اسکولیوز (کج‌پشتی): علائم، علل و روش‌های درمان

اسکولیوز (Scoliosis) که در فارسی به آن کج‌پشتی یا کژپشتی هم گفته می‌شود، انحنای جانبی ستون فقرات است. بر پایهٔ منابع بهداشتی، این انحنا می‌تواند شکل «S» یا «C» داشته باشد و در هر سمت و در بخش‌های مختلف ستون فقرات ایجاد شود (NIAMS). در موارد خفیف همیشه درمان لازم نیست (NHS) و ممکن است فقط معاینه‌های دوره‌ای برای بررسی بدتر شدن انحنا کافی باشد (MedlinePlus). در این مقاله انواع اسکولیوز، علائم، علل، روش تشخیص، گزینه‌های درمان، شواهد مرورهای کاکرین و زمان مراجعه به پزشک را مرور می‌کنیم.

اسکولیوز چیست و چه انواعی دارد؟

اسکولیوز یعنی ستون فقراتِ خمیده به یک سمت. این بیماری در هر سنی ممکن است دیده شود، اما بیشتر از سنین ۱۰ تا ۱۵ سالگی آغاز می‌شود (NHS). انحناهای خفیف از انحناهای بزرگ شایع‌ترند (OrthoInfo).

منابع جدول: NHS، NIAMS و OrthoInfo.

اسکولیوز در بزرگسالان

اسکولیوز می‌تواند افراد را در هر سنی، از نوزادی تا بزرگسالی، درگیر کند. نوع دژنراتیو بر اثر فرسایش ستون فقرات با افزایش سن در سالمندان ایجاد می‌شود. درد کمر در بزرگسالان مبتلا شایع‌تر گزارش شده است (NHS). برای آشنایی بیشتر با علل کمردرد، مقالهٔ کمردرد را ببینید.

علائم و نشانه‌های اسکولیوز

بیشتر کودکان و نوجوانان مبتلا به اسکولیوز خفیف علامتی ندارند و دردی حس نمی‌کنند (NIAMS). OrthoInfo نیز می‌نویسد اسکولیوز به‌ندرت دردناک است. نشانه‌های ظاهری رایج عبارت‌اند از:

• ناهمسطحی یا کج بودن شانه‌ها و برجسته‌تر بودن یک کتف
• برجستگی دنده‌ها در یک سمت، به‌ویژه هنگام خم شدن به جلو
• نامتقارن بودن خط کمر
• بالاتر بودن یک لگن
• متناسب نبودن لباس‌ها بر بدن

منابع: NIAMS، OrthoInfo و NHS.

علل و عوامل خطر

در اغلب موارد علت دقیق مشخص نیست. برای نوع ایدیوپاتیک، پژوهشگران ترکیبی از ژن‌ها، هورمون‌ها و تغییرات ساختار سلولی را دخیل می‌دانند (NIAMS). عوامل خطر ثبت‌شده:

• جنسیت: دختران بیشتر از پسران به این نوع اسکولیوز مبتلا می‌شوند (NIAMS) و احتمال ایجاد انحناهای بزرگ‌تر که نیاز به مراقبت پزشکی دارند در دختران بیشتر است (OrthoInfo).
• سابقهٔ خانوادگی: وجود اسکولیوز در والدین یا خواهر و برادر خطر را بالا می‌برد (NIAMS)؛ طبق OrthoInfo حدود ۳۰ درصد بیماران مبتلا به اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان سابقهٔ خانوادگی دارند.
• سن و رشد: انحنا ممکن است در جهش رشد به‌سرعت بدتر شود (OrthoInfo).

منابع: NIAMS و OrthoInfo.

باورهای نادرست دربارهٔ علت

طبق NHS، اسکولیوز ایدیوپاتیک قابل پیشگیری نیست و ارتباطی با وضعیت بدنی نامناسب، ورزش یا رژیم غذایی برای آن شناخته نشده است (NHS). OrthoInfo نیز تصریح می‌کند این بیماری به رفتارها یا فعالیت‌هایی مانند حمل کوله‌پشتی سنگین یا وضعیت بدنی نامناسب مربوط نیست (OrthoInfo).

