خونریزی واژینال در بارداری همیشه نیازمند تماس فوری با پزشک یا مرکز زایمان است (منبع ۱). یکی از علت‌های مهم این خونریزی، جفت سرراهی (Placenta Previa) است؛ وضعیتی که در آن جفت در پایین رحم قرار می‌گیرد و تمام یا بخشی از دهانهٔ رحم را می‌پوشاند (منبع ۱). این مقاله به زبان ساده توضیح می‌دهد جفت سرراهی چیست، چه علائمی دارد، چگونه با سونوگرافی تشخیص داده می‌شود، چه مراقبت‌هایی مطرح است و زایمان در آن چگونه برنامه‌ریزی می‌شود.
جفت سرراهی چیست؟
جفت (Placenta) در اوایل بارداری اغلب پایین است و با رشد رحم به سمت بالا جابه‌جا می‌شود؛ تا سه‌ماهه سوم باید نزدیک بالای رحم باشد تا دهانهٔ رحم برای زایمان باز بماند (منبع ۱). در جفت سرراهی، جفت در بخش پایین رحم می‌ماند و تمام یا بخشی از دهانهٔ رحم (Cervix) را می‌پوشاند (منبع ۱). MedlinePlus فراوانی آن را حدود ۱ مورد در هر ۲۰۰ بارداری ذکر می‌کند (منبع ۱) و NHS جفت سرراهی به معنای پوشیده‌بودن کامل دهانهٔ رحم در پایان بارداری را حدود ۱ مورد از هر ۲۰۰ زایمان گزارش می‌کند (منبع ۳).
در منابع NHS و RCOG دو اصطلاح از هم جدا شده‌اند: «جفت کم‌ارتفاع» (Low-lying placenta) یعنی فاصلهٔ جفت از دهانهٔ رحم کمتر از ۲ سانتی‌متر (۲۰ میلی‌متر) باشد، و «جفت سرراهی» یعنی جفت دهانهٔ رحم را کاملاً بپوشاند (منابع ۳ و ۴).
انواع جفت سرراهی
MedlinePlus سه حالت را بر اساس میزان پوشاندن دهانهٔ رحم تعریف می‌کند (منبع ۱):
|
نوع
|
توضیح |
|---|---|
| حاشیه‌ای (Marginal) | جفت کنار دهانهٔ رحم است اما آن را نمی‌پوشاند. |
| نسبی (Partial) | جفت بخشی از دهانهٔ رحم را می‌پوشاند. |
| کامل (Complete) | جفت تمام دهانهٔ رحم را می‌پوشاند. |
در صورت نیاز، جدول را به طرفین بکشید.
علائم جفت سرراهی: خونریزی بی‌درد واژینال
علامت اصلی، خونریزی ناگهانی از واژن است و برخی افراد گرفتگی (Cramps) هم دارند. این خونریزی اغلب از اواخر سه‌ماهه دوم یا ابتدای سه‌ماهه سوم آغاز می‌شود (منبع ۱). RCOG تأکید می‌کند خونریزی در جفت سرراهی معمولاً بی‌درد است و ممکن است پس از رابطهٔ جنسی رخ دهد (منبع ۴). NHS خونریزی بی‌درد و قرمز روشن از واژن در سه ماه پایانی بارداری را نشانهٔ احتمالی جفت کم‌ارتفاع می‌داند (منبع ۳).
ویژگی‌های خونریزی
- خونریزی می‌تواند شدید باشد؛ MedlinePlus بزرگ‌ترین خطر را خونریزی شدیدِ تهدیدکنندهٔ جان مادر و نوزاد می‌داند و NHS نیز می‌گوید این خونریزی می‌تواند بسیار شدید باشد و مادر و نوزاد را در معرض خطر قرار دهد (منابع ۱ و ۳).
- ممکن است متوقف شود و روزها یا هفته‌ها بعد دوباره شروع شود (منبع ۱).
- گاهی زایمان طی چند روز پس از خونریزی شدید آغاز می‌شود و در برخی موارد خونریزی تا شروع دردهای زایمان رخ نمی‌دهد (منبع ۱).
- در بیشتر زنانی که مراقبت‌های منظم دوران بارداری دارند، این وضعیت پیش از بروز علائم تشخیص داده می‌شود (منبع ۱).
