سرگیجهٔ چرخشی شدید که ناگهان شروع میشود و با تهوع و بیتعادلی همراه است، یکی از نگرانکنندهترین تجربهها برای بیمار است. دو علت شناختهشدهٔ این حالت نوریت وستیبولار (Vestibular Neuritis) و لابیرنتیت (Labyrinthitis) هستند. در این مقاله تفاوت این دو، تمایز آنها با سرگیجهٔ وضعیتی خوشخیم (BPPV)، بیماری منییر و افت فشار هنگام ایستادن، علائم هشدار سکتهٔ مغزی که به اورژانس نیاز دارد، و نقش توانبخشی وستیبولار را از روی منابع معتبر مرور میکنیم.
نوریت وستیبولار و لابیرنتیت چیست؟
طبق توضیح خدمات سلامت بریتانیا (NHS)، لابیرنتیت التهاب لابیرنت است؛ مجموعهای از مجاری پر از مایع در گوش داخلی. نوریت وستیبولار التهاب عصب وستیبولار است؛ عصبی در گوش داخلی که پیامها را به مغز میفرستد [1]. مؤسسهٔ ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD) نیز لابیرنتیت را عفونت یا التهاب گوش داخلی میداند که سرگیجه و از دست رفتن تعادل ایجاد میکند، و نوریت وستیبولار را التهاب عصب وستیبولار توصیف میکند که میتواند ناشی از ویروس باشد و عمدتاً سرگیجهٔ چرخشی (Vertigo) ایجاد میکند [2].
تفاوت اصلی: شنوایی
مهمترین تفاوت عملی این دو، تأثیر بر شنوایی است. بر پایهٔ NHS، علائم نوریت وستیبولار بسیار شبیه لابیرنتیت است اما کمشنوایی و وزوز (Tinnitus) ایجاد نمیکند؛ اگر شنوایی درگیر باشد، علت لابیرنتیت است [1]. کلیولند کلینیک (Cleveland Clinic) نیز مینویسد نوریت وستیبولار بهندرت با کمشنوایی همراه است [11].
| ویژگی | نوریت وستیبولار | لابیرنتیت |
|---|---|---|
| بخش درگیر | عصب وستیبولار [1] | لابیرنت در گوش داخلی [1] |
| کمشنوایی | ندارد [1] | دارد [1] |
| وزوز | ندارد [1] | دارد [1] |
| سرگیجه، بیتعادلی، تهوع | دارد (علائم بسیار شبیه لابیرنتیت) [1] | دارد [1] |
علائم
سرگیجهٔ چرخشی و بیتعادلی
NHS شایعترین علائم لابیرنتیت را سرگیجه یا احساس چرخیدن خود یا اطراف (Vertigo)، احساس ناپایداری و بیتعادلی (دشواری در سرپا ماندن یا راه رفتن در خط مستقیم)، تهوع یا استفراغ، کمشنوایی و وزوز فهرست میکند و میگوید علائم میتوانند ناگهانی شروع شوند [1]. ENThealth نیز برای لابیرنتیت از کمشنوایی (اغلب در فرکانسهای بالا)، دشواری در درک گفتار، وزوز، بیتعادلی، سرگیجه، حرکات غیرارادی چشم (Nystagmus) و تهوع و استفراغ نام میبرد [3].
کلیولند کلینیک دربارهٔ مرحلهٔ حاد نوریت وستیبولار، که میتواند تا یک هفته طول بکشد، از سرگیجهٔ چرخشی ناگهانی و شدید، احساس منگی یا ناپایداری حتی در حالت نشسته، مشکلات شدید تعادل، تهوع و استفراغ، دشواری در تمرکز، حساسیت شدید به حرکت و نیستاگموس نام میبرد [11].
تهوع
تهوع و استفراغ در هر دو حالت از علائم گزارششدهاند [1][11].
