحهٔ ام آر آی سر و صفحهٔ ایمنی ام آر آی) و NHS تنظیم شده است.
داروها و بیماری‌ها
داروهای معمول خود را مصرف کنید مگر پزشک خلاف آن را بگوید. توصیه‌های خوردن و آشامیدن پیش از معاینه بین مراکز متفاوت است؛ دستور مرکز خود را دنبال کنید (RadiologyInfo.org). اگر مشکل کلیوی یا سابقهٔ آلرژی (به‌ویژه به ماده حاجب) دارید، آن را در فرم ایمنی ذکر کنید و به کادر بگویید (NHS).
ترس از فضای بسته
اگر دربارهٔ ام آر آی مضطرب هستید یا از فضای بسته می‌ترسید، پیش از نوبت با کادر بیمارستان صحبت کنید. NHS می‌گوید ممکن است بتوانید دارویی برای آرام‌شدن دریافت کنید و می‌توانید بپرسید که آیا فردی برای حمایت همراه شما باشد. RadiologyInfo.org می‌گوید از هر بیست نفر، یک نفر ممکن است برای آرام ماندن به آرام‌بخش خفیف نیاز داشته باشد، و برخی مراکز اجازهٔ حضور همراه یا استفاده از دستگاه بازتر را می‌دهند (RadiologyInfo.org، ایمنی ام آر آی). FDA هم اشاره می‌کند دستگاه ام آر آی باز (Open MRI) برای بعضی بیماران گزینه است، اما همهٔ دستگاه‌ها همهٔ معاینه‌ها را انجام نمی‌دهند؛ این موضوع را با پزشک مطرح کنید. آرام‌بخشی و بیهوشی خطرهایی دارند که مختص ام آر آی نیستند (FDA).
ام آر آی مغز با تزریق و بدون تزریق چه فرقی دارد؟
ماده حاجب، که اغلب حاوی گادولینیوم است، از راه رگ تزریق می‌شود و روشنایی تصویر را در بافت‌های مربوط افزایش می‌دهد (NIBIB). NHS می‌گوید این تزریق برای نمایش جزئیات بیشتر در تصاویر انجام می‌شود. تصمیم دربارهٔ لزوم تزریق با پزشک و رادیولوژیست است.
عوارض و نکات ایمنی ماده حاجب
- احتمال واکنش آلرژیک به گادولینیوم کمتر از مواد حاجب یددار رادیوگرافی و سی تی است؛ آلرژی به آن بسیار نادر است و واکنش‌های شدید نادرند (RadiologyInfo.org، ایمنی مواد حاجب).
- NHS عوارض ماده حاجب را معمولاً خفیف و کوتاه‌مدت می‌داند و احساس تهوع یا استفراغ، بثورات پوستی، سردرد، طعم فلزی در دهان و سرگیجه را نام می‌برد؛ ممکن است در محل تزریق کبودی کوچکی ایجاد شود. واکنش آلرژیک نادر است و بیشتر واکنش‌ها کمی پس از تزریق یا در ساعت اول رخ می‌دهند. اگر ماده حاجب دریافت کرده باشید، ممکن است از شما بخواهند تا حدود ۳۰ دقیقه در بیمارستان بمانید.
- در بیماران با نارسایی شدید کلیه که دیالیز می‌شوند، خطر بیماری نادر اما جدی فیبروز سیستمیک نفروژنیک (Nephrogenic Systemic Fibrosis) وجود دارد و دستورالعمل‌های آمریکا توصیه می‌کنند این بیماران فقط در صورت ضرورت گادولینیوم دریافت کنند (NIBIB؛ RadiologyInfo.org، ایمنی مواد حاجب).
- شواهدی وجود دارد که مقادیر بسیار اندکی از گادولینیوم ممکن است پس از ام آر آی با ماده حاجب در اندام‌های مختلف بدن، از جمله مغز، باقی بماند؛ اثر منفی شناخته‌شده‌ای از این موضوع گزارش نشده، اما پزشک ممکن است در انتخاب نوع ماده حاجب آن را در نظر بگیرد (RadiologyInfo.org، ایمنی مواد حاجب). به گفتهٔ RadiologyInfo.org این موضوع بیشتر در بیمارانی رخ می‌دهد که در طول عمر برای پایش بیماری‌های مزمن یا پرخطر ام آر آی‌های متعدد انجام می‌دهند.
مراحل انجام و مدت زمان ام آر آی مغز
پس از تکمیل فرم و خارج‌کردن وسایل فلزی، روی تختی صاف دراز می‌کشید که به داخل دستگاه می‌رود و برای گرفتن تصاویر واضح باید بی‌حرکت بمانید (NHS). اضطراب، گیجی یا درد شدید ماندن بی‌حرکت را دشوار می‌کند و حرکت بیمار یا وجود ایمپلنت و اشیای فلزی می‌تواند گرفتن تصویر واضح را دشوار کند (RadiologyInfo.org). در طول معاینه کادر صدای شما را می‌شنود و با شما صحبت می‌کند (NHS)؛ از راه اینترکام با تکنولوژیست ارتباط دارید و یک دکمهٔ تماس به شما داده می‌شود (RadiologyInfo.org، ایمنی ام آر آی).
طبق NHS، ام آر آی معمولاً بین ۱۵ دقیقه تا یک ساعت طول می‌کشد، اما ممکن است بیشتر شود. مدت دقیق را مرکز شما اعلام می‌کند. اگر ماده حاجب دریافت کرده باشید، ممکن است پس از اسکن تا حدود ۳۰ دقیقه در بیمارستان بمانید (NHS).
طبق NHS بعد از اسکن می‌توانید مثل همیشه غذا بخورید و بنوشید.