عوامل خطر
MedlinePlus و RCOG عوامل زیر را با افزایش خطر مرتبط دانسته‌اند (منابع ۱ و ۴):
- سابقهٔ یک یا چند زایمان سزارین (منابع ۱ و ۴)، یا جای زخم روی رحم ناشی از جراحی قبلی یا سقط (منبع ۱)
- بارداری چندقلویی (دوقلو یا بیشتر) (منبع ۱)
- سابقهٔ بارداری‌های متعدد و سابقهٔ جفت سرراهی در بارداری پیشین (منبع ۱)
- شکل غیرطبیعی رحم (منبع ۱)
- لقاح آزمایشگاهی (IVF) و درمان‌های باروری (منابع ۱ و ۴)
- مصرف سیگار (منابع ۱ و ۴)؛ مصرف کوکائین و سن بالاتر مادر نیز در MedlinePlus ذکر شده‌اند (منبع ۱)
داشتن یکی از این عوامل به معنای ابتلای قطعی نیست. دربارهٔ علت دقیق جفت سرراهی، اطلاعات کافی در منابع مرورشده یافت نشد.
تشخیص با سونوگرافی
تشخیص جفت سرراهی با سونوگرافی بارداری انجام می‌شود (منبع ۱). محل جفت در سونوگرافی غربالگری هفتهٔ ۲۰ ثبت می‌شود (منبع ۳). طبق RCOG، تشخیص جفت سرراهی با سونوگرافی واژینال (Transvaginal) تأیید می‌شود که برای مادر و جنین ایمن است (منبع ۴).
آیا جفت پایین خودبه‌خود بالا می‌رود؟
در بیشتر موارد بله، اما عبارت دو منبع اندکی متفاوت است:
- RCOG: ۹ زن از هر ۱۰ زنی که در سونوگرافی هفتهٔ ۲۰ جفت کم‌ارتفاع دارند، در ادامهٔ بارداری دیگر جفت کم‌ارتفاع نخواهند داشت و در مجموع فقط ۱ زن از هر ۲۰۰ زن در پایان بارداری جفت سرراهی دارد (منبع ۴).
- NHS: اگر جفت به‌طور قابل‌توجهی پایین باشد، سونوگرافی دیگری (معمولاً حدود هفتهٔ ۳۲) پیشنهاد می‌شود و در ۹ مورد از هر ۱۰ بارداری، جفت تا این زمان به بخش بالایی رحم رفته است (منبع ۳).
طبق RCOG، اگر جفت در سونوگرافی هفتهٔ ۲۰ پایین باشد، سونوگرافی پیگیری در هفتهٔ ۳۲ پیشنهاد می‌شود و اگر جفت همچنان پایین باشد، سونوگرافی دیگری در هفتهٔ ۳۶ انجام می‌شود (منبع ۴).
تفاوت جفت سرراهی و کنده‌شدن زودرس جفت
جفت سرراهی با «کنده‌شدن زودرس جفت» (Placental Abruption) متفاوت است، اما هر دو می‌توانند با خونریزی واژینال همراه باشند (منابع ۱ و ۲)؛ تشخیص علت خونریزی بر عهدهٔ پزشک است.
|
ویژگی
|
جفت سرراهی | کنده‌شدن زودرس جفت |
|---|---|---|
| ماهیت | جفت در پایین رحم قرار گرفته و تمام یا بخشی از دهانهٔ رحم را می‌پوشاند (منبع ۱). | جفت پیش از زایمان از دیوارهٔ رحم جدا می‌شود (منبع ۲). |
| علائم شایع | خونریزی ناگهانی واژینال که معمولاً بی‌درد است (منابع ۱ و ۴) | خونریزی واژینال و انقباضات دردناک رحم (منبع ۲)؛ NHS از درد شکم، خونریزی واژینال و انقباضات مکرر نام می‌برد (منبع ۳) |
| اقدام | تماس فوری با پزشک یا مرکز زایمان (منابع ۱ و ۴) | تماس با ماما یا پزشک (منبع ۳) |
در صورت نیاز، جدول را به طرفین بکشید.
NHS یادآور می‌شود کنده‌شدن جفت می‌تواند خطر زایمان زودرس، مشکلات رشد جنین و مرده‌زایی را افزایش دهد (منبع ۳).