علائم شنوایی (فقط در لابیرنتیت)
کمشنوایی و وزوز علائم لابیرنتیتاند و طبق NHS در نوریت وستیبولار دیده نمیشوند [1]. دربارهٔ وزوز در مقالهٔ وزوز گوش بیشتر بخوانید. کمشنوایی ناگهانی در یک گوش، طبق NHS، نیازمند قرار ملاقات فوری با پزشک یا کمک گرفتن از خط ۱۱۱ است [1]؛ دربارهٔ آن در مقالهٔ کمشنوایی حسیعصبی ناگهانی بیشتر بخوانید.
علل
NHS این دو حالت را معمولاً ناشی از عفونت ویروسی، مانند سرماخوردگی یا آنفلوآنزا، میداند [1]. NIDCD نیز لابیرنتیت را اغلب همراه با عفونت دستگاه تنفسی فوقانی مانند آنفلوآنزا ذکر میکند [2]. ENThealth دربارهٔ لابیرنتیت مینویسد:
- عفونت ویروسی: شایعترین علت دانسته میشود و ویروس مسئول در بیشتر موارد ناشناخته میماند. فعال شدن مجدد ویروس واریسلا زوستر سندرم رمزی هانت (Ramsay Hunt Syndrome) ایجاد میکند [3].
- عفونت باکتریایی: عفونت باکتریایی گوش میانی (عفونت گوش میانی) میتواند به گوش داخلی گسترش یابد؛ مننژیت باکتریایی نیز میتواند به گوش داخلی گسترش یابد [3].
- بیماری خودایمنی: نادر است و اغلب با بیماریهایی مانند لوپوس، بیماری التهابی روده و آرتریت روماتوئید ارتباط دارد [3].
- ضربه یا جراحی: شکستگی گوش داخلی، ضربهٔ مغزی (Concussion) یا خونریزی گوش داخلی [3].
دربارهٔ نوریت وستیبولار، کلیولند کلینیک مینویسد علت دقیق آن مشخص نیست، اما کارشناسان معتقدند عفونتهای ویروسی ممکن است آن را برانگیزند؛ از جمله سرماخوردگی و آنفلوآنزا، کووید-۱۹، ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ (Herpes Simplex Virus Type 1)، هپاتیت، فلج اطفال، سرخک و اوریون. به گفتهٔ همین منبع، نوریت وستیبولار از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود [11].

علائم هشدار اورژانس و تفکیک از سکتهٔ مغزی
سرگیجهٔ ناگهانی همیشه ناشی از گوش داخلی نیست. ENThealth یادآوری میکند که سرگیجه بهندرت میتواند نشانهٔ اختلالی جدیتر مانند سکتهٔ مغزی (Stroke) یا تومور مغزی باشد و بیمارانی که سرگیجهٔ ناگهانی و پایدار دارند یا علائم رو به بدتر شدن مانند دوبینی، تکلم نامفهوم، افتادگی صورت، ضعف اندام یا بیحسی دارند، باید فوراً به پزشک مراجعه کنند [3].
مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC) این علائم ناگهانی را نشانهٔ سکته میداند: مشکل در راه رفتن، سرگیجه، از دست دادن تعادل یا ناهماهنگی؛ اختلال ناگهانی دید؛ بیحسی یا ضعف صورت، دست یا پا، بهویژه در یک طرف بدن؛ گیجی ناگهانی، مشکل در صحبت کردن یا فهمیدن گفتار؛ و سردرد ناگهانی و شدید بدون علت مشخص. CDC توصیه میکند در صورت وجود هر یک از این علائم بلافاصله با اورژانس تماس گرفته شود و فرد نه خودش تا بیمارستان رانندگی کند و نه اجازه دهد کس دیگری او را با خودرو برساند [4].
