پت اسکن (Positron Emission Tomography) نوعی تصویربرداری پزشکی هسته‌ای است که با مقدار کمی ماده رادیواکتیو (ردیاب) نشان می‌دهد اندام‌ها و بافت‌ها چگونه کار می‌کنند. در این مقاله توضیح می‌دهیم پت اسکن و پت سی‌تی (PET/CT) چیست، برای چه مواردی انجام می‌شود، پیش از آن چه آمادگی لازم است، مراحل و مدت انجام چگونه است و ملاحظات ایمنی (پرتو، بارداری، شیردهی و تماس با کودکان) چیست. دستور مرکز تصویربرداری شما همیشه بر این اطلاعات عمومی مقدم است.
پت اسکن چیست و چگونه کار می‌کند؟
پت اسکن با تزریق مقدار اندکی ردیاب رادیواکتیو (Radiotracer) عملکرد اندام‌ها و بافت‌ها را ارزیابی می‌کند و با شناسایی تغییرات در سطح سلولی ممکن است شروع بیماری را زودتر از برخی آزمون‌های تصویربرداری دیگر آشکار کند (منبع: RadiologyInfo.org).
رایج‌ترین ردیاب در بررسی سرطان، FDG است که شکل رادیواکتیو قند گلوکز است. چون تومورها معمولاً گلوکز را سریع‌تر از بافت طبیعی مصرف می‌کنند، FDG بیشتری جذب می‌کنند و در تصویر متفاوت دیده می‌شوند (منبع: NCI). دستگاه سلول‌هایی را که مقدار زیادی ردیاب جذب کرده‌اند شناسایی می‌کند و این نواحی «نقطهٔ داغ» (Hot spot) نامیده می‌شوند (منبع: Cleveland Clinic).
تفاوت پت اسکن با سی‌تی و ام‌آر‌آی
پت عملکرد اندام‌ها و بافت‌ها را نشان می‌دهد، در حالی که سی‌تی اسکن (CT) اطلاعات آناتومیک بسیار خوبی فراهم می‌کند (منبع: RadiologyInfo.org) و ام‌آر‌آی (MRI) تصاویر دقیقی از درون بدن تهیه می‌کند (منبع: NHS). وضوح تصاویر پزشکی هسته‌ای ممکن است به اندازهٔ سی‌تی یا ام‌آر‌آی نباشد، اما این اسکن‌ها برای بسیاری از کاربردها حساس‌ترند (منبع: RadiologyInfo.org).
امروزه تقریباً همهٔ پت اسکن‌ها با دستگاه‌های ترکیبی پت سی‌تی (PET/CT) انجام می‌شود (منبع: RadiologyInfo.org). در پت سی‌تی هر دو روش در یک نوبت انجام می‌شود؛ ابتدا سی‌تی تصاویر آناتومیک اندام‌ها و ساختارهای بدن را ثبت می‌کند و سپس پت انجام می‌شود (منبع: NCI). ترکیب تصاویر (Image fusion) به پزشک امکان می‌دهد اطلاعات دو بررسی را روی یک تصویر تفسیر کند (منبع: RadiologyInfo.org). پت ام‌آر‌آی (PET/MRI) فناوری نوظهوری است که هنوز همه‌جا در دسترس نیست (منبع: RadiologyInfo.org).
(منبع جدول: RadiologyInfo.org، NHS و NCI)
پت اسکن برای چه مواردی انجام می‌شود؟
سرطان
- بررسی اینکه آیا علائم ناشی از بیماری‌هایی مانند سرطان است (منبع: NHS)
- تعیین اندازه و میزان گسترش سرطان (مرحله‌بندی) (منبع: NHS و RadiologyInfo.org)
- ارزیابی اثربخشی درمان (منبع: RadiologyInfo.org)
- تعیین اینکه آیا سرطان پس از درمان بازگشته است (منبع: RadiologyInfo.org)
قلب
در قلب، پت برای تعیین اثر حملهٔ قلبی (Myocardial infarction) بر نواحی قلب و، همراه با اسکن پرفیوژن میوکارد، برای شناسایی نواحی از عضلهٔ قلب که ممکن است از آنژیوپلاستی یا جراحی بای‌پس سود ببرند به کار می‌رود (منبع: RadiologyInfo.org). NHS نیز از کاربرد آن در برنامه‌ریزی درمان پس از حملهٔ قلبی نام می‌برد (منبع: NHS).
