شنوایی‌سنجی (Audiometry) مجموعه‌ای از آزمون‌هاست که توان شنیدن صداها را اندازه می‌گیرد و می‌تواند کم‌شنوایی را در مراحل اولیه آشکار کند. در این مقاله می‌خوانید شنوایی‌سنجی برای چه کسانی لازم است، چه آزمون‌هایی دارد، چگونه انجام می‌شود، چه آمادگی‌ای می‌خواهد و نتیجهٔ آن (ادیوگرام) را به‌طور کلی چگونه باید خواند.
شنوایی‌سنجی چیست و برای چه انجام می‌شود؟
طبق توضیح MedlinePlus، شنوایی‌سنجی می‌تواند کم‌شنوایی را در مرحلهٔ اولیه تشخیص دهد و برای مشکلات شنوایی با هر علتی به‌کار می‌رود. آزمون‌های رسمی آن شامل ادیوگرام تن خالص، شنوایی‌سنجی گفتاری، ایمیتانس‌ادیومتری و تمپانومتری است. الگوی کم‌شنوایی در این آزمون‌ها می‌تواند به علت آن و شانس بهبودش اشاره کند.
بر اساس سایت NHS، این آزمون‌ها را متخصص شنوایی‌شناسی (ادیولوژیست، Audiologist) انجام می‌دهد. برای آشنایی با خود کم‌شنوایی، انواع و علل آن به مقالهٔ کم‌شنوایی مراجعه کنید.
چه زمانی باید تست شنوایی داد؟
علائم و گروه‌های نیازمند بررسی
مؤسسهٔ ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD) برای بزرگسالان ۱۸ تا ۶۴ ساله یک خودارزیابی ده‌سؤالی ارائه می‌کند؛ از جمله: احساس ناکامی هنگام صحبت با اعضای خانواده به‌علت دشواری شنیدن، دشواری شنیدن در رستوران یا سینما، و دشواری شنیدن تلویزیون یا رادیو در صدایی که برای دیگران کافی است. اگر پاسخ به سه سؤال یا بیشتر «بله» باشد، NIDCD مراجعه به متخصص گوش، حلق و بینی (اتولارنگولوژیست) یا شنوایی‌شناس را برای ارزیابی شنوایی توصیه می‌کند.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) غربالگری نظام‌مند شنوایی را در گروه‌هایی که بیشترین خطر را دارند لازم می‌داند:
- نوزادان و شیرخواران
- کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی
- افرادی که در محیط کار در معرض سر و صدا یا مواد شیمیایی‌اند
- افرادی که داروهای آسیب‌زننده به گوش (اتوتوکسیک، Ototoxic) دریافت می‌کنند
- سالمندان
چه موقع مراجعه فوری لازم است؟
بر اساس NHS، در موارد زیر باید فوراً به پزشک مراجعه کرد:
- کم‌شنوایی ناگهانی در یک یا هر دو گوش
- بدتر شدن شنوایی طی چند روز یا چند هفتهٔ اخیر
- کم‌شنوایی همراه با علائم دیگر مانند گوش‌درد یا ترشح از گوش
همچنین NHS کم‌شنوایی تدریجی‌ای را که رو به بدتر شدن است، یا شنوایی‌ای را که پس از درمان عفونت گوش یا تجمع جرم گوش بازنگشته، دلیل مراجعهٔ غیرفوری به پزشک می‌داند. برای مطالب مرتبط، مقالات جرم گوش، عفونت گوش میانی و گوش‌درد را ببینید.
انواع آزمون‌های شنوایی‌سنجی
جدول زیر آزمون‌های اصلی را بر پایهٔ توضیحات NHS و MedlinePlus خلاصه می‌کند.