NHS برای سکته علائم FAST را معرفی میکند: افتادگی یک طرف صورت و دشواری در لبخند زدن (Face)، ناتوانی در بالا بردن کامل و نگه داشتن هر دو دست به دلیل ضعف یا بیحسی یک دست (Arm)، تکلم نامفهوم یا گیج به نظر رسیدن (Speech) و زمان (Time) برای تماس فوری با اورژانس. NHS احساس سرگیجه یا زمین خوردن و تاری دید یا از دست رفتن بینایی را هم در میان سایر علائم سکته ذکر میکند و میگوید حتی اگر علائم برطرف شوند، باید فوراً کمک پزشکی گرفت [5].
صفحهٔ سرگیجهٔ NHS نیز اگر سرگیجه با موارد زیر همراه باشد، تماس با اورژانس یا مراجعه به بخش اورژانس را توصیه میکند [6]:
- دوبینی یا از دست رفتن بینایی
- کمشنوایی
- مشکل در صحبت کردن
- ضعف، بیحسی یا گزگز در دست یا پا
همین صفحه اگر سرگیجه با سردرد شدید، استفراغ یا تهوع شدید، یا تب بسیار بالا یا احساس گرما، سرما و لرز همراه باشد، قرار ملاقات فوری با پزشک یا تماس با خط ۱۱۱ را پیشنهاد میکند [6]. MedlinePlus هم سرگیجهٔ ناگهانی یا شدید همراه با مشکل بینایی، تکلم نامفهوم یا ضعف را مستلزم کمک اورژانسی میداند [7].
نکته: تشخیص اینکه سرگیجه از گوش داخلی است یا از مغز، با معاینهٔ پزشک و در صورت لزوم تصویربرداری انجام میشود، نه با خوداظهاری. MedlinePlus اشاره میکند که اگر پزشک به سکته یا آسیب سر مشکوک باشد ممکن است تصویربرداری لازم شود [7]. دربارهٔ علائم و اقدام فوری در سکته، مقالهٔ سکتهٔ مغزی را ببینید.
تشخیص
NIDCD میگوید تشخیص اختلالات تعادلی دشوار است و پزشک عمومی ممکن است بیمار را به متخصص گوش و حلق و بینی (Otolaryngologist) و ادیولوژیست ارجاع دهد. آزمونهای ممکن شامل معاینهٔ شنوایی، آزمایش خون، ثبت حرکات چشم (Videonystagmography)، تصویربرداری از سر و مغز و پوسچروگرافی (Posturography؛ سنجش توانایی حفظ تعادل در شرایط مختلف سکو) است؛ آزمون صندلی چرخان و آزمون تکان دادن سریع سر هم از گزینههای دیگرند [2]. از آنجا که طبق NHS درگیری شنوایی نشاندهندهٔ لابیرنتیت است [1] و NIDCD معاینهٔ شنوایی را از آزمونهای ممکن میداند [2]، روش شنواییسنجی را در مقالهٔ شنواییسنجی (ادیومتری) ببینید.
تمایز با BPPV، منییر و افت فشار ایستادن
سرگیجه علل متعددی دارد. جدول زیر بر پایهٔ منابع بررسیشده خلاصه شده است؛ عبارت «در منبع ذکر نشده» یعنی در صفحات بررسیشده اطلاعاتی یافت نشد. این جدول برای آگاهی عمومی است و جای معاینهٔ پزشک را نمیگیرد.