مغز
در مغز برای بررسی تومورها، اختلالات حافظه، تشنج و سایر اختلالات دستگاه عصبی مرکزی استفاده می‌شود (منبع: RadiologyInfo.org)؛ NHS نیز از بررسی زوال عقل (Dementia) و برنامه‌ریزی درمان صرع (Epilepsy) نام می‌برد (منبع: NHS). این اسکن به‌تنهایی تشخیص قطعی نمی‌دهد و گزارش آن را پزشک معالج در کنار سایر یافته‌ها تفسیر می‌کند.
آمادگی قبل از پت اسکن
دستورالعمل دقیق را مرکز تصویربرداری می‌دهد و مراکز مختلف ممکن است متفاوت عمل کنند. موارد زیر خلاصهٔ توصیه‌های عمومی منابع معتبر است.
ناشتایی و رژیم
NHS و Cleveland Clinic توصیه می‌کنند ۶ ساعت پیش از اسکن چیزی نخورید و فقط آب بنوشید (منبع: NHS و Cleveland Clinic). RadiologyInfo.org برای پت سی‌تی تمام‌بدن از ناشتایی «چند ساعته» سخن می‌گوید و توصیه می‌کند در این چند ساعت هیچ نوشیدنی حاوی قند یا کالری مصرف نشود (منبع: RadiologyInfo.org).
بیماران دیابتی و داروها
افراد دیابتی دستورالعمل ویژه برای آمادگی می‌گیرند و ممکن است قاعدهٔ ناشتایی برایشان تغییر کند (منبع: RadiologyInfo.org و Cleveland Clinic). در بیماران دیابتی، تغییر سطح قند یا انسولین خون می‌تواند بر نتیجهٔ آزمون اثر نامطلوب بگذارد (منبع: RadiologyInfo.org) و ممکن است قند موجود در ردیاب به‌خوبی جذب نشود و نتیجه را تحت تأثیر قرار دهد (منبع: Cleveland Clinic). دربارهٔ مصرف انسولین و داروهای دیابت پیش از اسکن حتماً با مرکز یا پزشک خود هماهنگ کنید و خودسرانه دارو را قطع یا تغییر ندهید. فهرست داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌های خود را به مرکز اعلام کنید (منبع: Cleveland Clinic و NHS).
ورزش و فعالیت
NHS توصیه می‌کند تا ۲۴ ساعت پیش از اسکن از ورزش سنگین پرهیز شود (منبع: NHS). اگر پت برای بررسی بیماری قلبی انجام می‌شود، ممکن است اسکن پیش و پس از ورزش یا پیش و پس از تزریق وریدی دارویی که جریان خون قلب را افزایش می‌دهد انجام شود (منبع: RadiologyInfo.org). Cleveland Clinic برای افرادی که برای مشکل قلبی بررسی می‌شوند، پرهیز از کافئین را تا ۲۴ ساعت پیش از آزمایش توصیه می‌کند (منبع: Cleveland Clinic).
جدول زمان‌بندی عمومی
مواردی مانند رژیم ویژه یا ساعت دقیق قطع دارو بین مراکز متفاوت است؛ در این موارد فقط دستور مرکز خودتان را دنبال کنید.
لباس و وسایل فلزی
وسایل فلزی مانند جواهرات، عینک، دندان مصنوعی و گیره مو را همراه نداشته باشید، زیرا ممکن است بر تصاویر سی‌تی اثر بگذارند (منبع: RadiologyInfo.org). NHS نیز پرهیز از پوشیدن هر چیز فلزی مانند جواهرات، لباس زیپ‌دار یا دکمه‌فشاری و گیره مو را توصیه می‌کند. ممکن است از شما خواسته شود لباس بیمارستانی بپوشید (منبع: NHS و RadiologyInfo.org).
ترس از فضای بسته
دستگاه پت در دو سر باز است، اما برخی افراد باز هم احساس ترس از فضای بسته دارند (منبع: NHS). اگر از فضای بسته می‌ترسید یا بیماری‌ای دارید که بی‌حرکت ماندن را دشوار می‌کند، پیش از اسکن به مرکز اطلاع دهید؛ ممکن است دارویی برای آرام شدن (آرام‌بخش خفیف) به شما پیشنهاد شود (منبع: NHS و Cleveland Clinic).