صدای دستگاه و راه‌های تحمل آن
دستگاه ام آر آی هنگام تصویربرداری صداهای بلند ضربه‌مانند و تق‌تق تولید می‌کند (NHS). NIBIB می‌گوید شدت صدا در برخی اسکنرها تا ۱۲۰ دسی‌بل می‌رسد و FDA هشدار می‌دهد این صداها در صورت نبود محافظ گوش مناسب می‌توانند به شنوایی آسیب بزنند. برای همین مرکز گوش‌گیر یا هدفون در اختیار شما می‌گذارد (NHS).
- حتماً از گوش‌گیر یا هدفونی که مرکز می‌دهد استفاده کنید.
- اگر ناراحت بودید یا احساس غیرعادی داشتید، از اینترکام یا دکمهٔ تماس استفاده کنید.
- دربارهٔ اضطراب و ترس از فضای بسته پیش از معاینه با مرکز صحبت کنید.
بعد از ام آر آی و دریافت جواب
رادیولوژیست تصاویر را بررسی و گزارش امضاشده را برای پزشک درخواست‌کننده می‌فرستد و آن پزشک نتیجه را با شما در میان می‌گذارد. گاهی معاینهٔ پیگیری لازم می‌شود تا یک یافته با نماهای بیشتر یا روش ویژه بررسی شود، تغییر آن در طول زمان سنجیده شود یا مشخص شود درمان اثر کرده است یا نه (RadiologyInfo.org). طبق NHS (نظام سلامت بریتانیا) دریافت جواب ام آر آی معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد؛ زمان آماده‌شدن جواب در هر مرکز متفاوت است و آن را از مرکز خود بپرسید.
اگر دارو برای آرام‌شدن دریافت کرده‌اید، NHS می‌گوید فردی باید شما را با خودرو یا تاکسی به خانه برساند، زیرا تا ۲۴ ساعت نباید رانندگی کنید.
ام آر آی عملکردی (fMRI) در یک نگاه
ام آر آی عملکردی (Functional MRI) برای تعیین این به کار می‌رود که هنگام انجام وظایف شناختی مختلف، کدام نواحی مغز «فعال» می‌شوند، یعنی اکسیژن بیشتری مصرف می‌کنند (NIBIB). RadiologyInfo.org نیز می‌گوید ام آر آی مغز علاوه بر ساختار، در موارد انتخابی می‌تواند اطلاعات عملکردی هم ارائه دهد. نیاز به این نوع معاینه را پزشک تعیین می‌کند.
سؤالات پرتکرار
ام آر آی مغز چقدر طول می‌کشد؟
طبق NHS ام آر آی معمولاً ۱۵ دقیقه تا یک ساعت زمان می‌برد و ممکن است بیشتر شود؛ مدت دقیق را مرکز اعلام می‌کند.
آیا ام آر آی مغز ناشتایی می‌خواهد؟
RadiologyInfo.org می‌گوید توصیه‌های خوردن و آشامیدن پیش از معاینه بین مراکز فرق دارد؛ دستور مرکز یا پزشک خود را اجرا کنید. بدون دستور مشخص، ناشتایی را از خودتان تعیین نکنید.
تزریق کنتراست چه زمانی لازم است؟
تزریق برای نمایش جزئیات بیشتر در تصاویر انجام می‌شود (NHS) و تصمیم دربارهٔ آن با پزشک و رادیولوژیست است.
آیا ام آر آی عوارض دارد؟
NHS می‌گوید ام آر آی روشی رایج است و عوارض جدی آن نادرند. خطرهای شناخته‌شده شامل کشش میدان مغناطیسی بر اجسام و ایمپلنت‌های فلزی، آسیب شنوایی در صورت نبود محافظ گوش، و گرم‌شدن بدن یا ایمپلنت بر اثر انرژی امواج رادیویی است؛ سوختگی درجهٔ دو شایع‌ترین مشکل گزارش‌شدهٔ بیماران به FDA است (FDA). ماده حاجب هم می‌تواند عوارض خفیف یا به‌ندرت آلرژی ایجاد کند (NHS).
با ترس از فضای بسته چه کنیم؟
پیش از معاینه به مرکز اطلاع دهید. گزینه‌ها شامل دارو برای آرام‌شدن، حضور همراه، و در برخی مراکز دستگاه بازتر است (NHS، RadiologyInfo.org، FDA).
بعد از تزریق می‌شود شیر داد؟
RadiologyInfo.org می‌گوید طبق راهنمای فعلی کالج رادیولوژی آمریکا (ACR) لزومی به قطع شیردهی پس از دریافت ماده حاجب وریدی در ام آر آی نیست؛ برخی مادران ترجیح می‌دهند ۲۴ ساعت شیر را بدوشند و دور بریزند. شیردهی در فرم ایمنی NHS هم پرسیده می‌شود؛ آن را به مرکز اطلاع دهید و پرسش خود را با رادیولوژیست در میان بگذارید.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
تأییدیه علمی مقاله
دکتر محمد زارع
متخصص تصویربرداری (رادیولوژی) | فلوشیپ تصویربرداری زنان (بیماری‌های زنان، پستان، آنومالی و سلامت جنین، NT پیشرفته)
نوبت‌دهی آنلاین
این مقاله از نظر علمی و بالینی توسط دکتر محمد زارع، متخصص رادیولوژی و فلوشیپ تصویربرداری زنان، بازبینی و تأیید شده است. جهت انجام انواع سونوگرافی‌های تخصصی بارداری، غربالگری جنین، تصویربرداری پستان و دریافت نوبت حضوری یا مشاوره، می‌توانید از طریق طبیب‌یاب اقدام کنید.