| ویژگی | نوریت وستیبولار | لابیرنتیت | BPPV | بیماری منییر | افت فشار هنگام ایستادن |
|---|---|---|---|---|---|
| الگوی سرگیجه | سرگیجهٔ ناگهانی و شدید در مرحلهٔ حاد که میتواند تا یک هفته طول بکشد [11] | علائم میتوانند ناگهانی شروع شوند و اغلب پس از چند روز کاهش مییابند [1] | دورهٔ کوتاه و شدید سرگیجه که با تغییر وضعیت سر برانگیخته میشود [2]؛ چند ثانیه تا چند دقیقه [9] | حملاتی با شروع ناگهانی که طبق NHS از چند دقیقه تا ۲۴ ساعت طول میکشند [8] | علائم هنگام ایستادن یا تغییر وضعیت؛ احساس سبکی سر یا گیجی (Lightheadedness) [10] |
| کمشنوایی | ندارد [1]؛ بهندرت [11] | دارد [1] | MedlinePlus آن را در فهرست علائم آورده است [9] | دارد [2]؛ ممکن است تدریجاً بدتر شود [8] | در منبع ذکر نشده |
| وزوز | ندارد [1] | دارد [1] | در منبع ذکر نشده | دارد [2]؛ ممکن است مداوم شود [8] | در منبع ذکر نشده |
| علائم دیگر | تهوع و استفراغ، دشواری در تمرکز، نیستاگموس [11] | نیستاگموس، دشواری در درک گفتار، تهوع و استفراغ [3] | بیتعادلی، تهوع، احساس پرش یا حرکت اشیا [9] | فشار یا ناراحتی در عمق گوش، احساس پری در گوش [2, 8] | تهوع، تاری دید، ضعف عمومی، گیجی و غش [10] |
| سازوکار/علت | التهاب عصب وستیبولار، احتمالاً ویروسی [2] | عفونت/التهاب گوش داخلی، اغلب پس از عفونت تنفسی [2] | افتادن کریستالهای کلسیم (اتوکونیا) به مجاری نیمدایرهای [2] | احتمال تغییر حجم مایع لابیرنت (علت دقیق ناشناخته) [2, 8] | نوعی فشار خون پایین (Postural Hypotension) [10] |
دربارهٔ BPPV و منییر مقالات اختصاصی سایت را ببینید: سرگیجهٔ وضعیتی خوشخیم (BPPV) و بیماری منییر.
در مورد افت فشار هنگام ایستادن، MedlinePlus افت ناگهانی فشار خون و بلند شدن سریع را از علل سرگیجه ذکر میکند [7]؛ جزئیات در مقالهٔ سرگیجهٔ ایستادن (ارتوستاتیک) آمده است. MedlinePlus همچنین تأکید میکند سرگیجه (Dizziness) و ورتیگو (Vertigo) یکی نیستند [7].
مدیریت و درمان
درمان علامتی در روزهای نخست
NHS میگوید پزشک ممکن است برای حداکثر ۳ روز آنتیهیستامین، قرص ضد بیماری حرکت یا داروی ضد تهوع تجویز کند و این داروها نباید بیشتر از این مدت مصرف شوند، چون میتوانند بهبودی را کند کنند [1]. توصیههای مراقبتی NHS اینهاست [1]:
- دراز کشیدن بیحرکت در اتاق تاریک هنگام سرگیجهٔ شدید
- نوشیدن آب کافی، کمکم و مکرر، در صورت استفراغ
- پرهیز از سروصدا و نور شدید و خواب کافی (خستگی میتواند علائم را بدتر کند)
- شروع پیادهروی در بیرون از خانه در اولین فرصت؛ همراهی یک نفر برای حفظ تعادل تا زمانی که اعتمادبهنفس برگردد میتواند کمک کند
- هنگام بیرون رفتن، نگاه را به یک شیء ثابت متمرکز کردن بهجای نگاه کردن مداوم به اطراف
- پرهیز از رانندگی، دوچرخهسواری یا کار با ابزار و ماشینآلات در زمان سرگیجه، و پرهیز از الکل که میتواند علائم را بدتر کند
ENThealth دربارهٔ لابیرنتیت مینویسد مراقبت در بیشتر موارد شامل مشاهده، استراحت در بستر و آبرسانی است؛ کورتیکواستروئیدها معمولاً برای کاهش التهاب گوش داخلی تجویز میشوند و ممکن است داروی ضدویروس هم تجویز شود. تهوع و استفراغ شدید را میتوان با داروهای ضد تهوع، و سرگیجه را با آنتیهیستامین یا آرامبخش کنترل کرد، اما مصرف طولانیمدت آرامبخشها بازیابی عملکرد تعادلی را مختل میکند [3]. تصمیم دربارهٔ دارو و دوز با پزشک است و در این مقاله دوزی ذکر نمیشود.