بررسی انواع آزمون‌های شنوایی‌سنجی
| آزمون | چه چیزی بررسی می‌شود؟ | روش کلی |
|---|---|---|
| شنوایی‌سنجی تن خالص (Pure Tone) | شنیدن صداهای ساده (تن‌ها) در فرکانس‌ها و بلندی‌های مختلف | گوش دادن با هدفون و علامت دادن در هر بار شنیدن؛ هر بار یک گوش آزموده می‌شود (NHS/MedlinePlus) |
| شنوایی‌سنجی گفتاری (Speech) | شنیدن و درک گفتار | مانند تن خالص، اما به‌جای صدای ساده، از کلمات و گفتار استفاده می‌شود (NHS) |
| تمپانومتری (Tympanometry) | حرکت پردهٔ گوش و وجود انسداد | قرار دادن دستگاه کوچک در گوش برای سنجش عملکرد پرده گوش (NHS) |
| آزمون هدایت استخوانی (Bone Conduction) | کمک به یافتن بخشی از گوش که درست کار نمی‌کند | انتقال صدا از راه استخوان‌های جمجمه با یک لرزاننده کوچک پشت گوش (NHS/MedlinePlus) |
شنوایی‌سنجی تن خالص و ادیوگرام
در این آزمون فرد با هدفون به صداها گوش می‌دهد و هر بار که صدایی را بشنود علامت می‌دهد (NHS). طبق MedlinePlus، کمترین بلندی لازم برای شنیدن هر تن روی نمودار ثبت می‌شود و در شنوایی‌سنجی دقیق، شنیدن تن‌های ۲۵۰ تا ۸۰۰۰ هرتز در شدت ۲۵ دسی‌بل یا کمتر طبیعی تلقی می‌شود. انجمن گفتار-زبان-شنوایی آمریکا (ASHA) نیز توضیح می‌دهد نتایج این آزمون روی نموداری به نام ادیوگرام (Audiogram) رسم می‌شود.
شنوایی‌سنجی گفتاری
شنوایی‌سنجی گفتاری مانند تن خالص است، با این تفاوت که فرد به‌جای صداهای ساده به گفتار گوش می‌دهد (NHS).
تمپانومتری و ایمیتانس‌ادیومتری
در تمپانومتری دستگاه کوچکی در گوش بررسی می‌کند پردهٔ گوش چقدر خوب حرکت می‌کند و آیا انسدادی وجود دارد (NHS). MedlinePlus تمپانومتری و ایمیتانس‌ادیومتری (Immittance Audiometry) را جزو آزمون‌های رسمی شنوایی‌سنجی برمی‌شمارد. تفسیر نتیجهٔ آن با شنوایی‌شناس است.
آزمون‌های OAE و ABR
بر اساس NIDCD، دو آزمون برای غربالگری کم‌شنوایی در نوزادان به‌کار می‌رود:
- گسیل صوتی گوش (Otoacoustic Emissions, OAE): بررسی می‌کند بخش‌هایی از گوش به صدا پاسخ می‌دهند یا نه. یک گوشی نرم در مجرای گوش نوزاد قرار می‌گیرد و پاسخی شبیه پژواک را می‌سنجد که در گوش با شنوایی طبیعی ایجاد می‌شود؛ اگر پژواکی نباشد، نوزاد ممکن است کم‌شنوایی داشته باشد.
- پاسخ ساقهٔ مغز به صدا (Auditory Brainstem Response, ABR): واکنش عصب شنوایی و ساقهٔ مغز به صدا را می‌سنجد. نوزاد گوشی‌های کوچک دارد و الکترودهایی بدون درد روی سر او قرار می‌گیرد که مانند برچسب چسبیده و کنده می‌شوند و نباید ناراحتی ایجاد کنند.
نوزاد می‌تواند در حین هر دو آزمون استراحت کند یا بخوابد (NIDCD). MedlinePlus نیز می‌گوید آزمون OAE اغلب برای غربالگری نوزادان به‌کار می‌رود. اگر نتیجهٔ غربالگری نشان دهد نوزاد ممکن است کم‌شنوایی داشته باشد، NIDCD توصیه می‌کند فوراً وقت پیگیری نزد شنوایی‌شناس کودکان گرفته شود؛ این ویزیت می‌تواند از ۲ ماهگی و حداکثر تا ۳ ماهگی انجام شود.
آزمون‌های شنوایی کودکان
NHS اعلام می‌کند آزمون مناسب کودک به سن و رشد او بستگی دارد:
- شنوایی‌سنجی با تقویت بصری (Visual Reinforcement Audiometry): کودک با شنیدن صدا به‌سوی نور یا اسباب‌بازی‌ای که روشن می‌شود یا حرکت می‌کند برمی‌گردد.
- شنوایی‌سنجی بازی‌محور (Play Audiometry): کودک با شنیدن صدا کار ساده‌ای مانند انداختن توپ در سطل را انجام می‌دهد.
- تن خالص: کودک با فشردن دکمه نشان می‌دهد صدا را از هدفون شنیده است.
- تمپانومتری و آزمون هدایت استخوانی: مانند توضیح بالا.