مراحل پت اسکن: تزریق، انتظار و اسکن
- تزریق: ردیاب رادیواکتیو در یکی از رگ‌های بازو تزریق می‌شود (منبع: NHS).
- زمان انتظار: طبق RadiologyInfo.org انتشار ردیاب در بدن معمولاً حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد و طبق Cleveland Clinic جذب ردیاب ممکن است تا ۶۰ دقیقه زمان ببرد. در این مدت آرام استراحت می‌کنید تا ردیاب درست عمل کند (منبع: NHS و Cleveland Clinic).
- اسکن: روی تخت دراز می‌کشید و برای گرفتن تصاویر واضح باید بی‌حرکت بمانید. رادیوگرافر دستگاه را از اتاق دیگری کنترل می‌کند و در طول اسکن می‌تواند صدای شما را بشنود و با شما صحبت کند (منبع: NHS).
مدت اسکن: طبق NHS خود اسکن معمولاً حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد. طبق RadiologyInfo.org بخش سی‌تی کمتر از دو دقیقه و بخش پت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه است و بسته به ناحیهٔ مورد بررسی، ممکن است آزمون‌های اضافی با ردیاب‌ها یا داروهای دیگر لازم شود که مدت کار را تا سه ساعت افزایش می‌دهد. Cleveland Clinic کل فرایند پت اسکن را حدود دو ساعت ذکر می‌کند. پت اسکن سرپایی است و همان روز به خانه برمی‌گردید (منبع: Cleveland Clinic).
ایمنی پت اسکن: پرتو، بارداری و شیردهی
پرتو
ردیاب مقدار بسیار کمی پرتو دارد و معمولاً ایمن است، زیرا مقدار آن بسیار کم است و به‌سرعت از بدن خارج می‌شود. هر نوع پرتو می‌تواند خطر ابتلا به سرطان در آینده را بسیار اندک افزایش دهد و در پت سی‌تی پرتوی سی‌تی هم وجود دارد که آن هم مقدار کمی است (منبع: NHS). RadiologyInfo.org می‌گوید پزشکان بیش از شش دهه است که از روش‌های تشخیصی پزشکی هسته‌ای استفاده می‌کنند و برای مواجهه با این دوز پایین، عارضهٔ درازمدت شناخته‌شده‌ای وجود ندارد. واکنش آلرژیک به ردیاب بسیار نادر است (منبع: NHS و Cleveland Clinic) و اگر احساس ناخوشی کردید باید فوراً به رادیوگرافر بگویید (منبع: NHS).
بارداری
اگر باردارید یا احتمال بارداری دارید پیش از اسکن به مرکز اطلاع دهید؛ پرتو ممکن است برای جنین زیان‌آور باشد (منبع: NHS و Cleveland Clinic).
شیردهی
اگر شیر می‌دهید حتماً اطلاع دهید، زیرا پرتو می‌تواند از راه شیر به نوزاد برسد (منبع: Cleveland Clinic). مرکز راهنمایی می‌کند؛ برای نمونه NHS دوشیدن شیر پیش از اسکن و شیر ندادن تا چند ساعت پس از آن را مثال می‌زند (منبع: NHS)، و RadiologyInfo.org دوشیدن و نگهداری شیر از قبل را تا زمانی که ردیاب و ماده حاجب سی‌تی از بدن خارج شوند پیشنهاد می‌کند (منبع: RadiologyInfo.org).
بعد از پت اسکن
- معمولاً می‌توانید کمی پس از اسکن به خانه بروید و بلافاصله بخورید و بنوشید (منبع: NHS).
- پرتو ردیاب به‌سرعت به سطح ایمن می‌رسد و ظرف چند ساعت از بین می‌رود؛ نوشیدن مایعات فراوان به دفع آن کمک می‌کند (منبع: NHS و Cleveland Clinic).
- تماس با کودکان و باردارها: برای ایمنی، از گذراندن مدت طولانی یا تماس نزدیک با کودکان خردسال و افراد باردار پرهیز کنید. کادر مرکز مدت لازم را به شما می‌گوید؛ برای نمونه تا پایان همان روز (منبع: NHS).
- در صورت سرگیجه، تهوع، دشواری در تنفس یا بدتر شدن درد محل تزریق با پزشک تماس بگیرید (منبع: Cleveland Clinic).