نقش آنتیبیوتیک: فقط در علت باکتریایی
NHS تأکید میکند چون علت معمولاً ویروسی است، آنتیبیوتیک کمکی نمیکند، اما اگر پزشک عفونت را باکتریایی بداند ممکن است آنتیبیوتیک تجویز کند [1]. ENThealth هم برای علت باکتریایی درمان عفونت اصلی را، که ممکن است آنتیبیوتیک، لولهٔ گوش یا جراحی گوش را شامل شود، ذکر میکند [3].
توانبخشی وستیبولار
NHS میگوید گاهی مشکلات تعادل ماهها یا حتی سالها طول میکشد. توانبخشی وستیبولار (Vestibular Rehabilitation) مجموعهای از تمرینهاست که طبق NHS میتواند به بازگرداندن تعادل و کاهش سرگیجه، تهوع و اضطراب کمک کند. این تمرینها باید فقط زیر نظر متخصصی مانند فیزیوتراپیست یا ادیولوژیست انجام شوند [1]. NIDCD نیز میگوید برای افرادی که سرگیجهشان کاملاً برطرف نمیشود، درمانگر توانبخشی وستیبولار میتواند به تدوین برنامهٔ درمانی فردی کمک کند [2]. کلیولند کلینیک دربارهٔ نوریت وستیبولار، توانبخشی وستیبولار را در صورت پایداری علائم توصیه میکند [11]. ENThealth هم تیمی شامل متخصص گوش و حلق و بینی، ادیولوژیست و درمانگر وستیبولار را برای ارزیابی شنوایی و به حداقل رساندن اثرات طولانیمدت لابیرنتیت نام میبرد [3].
در منابع بررسیشده، برنامهٔ تمرینی مشخص یا مدتزمان تمرین ذکر نشده است؛ اطلاعات کافی یافت نشد و تعیین آن با درمانگر است.

مدت بهبودی و پیشآگهی
NHS مینویسد علائم اغلب پس از چند روز کاهش مییابند و تعادل معمولاً طی ۲ تا ۶ هفته بازمیگردد، هرچند ممکن است بیشتر طول بکشد. اگر علائم پس از چند روز بهتر نشدند یا بدتر شدند، یا در فردی که تشخیص گرفته است طی یک هفته پس از شروع درمان بهبود نیافتند، باید به پزشک مراجعه کرد [1]. ENThealth لابیرنتیت را بیماری خودمحدودشوندهای توصیف میکند که معمولاً طی چند هفته بهتر میشود؛ به گفتهٔ همین منبع، بیشتر بیماران از بیتعادلی و سرگیجهٔ خفیف هنگام حرکت سر بهبود مییابند، اما گاهی بهبود کامل ماهها تا سالها طول میکشد [3].
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- کمشنوایی ناگهانی در یک گوش: طبق NHS قرار ملاقات فوری با پزشک یا کمک گرفتن از خط ۱۱۱ لازم است [1].
- سرگیجه همراه با دوبینی، از دست رفتن بینایی، کمشنوایی، مشکل در صحبت کردن یا ضعف، بیحسی یا گزگز دست و پا: اورژانس [6].
- علائم سکتهٔ مغزی مانند افتادگی صورت، ضعف دست یا تکلم نامفهوم: تماس فوری با اورژانس [5].
- بهتر نشدن علائم پس از چند روز یا بدتر شدن آنها: مراجعه به پزشک [1].
- سرگیجهای که برطرف نمیشود یا مدام برمیگردد: مراجعهٔ غیرفوری به پزشک [6].