مراقبت‌ها و درمان
طبق MedlinePlus، پزشک خطر خونریزی را با خطر زایمان زودهنگام نوزاد می‌سنجد و پس از هفتهٔ ۳۶ ممکن است زایمان بهترین درمان باشد (منبع ۱). اگر جفت نزدیک دهانه یا پوشانندهٔ بخشی از دهانهٔ رحم باشد، ممکن است این موارد توصیه شود (منبع ۱):
- کاهش فعالیت‌ها
- استراحت در بستر (Bed rest)
- «استراحت لگنی» (Pelvic rest): پرهیز از رابطهٔ جنسی، تامپون و شست‌وشوی داخل واژن؛ هیچ چیزی نباید داخل واژن قرار گیرد
سایر درمان‌هایی که MedlinePlus نام می‌برد (منبع ۱):
- بستری در بیمارستان برای پایش دقیق
- تزریق خون
- داروهای جلوگیری از زایمان زودرس و کمک به ادامهٔ بارداری تا دست‌کم هفتهٔ ۳۶
- تزریق کورتیکواستروئید برای کمک به بلوغ ریهٔ جنین
- تزریق ایمونوگلوبولین ضد D (Rh immune globulin) در مادران با گروه خونی Rh منفی
NHS می‌گوید ممکن است توصیه شود در پایان بارداری در بیمارستان بستری شوید تا در صورت خونریزی، درمان اورژانسی مانند تزریق خون سریع انجام شود (منبع ۳). RCOG توصیه می‌کند زایمان در بیمارستانی انجام شود که امکانات مراقبت در خونریزی شدید را دارد (منبع ۴). RCOG همچنین به خطر بالاتر زایمان زودرس (پیش از هفتهٔ ۳۷)، امکان پیشنهاد دورهٔ تزریق کورتیکواستروئید بین هفته‌های ۳۴ و ۳۶، و پرهیز از کم‌خونی با رژیم غذایی سالم و مصرف مکمل آهن در صورت توصیهٔ تیم درمان اشاره می‌کند (منبع ۴). تصمیم دربارهٔ هر کدام فقط با پزشک معالج است.
رابطهٔ جنسی و استراحت مطلق
MedlinePlus پرهیز از رابطهٔ جنسی را بخشی از «استراحت لگنی» می‌داند و RCOG یادآور می‌شود خونریزی ممکن است پس از رابطهٔ جنسی رخ دهد (منابع ۱ و ۴). MedlinePlus استراحت در بستر را در کنار کاهش فعالیت، از توصیه‌های ممکن پزشک برای جفتی که نزدیک دهانه یا پوشانندهٔ بخشی از دهانهٔ رحم است، نام می‌برد (منبع ۱)؛ دربارهٔ میزان اثربخشی استراحت مطلق، اطلاعات کافی در منابع مرورشده یافت نشد. میزان محدودیت را پزشک معالج بر اساس وضعیت هر فرد تعیین می‌کند.
نحوهٔ زایمان: آیا زایمان طبیعی ممکن است؟
طبق MedlinePlus، تقریباً همهٔ زنان مبتلا به جفت سرراهی به سزارین نیاز دارند، زیرا اگر جفت دهانهٔ رحم را بپوشاند، زایمان واژینال می‌تواند خونریزی شدید و حتی کشنده برای مادر و نوزاد ایجاد کند (منبع ۱). NHS نیز می‌گوید اگر جفت نزدیک دهانهٔ رحم باشد یا آن را بپوشاند، نوزاد نمی‌تواند از راه واژن متولد شود و سزارین توصیه می‌شود (منبع ۳). برای مقایسهٔ کلی دو روش، مقالهٔ تفاوت زایمان طبیعی و سزارین را ببینید.
بر اساس RCOG (منبع ۴):
- اگر لبهٔ جفت در سونوگرافی هفتهٔ ۳۶ کمتر از ۲۰ میلی‌متر از دهانهٔ رحم فاصله داشته باشد، سزارین ایمن‌ترین راه زایمان است.
- اگر فاصلهٔ جفت از دهانهٔ رحم بیش از ۲۰ میلی‌متر باشد، می‌توان زایمان واژینال را انتخاب کرد.
- مگر در صورت خونریزی شدید یا مکرر، سزارین معمولاً بین هفته‌های ۳۶ و ۳۷ انجام می‌شود؛ اگر در دوران بارداری خونریزی واژینال داشته‌اید، ممکن است لازم شود سزارین زودتر انجام شود.
- در حین سزارین ممکن است خونریزی بیش از حد معمول باشد و احتمال نیاز به تزریق خون بیشتر است؛ اگر خونریزی ادامه یابد و با روش‌های دیگر کنترل نشود، ممکن است برداشتن رحم (Hysterectomy) لازم شود.
طبق MedlinePlus، اگر خونریزی شدید باشد و کنترل نشود، ممکن است سزارین اورژانسی انجام شود (منبع ۱).