مراحل انجام آزمون و آمادگی
آمادگی پیش از آزمون
MedlinePlus می‌نویسد برای شنوایی‌سنجی «هیچ اقدام ویژه‌ای لازم نیست». NHS نیز آمادگی خاصی را شرح نمی‌دهد.
در طول آزمون چه اتفاقی می‌افتد؟
- غربالگری ساده در مطب می‌تواند شامل پرسشنامه، صحبت آهسته (نجوا)، دیاپازون یا شنیدن تن‌ها از طریق وسیلهٔ معاینهٔ گوش باشد (MedlinePlus).
- در آزمون دیاپازون، آن را نزدیک هر گوش نگه می‌دارند تا هدایت هوایی، و روی استخوان پشت هر گوش (ماستویید) می‌گذارند تا هدایت استخوانی بررسی شود (MedlinePlus).
- در آزمون تن خالص فرد با هدفون به صداها گوش می‌دهد (NHS).
مدت آزمون، درد و خطر
طبق MedlinePlus، شنوایی‌سنجی ناراحتی ایجاد نمی‌کند و خطری ندارد. غربالگری حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه و شنوایی‌سنجی دقیق حدود یک ساعت طول می‌کشد. NHS مدت آزمون‌ها را بسته به نوع، حدود ۱۵ دقیقه تا ۱ ساعت اعلام کرده است.
چه کسی نتیجه را تفسیر می‌کند؟
NHS می‌گوید معمولاً نتیجه در پایان همان جلسه به فرد داده می‌شود؛ شنوایی‌شناس آن را توضیح می‌دهد، دربارهٔ نیاز به آزمون‌های بیشتر راهنمایی می‌کند و در صورت تشخیص کم‌شنوایی، دربارهٔ نوع آن و بهترین راه مدیریتش صحبت می‌کند. ENThealth نیز می‌گوید ادیوگرام را شنوایی‌شناس انجام می‌دهد و نتیجهٔ آن شدت کم‌شنوایی و نوع آن را (انتقالی، حسی‌عصبی یا مختلط) روشن می‌کند.
خواندن ادیوگرام: درجات و انواع کم‌شنوایی
ادیوگرام چیست؟
ادیوگرام نموداری است که نتایج آزمون شنوایی تن خالص روی آن رسم می‌شود. به گفتهٔ ASHA، «پیکربندی» (Configuration) یا شکل کم‌شنوایی به الگوی کم‌شنوایی در فرکانس‌های مختلف گفته می‌شود که روی ادیوگرام دیده می‌شود. تفسیر دقیق ادیوگرام کار شنوایی‌شناس یا پزشک است و آنچه در ادامه می‌آید فقط آشنایی کلی است.
درجات کم‌شنوایی بر اساس عدد
جدول زیر یکی از نظام‌های رایج درجه‌بندی را نشان می‌دهد که در پورتال حرفه‌ای ASHA (اقتباس از Clark، ۱۹۸۱) آمده است. واحد آن دسی‌بل سطح شنوایی (dB HL) است.
درجه‌بندی افت شنوایی (بر اساس dB HL)
| درجه افت شنوایی | محدودهٔ آستانهٔ شنوایی (dB HL) |
|---|---|
| طبیعی (Normal) | ۱۰- تا ۱۵ |
| خفیف‌ترین (Slight) | ۱۶ تا ۲۵ |
| خفیف (Mild) | ۲۶ تا ۴۰ |
| متوسط (Moderate) | ۴۱ تا ۵۵ |
| متوسط تا شدید (Moderately severe) | ۵۶ تا ۷۰ |
| شدید (Severe) | ۷۱ تا ۹۰ |
| عمیق (Profound) | ۹۱ به بالا |
مرز «طبیعی» در همهٔ منابع یکسان نیست: MedlinePlus ناتوانی در شنیدن تن‌های خالص در شدت‌های کمتر از ۲۵ دسی‌بل را نشانهٔ نوعی کم‌شنوایی می‌داند و WHO شنوایی طبیعی را آستانهٔ ۲۰ دسی‌بل یا بهتر در هر دو گوش تعریف می‌کند. WHO همچنین کم‌شنوایی ناتوان‌کننده (Disabling) را کم‌شنوایی بیش از ۳۵ دسی‌بل در گوش شنواتر می‌نامد. بنابراین باید نتیجه را با شنوایی‌شناس مرور کرد.