تأییدیه علمی مقاله
معصومه مهبودی
کارشناس شنواییشناسی (ادیولوژی)
نوبتدهی آنلاین
این محتوا توسط معصومه مهبودی (کارشناس شنواییشناسی) بازبینی و تأیید علمی شده است. جهت ارزیابیهای شنوایی، مشاوره سمعک و دریافت خدمات تخصصی ادیولوژی، میتوانید از طریق سامانه طبیبیاب نوبت خود را ثبت کنید.
سؤالات پرتکرار
نوریت وستیبولار چه تفاوتی با سرگیجهٔ معمولی دارد؟
MedlinePlus سرگیجه (Dizziness) و ورتیگو را یکی نمیداند: سرگیجه میتواند احساس سبکی سر، منگی یا ناپایداری روی پا باشد، اما ورتیگو احساس چرخیدن خود یا اتاق است، در حالی که چیزی حرکت نمیکند [7]. NIDCD نوریت وستیبولار را عامل ایجاد عمدتاً ورتیگو میداند [2] و NHS سرگیجه یا ورتیگو را در صدر شایعترین علائم لابیرنتیت فهرست میکند [1].
آیا نوریت وستیبولار یا لابیرنتیت خطرناک است؟
طبق NHS علائم اغلب پس از چند روز کم میشوند و تعادل معمولاً طی ۲ تا ۶ هفته برمیگردد [1]، و ENThealth لابیرنتیت را بیماری خودمحدودشونده میداند [3]. با این حال، ENThealth یادآوری میکند سرگیجه بهندرت میتواند نشانهٔ سکته یا تومور مغزی باشد [3]؛ بنابراین سرگیجهٔ ناگهانی همراه با علائم هشدار باید فوراً بررسی شود.
بهبودی چقدر طول میکشد؟
طبق NHS علائم اغلب پس از چند روز کم میشوند و بازگشت تعادل معمولاً ۲ تا ۶ هفته زمان میبرد، گاهی بیشتر [1].
آیا کمشنوایی ایجاد میکند؟
طبق NHS نوریت وستیبولار کمشنوایی و وزوز ایجاد نمیکند، اما لابیرنتیت ایجاد میکند [1].
آیا تمرین تعادلی مفید است؟
NHS توانبخشی وستیبولار را برای کمک به بازگشت تعادل و کاهش سرگیجه، تهوع و اضطراب معرفی میکند و میگوید باید زیر نظر متخصص باشد [1].
به کدام پزشک مراجعه کنم؟
NIDCD میگوید پزشک عمومی ممکن است بیمار را به متخصص گوش و حلق و بینی و ادیولوژیست ارجاع دهد [2].
چه زمانی سرگیجه اورژانس است؟
اگر سرگیجه ناگهانی با اختلال بینایی، تکلم نامفهوم، ضعف یا بیحسی یا علائم FAST همراه باشد، فوراً با اورژانس تماس بگیرید [4][5][6][7].
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
گوش، حلق و بینی
اتواسکلروز (Otosclerosis): علائم، عوامل خطر، تشخیص و درمان
با علائم و عوامل خطر اتواسکلروز، نقش وراثت، روشهای تشخیص مانند شنواییسنجی و تمپانومتری و گزینههای مدیریت این بیماری آشنا شوید.
منابع
- [1] NHS: Labyrinthitis
- [2] NIDCD: Balance Disorders
- [3] ENThealth: Labyrinthitis
- [4] CDC: Stroke Signs and Symptoms
- [5] NHS: Stroke Symptoms
- [6] NHS: Vertigo
- [7] MedlinePlus: Dizziness and Vertigo
- [8] NHS: Ménière’s disease
- [9] MedlinePlus Medical Encyclopedia: Benign positional vertigo
- [10] NHS: Low blood pressure (hypotension)
- [11] Cleveland Clinic: Vestibular Neuritis