دریافت جواب پت اسکن
تصاویر را رادیولوژیست یا پزشک آموزش‌دیدهٔ پزشکی هسته‌ای تفسیر می‌کند و گزارش را برای پزشک ارجاع‌دهنده می‌فرستد (منبع: RadiologyInfo.org). زمان آماده شدن جواب در منابع متفاوت ذکر شده است: طبق NHS دریافت جواب معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد و اگر پس از چند هفته خبری نشد باید با پزشک ارجاع‌دهنده تماس بگیرید (منبع: NHS)؛ طبق Cleveland Clinic بررسی تصاویر، نوشتن گزارش و ارسال آن برای پزشک معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت طول می‌کشد (منبع: Cleveland Clinic). نتیجه را پزشک معالج توضیح می‌دهد. یافتهٔ غیرطبیعی لزوماً به معنای سرطان نیست و ممکن است نشانهٔ عفونت یا التهاب نیز باشد (منبع: Cleveland Clinic).
تأییدیه علمی مقاله
دکتر مهرناز قائدیان
متخصص تصویربرداری (رادیولوژی)
نوبت‌دهی آنلاین
این مقاله از نظر علمی و بالینی توسط دکتر مهرناز قائدیان، متخصص رادیولوژی، بازبینی و تأیید شده است. برای دریافت نوبت حضوری یا مشاوره تخصصی در زمینه تصویربرداری، می‌توانید از طریق طبیب‌یاب اقدام نمایید.
سؤالات پرتکرار
پت اسکن چقدر طول می‌کشد؟
طبق NHS خود اسکن معمولاً ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد؛ Cleveland Clinic کل فرایند (همراه با زمان جذب ردیاب) را حدود دو ساعت ذکر می‌کند؛ و طبق RadiologyInfo.org در صورت نیاز به آزمون‌های اضافی با ردیاب‌ها یا داروهای دیگر، مدت کار ممکن است تا سه ساعت برسد (منبع: NHS، Cleveland Clinic و RadiologyInfo.org).
چرا باید ناشتا بود؟
NHS و Cleveland Clinic ۶ ساعت ناشتایی (فقط آب) را توصیه می‌کنند. ردیاب رایج (FDG) شکل رادیواکتیو گلوکز است (منبع: NCI) و در بیماران دیابتی تغییر قند یا انسولین خون می‌تواند بر نتیجه اثر نامطلوب بگذارد (منبع: RadiologyInfo.org). دلیل دقیق دستور ناشتایی در مورد خودتان را از مرکز تصویربرداری بپرسید (منبع: NHS، Cleveland Clinic، NCI و RadiologyInfo.org).
پت اسکن برای دیابتی‌ها چگونه است؟
افراد دیابتی دستور ویژه می‌گیرند، ممکن است قاعدهٔ ناشتایی برایشان تغییر کند و باید دربارهٔ انسولین و داروها پیشاپیش با مرکز یا پزشک هماهنگ کنند (منبع: Cleveland Clinic و RadiologyInfo.org).
آیا پرتوزا بودن خطرناک است؟
مقدار پرتو کم است و ردیاب ظرف چند ساعت از بدن خارج می‌شود (منبع: NHS و Cleveland Clinic). هر پرتویی می‌تواند خطر سرطان آینده را بسیار اندک بالا ببرد (منبع: NHS)، اما RadiologyInfo.org برای مواجهه با این دوز پایین عارضهٔ درازمدت شناخته‌شده‌ای گزارش نمی‌کند (منبع: RadiologyInfo.org).
فرق PET و PET/CT چیست؟
پت عملکرد اندام‌ها و بافت‌ها را نشان می‌دهد و در PET/CT اطلاعات آناتومیک سی‌تی در همان نوبت گرفته و با تصاویر پت ترکیب می‌شود (منبع: RadiologyInfo.org و NCI). برای آشنایی بیشتر با سی‌تی، مقالهٔ سی‌تی اسکن را بخوانید.
جواب پت اسکن کی آماده می‌شود؟
بسته به مرکز متفاوت است: Cleveland Clinic معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت برای آماده شدن و ارسال گزارش به پزشک و NHS معمولاً ۱ تا ۲ هفته برای دریافت جواب ذکر می‌کند (منبع: Cleveland Clinic و NHS).
سلب‌مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