علائم اورژانسی و زمان مراجعهٔ فوری
در صورت هرگونه خونریزی واژینال در بارداری فوراً با پزشک یا مرکز زایمان تماس بگیرید (منبع ۱). NHS در مورد خونریزی بی‌درد و قرمز روشن در سه ماه آخر بارداری توصیه می‌کند بی‌درنگ با ماما یا پزشک تماس بگیرید (منبع ۳). RCOG نیز می‌گوید اگر می‌دانید جفت کم‌ارتفاع دارید، در صورت هرگونه خونریزی واژینال، انقباض یا درد، فوراً با بیمارستان تماس بگیرید (منبع ۴).
- هر مقدار خونریزی واژینال، حتی اگر بی‌درد باشد یا خودبه‌خود قطع شود (منابع ۱ و ۳)
- انقباض رحم یا درد (منبع ۴)
- خونریزی پس از رابطهٔ جنسی (منابع ۱ و ۴)
- خونریزی شدید و ناگهانی (منبع ۱)
MedlinePlus در توضیح استراحت لگنی تأکید می‌کند هیچ چیزی نباید داخل واژن قرار گیرد (منبع ۱). طبق RCOG، پزشک ممکن است برای بررسی میزان خونریزی، پس از گرفتن رضایت شما معاینه با اسپکولوم (Speculum) انجام دهد (منبع ۴).
دکتر مریم روانبد شیرازی
تأییدیه علمی مقاله
متخصص زنان و زایمان
نوبت‌دهی اینترنتی
این مقاله به‌منظور اطمینان از صحت و انطباق با یافته‌های معتبر بالینی، توسط دکتر مریم روانبد شیرازی (متخصص زنان و زایمان) بررسی و تأیید علمی شده است. جهت دریافت نوبت ویزیت یا مشاوره تخصصی در زمینه‌های بارداری، سلامت زنان و مشکلات قاعدگی، می‌توانید از طریق سامانه طبیب‌یاب اقدام کنید.
سؤالات پرتکرار
آیا جفت سرراهی خودبه‌خود برطرف می‌شود؟
جفت پایین در بیشتر موارد با پیشرفت بارداری بالا می‌رود: طبق RCOG، ۹ زن از هر ۱۰ زنی که در سونوگرافی هفتهٔ ۲۰ جفت کم‌ارتفاع دارند، بعداً دیگر جفت کم‌ارتفاع نخواهند داشت و فقط ۱ زن از هر ۲۰۰ زن در پایان بارداری جفت سرراهی دارد (منبع ۴). NHS نیز می‌گوید در ۹ مورد از هر ۱۰ بارداری با جفت پایین، تا سونوگرافی حدود هفتهٔ ۳۲ جفت به بخش بالایی رحم رفته است (منبع ۳).
در جفت سرراهی زایمان طبیعی ممکن است؟
طبق MedlinePlus تقریباً همهٔ زنان مبتلا به جفت سرراهی به سزارین نیاز دارند (منبع ۱). طبق RCOG، اگر در سونوگرافی هفتهٔ ۳۶ فاصلهٔ جفت از دهانهٔ رحم بیش از ۲۰ میلی‌متر باشد، می‌توان زایمان واژینال را انتخاب کرد (منبع ۴).
آیا رابطهٔ جنسی ممنوع است؟
MedlinePlus پرهیز از رابطهٔ جنسی را جزو استراحت لگنی ذکر می‌کند و RCOG می‌گوید خونریزی ممکن است پس از رابطهٔ جنسی رخ دهد؛ در این‌باره از پزشک معالج خود سؤال کنید (منابع ۱ و ۴).
نشانهٔ خونریزی در جفت سرراهی چگونه است؟
معمولاً ناگهانی و بی‌درد است، می‌تواند شدید باشد و ممکن است قطع شود و روزها یا هفته‌ها بعد دوباره شروع شود (منابع ۱، ۳ و ۴).
تفاوت جفت سرراهی و کنده‌شدن زودرس جفت چیست؟
در جفت سرراهی محل قرارگیری جفت پایین است و خونریزی معمولاً بی‌درد است؛ در کنده‌شدن زودرس جفت، جفت پیش از زایمان از دیوارهٔ رحم جدا می‌شود و شایع‌ترین علائم آن خونریزی واژینال و انقباضات دردناک رحم است (منابع ۱، ۲ و ۴).
آیا استراحت مطلق لازم است؟
MedlinePlus کاهش فعالیت، استراحت در بستر و استراحت لگنی را از توصیه‌های ممکن پزشک نام می‌برد (منبع ۱)؛ دربارهٔ میزان اثربخشی استراحت مطلق، اطلاعات کافی در منابع مرورشده یافت نشد و تصمیم با پزشک معالج است.
سلب‌مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