تشخیص اسکولیوز

پزشک با معاینه و رادیوگرافی (عکس ایکس‌ری) تشخیص می‌دهد (NIAMS). در معاینه، آزمون خم شدن به جلو (Adams forward bend test) برای بررسی تفاوت شکل دنده‌ها در دو طرف انجام می‌شود، تراز شانه‌ها و لگن و قرارگیری سر در مرکز روی لگن بررسی می‌شود و اختلاف طول اندام‌ها و یافته‌های غیرطبیعی عصبی بررسی می‌شود تا مشکلات دیگر رد شوند (OrthoInfo). بسیاری از موارد نخستین بار در غربالگری مدرسه یا معاینهٔ روتین کودکان کشف می‌شوند (OrthoInfo).

زاویهٔ کاب چیست؟

شدت اسکولیوز معمولاً با اندازه‌گیری زاویهٔ کاب (Cobb angle) روی رادیوگرافی ستون فقرات سنجیده می‌شود. در روش کلاسیک، روی رادیوگرافی قدامی‌خلفی کل ستون فقرات، خطوطی عمود بر خطوط صفحهٔ انتهایی (Endplate) مهره‌های انتهایی بالایی و پایینی انحنا رسم می‌شود و زاویهٔ بین این دو خط عمود، زاویهٔ کاب است (Wang و همکاران، J Orthop Surg Res، ۲۰۱۸). طبق StatPearls، برای قرار گرفتن در طبقه‌بندی اسکولیوز، انحنا باید دست‌کم ۱۰ درجه در صفحهٔ کرونال باشد (StatPearls). تصمیم‌های درمانی بر پایهٔ اندازهٔ انحنا (بر حسب درجه) و میزان رشد باقی‌ماندهٔ کودک گرفته می‌شود (OrthoInfo). NHS نیز می‌گوید رادیوگرافی کمر برای بررسی اندازهٔ انحنا انجام می‌شود (NHS).

درمان اسکولیوز

درمان به محل و شدت انحنا (NIAMS) و نیز سن فرد، میزان رشد باقی‌مانده و اندازهٔ انحنا (MedlinePlus) بستگی دارد. جدول زیر چارچوب کلی صفحهٔ «اسکولیوز ایدیوپاتیک در کودکان و نوجوانان» OrthoInfo برای نوجوانان در حال رشد را خلاصه می‌کند. مرزهای عددی در صفحات مختلف همین منبع اندکی متفاوت‌اند و تصمیم نهایی با پزشک متخصص است.

منبع جدول: OrthoInfo: Idiopathic Scoliosis in Children and Adolescents. اما در صفحهٔ «درمان‌های غیرجراحی اسکولیوز» همین منبع، درمان فراتر از پایش برای انحنای بیش از ۲۰ درجه، بریس برای انحنای ۲۰ تا ۴۰ درجه در صورت باقی بودن رشد قابل‌توجه، و جراحی معمولاً برای انحنای بیش از ۵۰ درجه ذکر شده است (OrthoInfo: Nonsurgical Treatment Options). طبق صفحهٔ «درمان جراحی اسکولیوز» همین منبع، انحناهای ۴۰ تا ۵۰ درجه در کودک در حال رشد در «منطقهٔ خاکستری» قرار دارند و عوامل متعددی در توصیه به جراحی نقش دارند که جراح باید آن‌ها را توضیح دهد (OrthoInfo: Surgical Treatment).

پایش و کنترل دوره‌ای

در کودکان خیلی خردسال درمان همیشه لازم نیست، چون ستون فقرات ممکن است با رشد صاف‌تر شود. متخصص ممکن است معاینه و رادیوگرافی دوره‌ای را برای پایش انحنا و تصمیم‌گیری دربارهٔ نیاز به درمان توصیه کند (NHS). پس از پایان رشد، انحناهای کمتر از ۳۰ درجه معمولاً ثابت می‌مانند و انحناهای بیش از ۵۰ درجه تقریباً همیشه به‌آرامی و حدود ۱ درجه در سال بدتر می‌شوند؛ پیش‌آگهی انحناهای ۳۰ تا ۵۰ درجه متغیر است (OrthoInfo).

بریس (Brace)

هدف بریس جلوگیری از بدتر شدن انحناست و انتظار نمی‌رود انحنای موجود را بهبود دهد. بر پایهٔ OrthoInfo، پوشیدن بریس فقط ۶ ساعت در روز تقریباً بی‌فایده است و کسانی که بیش از ۱۶ ساعت در روز بریس می‌پوشند کمتر به جراحی نیاز پیدا می‌کنند؛ با این حال در برخی موارد انحنا با وجود پوشیدن بریس بزرگ‌تر می‌شود. بریس تا توقف رشد ستون فقرات ادامه می‌یابد و پزشک هر ۴ تا ۶ ماه بریس و وضعیت رشد را بررسی می‌کند (OrthoInfo). NHS یادآور می‌شود هنوز دربارهٔ میزان اثربخشی بریس ابهام‌هایی وجود دارد و همهٔ متخصصان اسکولیوز آن را توصیه نمی‌کنند (NHS). پوشیدن بریس ممکن است به‌ویژه در کودکان و نوجوانان بر تصویر بدنی و اعتمادبه‌نفس اثر بگذارد (NHS).

ورزش و تمرین‌های اختصاصی اسکولیوز

OrthoInfo می‌گوید شواهد باکیفیتی وجود ندارد که فیزیوتراپی به‌تنهایی در توقف پیشرفت انحنا مؤثر باشد؛ برخی مطالعات کم‌کیفیت نشان می‌دهند تمرین‌های اختصاصی اسکولیوز ممکن است از بدتر شدن انحنا جلوگیری کنند. فیزیوتراپی و برنامهٔ ورزش خانگی می‌تواند در درمان درد کمر مرتبط با اسکولیوز بسیار مفید باشد. یوگا، ماساژ، پیلاتس، طب سوزنی و کایروپراکتیک به‌عنوان گزینه‌هایی برای درد کمر مرتبط با اسکولیوز ذکر شده‌اند؛ اما برای یوگا و کایروپراکتیک تصریح شده که اثرشان در کاهش یا جلوگیری از پیشرفت انحنا نشان داده نشده است (OrthoInfo). NHS ورزش عمومی را برای سلامت کلی مفید می‌داند و می‌گوید جز با توصیهٔ پزشک نباید از آن پرهیز کرد (NHS).

شواهد مرور کاکرین دربارهٔ ورزش

مرور کاکرین دربارهٔ تمرین‌های درمانی در اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان (رومانو و همکاران، ۲۰۲۴؛ جست‌وجوی شواهد تا نوامبر ۲۰۲۲) ۱۳ کارآزمایی تصادفی‌شده با ۵۸۳ شرکت‌کننده را بررسی کرده است که بیشتر آن‌ها اسکولیوز خفیف یا متوسط داشتند. طبق خلاصهٔ این مرور، تمرین‌های درمانی در مقایسه با بی‌درمانی ممکن است تفاوتی اندک یا هیچ در پیشرفت اسکولیوز ایجاد کنند و ممکن است کیفیت زندگی را اندکی بهتر کنند؛ در خلاصهٔ علمی مرور، اطمینان به اثر ورزش بر زاویهٔ کاب در این مقایسه بسیار پایین است. در افرادی که بریس می‌پوشند، افزودن تمرین‌های درمانی ممکن است پیشرفت انحنا را کمتر کند (شواهد با قطعیت پایین). هیچ‌یک از مطالعات عوارض ناخواسته را بررسی نکرده‌اند و نویسندگان کارآزمایی‌های بیشتری را لازم می‌دانند (Cochrane).

جراحی

اگر انحنا بیش از ۴۵ تا ۵۰ درجه باشد، به احتمال زیاد حتی پس از پایان رشد بدتر می‌شود و در این مرحله جراحی توصیه می‌شود. در جراحی فیوژن (Spinal fusion) مهره‌های خمیده به هم جوش داده می‌شوند تا به یک استخوان یکپارچه تبدیل شوند و میله‌های فلزی با پیچ، قلاب یا سیم به ستون فقرات متصل می‌شوند. بیشتر عمل‌های فیوژن ۴ تا ۸ ساعت طول می‌کشند و بستری معمولاً ۳ تا ۴ روز است. انحنای بیشتر بیماران پس از جراحی به کمتر از ۲۵ درجه اصلاح می‌شود و بخش جوش‌خورده برای همیشه سفت می‌ماند. بیشتر بیماران طی ۴ تا ۶ ماه پس از جراحی به ورزش‌های غیرتماسی برمی‌گردند؛ جوش خوردن محکم ستون فقرات معمولاً ۶ تا ۱۲ ماه طول می‌کشد و بازگشت به همهٔ فعالیت‌ها، از جمله ورزش‌های تماسی، باید پس از بهبود کامل ستون فقرات باشد (OrthoInfo).

NHS خطرات جراحی در کودکان را خونریزی، عفونت زخم، جابه‌جا شدن میله‌ها یا قطعات فلزی یا جوش نخوردن پیوند استخوان، و به‌ندرت آسیب اعصاب ستون فقرات می‌داند که می‌تواند به بی‌حسی دائمی پاها، فلج پاها یا از دست رفتن کنترل مثانه و روده منجر شود. برای کودکان کوچک‌تر، به‌طور کلی زیر ۱۰ سال، گاهی میله‌های ویژه‌ای در کنار ستون فقرات کار گذاشته می‌شود (NHS). جراحی بدون فیوژن به روش مهار تنهٔ مهره (Vertebral body tethering) در کودکان در حال رشد با انحنای متوسط در دست بررسی است، خطر پارگی کابل آن قابل‌توجه است و فیوژن همچنان روش استاندارد جراحی اسکولیوز است (OrthoInfo).

شواهد مرور کاکرین دربارهٔ جراحی

مرور کاکرین دربارهٔ مقایسهٔ جراحی و درمان غیرجراحی در نوجوانان مبتلا به اسکولیوز ایدیوپاتیک با زاویهٔ کاب بیش از ۴۵ درجه (بتانی‌سالتیکوف و همکاران، ۲۰۱۵؛ جست‌وجوی شواهد تا اوت ۲۰۱۴) هیچ کارآزمایی تصادفی‌شده یا کارآزمایی کنترل‌شدهٔ آینده‌نگر واجد شرایطی نیافت و نویسندگان نتیجه گرفتند امکان نتیجه‌گیری دربارهٔ مزایا و مضرات این دو رویکرد وجود ندارد (Cochrane).

درمان در بزرگسالان

در بزرگسالان، درد کمر یکی از مشکلات اصلی است و درمان عمدتاً برای تسکین درد است؛ در موارد خفیف و بدون درد ممکن است درمانی لازم نباشد. داروهای ضدالتهاب غیراستروییدی (NSAIDs) معمولاً گزینهٔ نخست‌اند و برای همه مناسب نیستند. فعالیت‌های تقویتی و کششی ممکن است درد را کم کنند، اما بعید است تمرین‌های کمر انحنای ستون فقرات را بهبود دهند. در صورت تحریک یا فشار بر عصب، تزریق استروئید و بی‌حس‌کنندهٔ موضعی ممکن است کمک کند و اثر آن موقت و چند هفته تا چند ماه است. بریس در بزرگسالان به‌ندرت به‌کار می‌رود و ممکن است با حمایت از ستون فقرات درد را کم کند. بیشتر بزرگسالان مبتلا به جراحی نیاز ندارند؛ جراحی (دکمپرشن کمری یا فیوژن) در انحنای شدید یا رو به بدتر شدن، کمردرد شدید که به درمان‌های دیگر پاسخ نداده، یا تحریک و فشار بر اعصاب نخاعی مطرح می‌شود و بهبودی کامل ممکن است یک سال یا بیشتر طول بکشد (NHS).

عوارض اسکولیوز در موارد شدید

با پیشرفت انحنا، تغییر شکل ستون فقرات ممکن است به کمردرد منجر شود و به‌ندرت انحناهای شدید باعث دشواری تنفس در برخی کودکان می‌شوند (NIAMS). OrthoInfo نیز می‌گوید انحناهای شدید درمان‌نشده ممکن است در نهایت تا حدی بدتر شوند که بر عملکرد ریه اثر بگذارند (OrthoInfo). با این حال NHS یادآور می‌شود بیشتر افراد مبتلا زندگی عادی دارند و می‌توانند بیشتر فعالیت‌ها، از جمله ورزش، را انجام دهند؛ این بیماری معمولاً درد چشمگیر یا مشکل سلامتی دیگری ایجاد نمی‌کند و پس از پایان رشد معمولاً ثابت می‌ماند (NHS).

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• اگر در خود یا کودکتان نشانه‌های ظاهری مانند ناهمسطحی شانه‌ها، برجستگی دنده‌ها یا خمیدگی ستون فقرات دیده می‌شود؛ NHS می‌گوید بعید است مشکل جدی وجود داشته باشد، اما بهتر است بررسی شود (NHS).
• اگر انحنا پس از پایان رشد بدتر می‌شود (NHS).
• اگر کمردرد یا مشکل تنفسی ایجاد شده است (NIAMS)، یا درد، بی‌حسی و گزگز ناشی از تحریک عصب که ممکن است از پایین کمر تا پاها کشیده شود (NHS).
• اگر پزشک اطفال به اسکولیوز مشکوک شود، ممکن است کودک را برای ارزیابی کامل به جراح ارتوپد کودکان یا جراح ناهنجاری‌های ستون فقرات ارجاع دهد (OrthoInfo).

سؤالات پرتکرار

آیا اسکولیوز خطرناک است؟

بیشتر موارد خطرناک نیستند. NHS می‌گوید اسکولیوز معمولاً نشانهٔ بیماری جدی نیست و در موارد خفیف همیشه درمان لازم نیست. در انحناهای شدید کمردرد و به‌ندرت دشواری تنفس گزارش شده است (NHS، NIAMS).

آیا اسکولیوز درد دارد؟

در کودکان و نوجوانان با انحنای خفیف معمولاً درد ندارد؛ با پیشرفت انحنا ممکن است کمردرد ایجاد شود و کمردرد در بزرگسالان مبتلا شایع‌تر است (NIAMS، NHS).

آیا اسکولیوز درمان قطعی دارد؟

بریس انحنای موجود را اصلاح نمی‌کند و هدفش جلوگیری از پیشرفت است (OrthoInfo). جراحی فیوژن در متوقف کردن پیشرفت انحنا بسیار موفق توصیف شده است (OrthoInfo). اسکولیوز ایدیوپاتیک قابل پیشگیری نیست (NHS).

آیا ورزش در اسکولیوز مؤثر است؟

شواهد دربارهٔ اثر ورزش بر خود انحنا کم‌کیفیت و نامطمئن است (Cochrane). فیزیوتراپی و ورزش خانگی می‌تواند برای درد کمر مرتبط با اسکولیوز مفید باشد و از ورزش عمومی جز با توصیهٔ پزشک نباید پرهیز کرد (OrthoInfo، NHS).

چه زمانی بریس لازم است؟

صفحهٔ «اسکولیوز ایدیوپاتیک در کودکان و نوجوانان» OrthoInfo بریس را برای انحنای ۲۵ تا ۴۵ درجه در کودک در حال رشد ذکر می‌کند (OrthoInfo)؛ صفحهٔ «درمان‌های غیرجراحی» همین منبع بازهٔ ۲۰ تا ۴۰ درجه را در صورت باقی بودن رشد قابل‌توجه ذکر کرده است (OrthoInfo). تصمیم با پزشک متخصص ارتوپدی است.

اسکولیوز بزرگسالان چگونه است؟

درد کمر یکی از مشکلات اصلی اسکولیوز در بزرگسالان است و درمان عمدتاً بر تسکین درد تمرکز دارد. بیشتر بزرگسالان مبتلا به جراحی نیاز ندارند (NHS).

جمع‌بندی

اسکولیوز انحنای جانبی ستون فقرات است که در بیشتر موارد علتش ناشناخته است و اغلب در سنین ۱۰ تا ۱۵ سالگی شروع می‌شود. بسیاری از موارد خفیف فقط پایش می‌شوند؛ بریس برای جلوگیری از پیشرفت و جراحی برای انحناهای شدید به‌کار می‌رود. شواهد دربارهٔ اثر ورزش بر انحنا محدود است و مرور کاکرین دربارهٔ مقایسهٔ جراحی با درمان غیرجراحی هیچ مطالعهٔ واجد شرایطی نیافت؛ بنابراین تصمیم درمانی باید همراه با پزشک متخصص و بر پایهٔ شرایط فردی گرفته شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• NIAMS: Scoliosis
• MedlinePlus: Scoliosis
• NHS: Scoliosis
• NHS: Scoliosis, treatment in children
• NHS: Scoliosis, treatment in adults
• OrthoInfo (AAOS): Idiopathic Scoliosis in Children and Adolescents
• OrthoInfo (AAOS): Nonsurgical Treatment Options for Scoliosis
• OrthoInfo (AAOS): Surgical Treatment for Scoliosis
• Cochrane: Therapeutic exercises for idiopathic scoliosis in adolescents (Romano et al., 2024, CD007837)
• Cochrane: Surgical versus non-surgical interventions in people with adolescent idiopathic scoliosis (Bettany-Saltikov et al., 2015, CD010663)
• Wang J, et al. Measurement of scoliosis Cobb angle by end vertebra tilt angle method. J Orthop Surg Res. 2018 (PMC6124002)
• StatPearls: Adolescent Idiopathic Scoliosis