انواع کم‌شنوایی در ادیوگرام
بر اساس ENThealth، ادیوگرام نوع کم‌شنوایی را مشخص می‌کند:
- انتقالی (Conductive): صدا به‌خوبی به حلزون گوش نمی‌رسد؛ مثلاً به‌علت انسداد مجرای گوش، سوراخ شدن پرده، مشکل استخوانچه‌های گوش میانی یا مایع در فضای بین پردهٔ گوش و حلزون.
- حسی‌عصبی (Sensorineural): آسیب به سلول‌های مویی کوچک گوش داخلی.
- مختلط (Mixed): وجود هم‌زمان مؤلفهٔ انتقالی و حسی‌عصبی.
شنوایی‌سنجی در مقابل غربالگری ساده
به گفتهٔ NHS، در بریتانیا بسیاری از داروخانه‌ها و عینک‌فروشی‌های بزرگ شنوایی‌شناس دارند که بزرگسالان ۱۸ سال به بالا را آزمایش می‌کنند؛ این آزمون در بریتانیا اغلب رایگان است، اما درمان (مانند سمعک) ممکن است هزینه داشته باشد. NHS همچنین می‌گوید پزشک عمومی می‌تواند فرد را برای آزمون به شنوایی‌شناس ارجاع دهد. WHO نیز ابزارهایی مانند اپلیکیشن hearWHO و دیگر راه‌حل‌های مبتنی بر فناوری را معرفی می‌کند که غربالگری بیماری‌های گوش و کم‌شنوایی را با آموزش و منابع محدود ممکن می‌کنند.
چه زمانی لازم است به پزشک گوش، حلق و بینی مراجعه شود؟
ENThealth توصیه می‌کند در صورت کم‌شنوایی به متخصص گوش، حلق و بینی مراجعه شود. علائمی که ENThealth با کم‌شنوایی انتقالی همراه می‌داند شامل شنیدن خفه، کم‌شنوایی ناگهانی یا پیوسته، احساس پری گوش، سرگیجه، ترشح از گوش و درد یا حساسیت گوش است. اگر وزوز نیز دارید به مقالهٔ وزوز گوش مراجعه کنید.
تأییدیه علمی مقاله
دکتر مهرناز قائدیان
متخصص تصویربرداری (رادیولوژی)
نوبت‌دهی آنلاین
این مقاله از نظر علمی و بالینی توسط دکتر مهرناز قائدیان، متخصص رادیولوژی، بازبینی و تأیید شده است. برای دریافت نوبت حضوری یا مشاوره تخصصی در زمینه تصویربرداری، می‌توانید از طریق طبیب‌یاب اقدام نمایید.
سؤالات پرتکرار
آیا شنوایی‌سنجی دردناک است؟
خیر. MedlinePlus می‌نویسد این آزمون ناراحتی ایجاد نمی‌کند و خطری ندارد.
شنوایی‌سنجی چقدر طول می‌کشد؟
بسته به نوع آزمون، NHS حدود ۱۵ دقیقه تا ۱ ساعت و MedlinePlus برای غربالگری ۵ تا ۱۰ دقیقه و برای شنوایی‌سنجی دقیق حدود ۱ ساعت اعلام کرده است.
نتیجه را چه کسی تفسیر می‌کند؟
معمولاً شنوایی‌شناس که نتیجه را در پایان جلسه توضیح می‌دهد و در صورت نیاز آزمون‌های بیشتر را پیشنهاد می‌کند (NHS).
آیا پیش از آزمون باید به پزشک مراجعه کرد؟
برای انجام خود آزمون، MedlinePlus آمادگی خاصی لازم نمی‌داند. اما NHS و ENThealth در صورت کم‌شنوایی یا علائم همراه، مراجعه به پزشک را توصیه می‌کنند و NHS کم‌شنوایی ناگهانی را نیازمند مراجعهٔ فوری می‌داند.
شنوایی طبیعی چه عددی است؟
بسته به منبع، آستانهٔ ۲۵ دسی‌بل یا کمتر (MedlinePlus)، ۲۰ دسی‌بل یا بهتر در هر دو گوش (WHO) یا منفی ۱۰ تا ۱۵ دسی‌بل در طبقه‌بندی اقتباس‌شده از Clark (ASHA) برای شنوایی طبیعی به‌کار می‌رود.
آیا آزمون OAE و ABR دردناک است؟
بر اساس NIDCD، الکترودهای ABR بدون درد روی سر قرار می‌گیرند و نباید ناراحتی ایجاد کنند، و نوزاد می‌تواند در حین هر دو آزمون استراحت کند یا بخوابد.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
