اتواسکلروز (Otosclerosis) بیماری‌ای از گوش میانی است که در آن بازسازی غیرطبیعی استخوان، انتقال صدا به گوش داخلی را مختل می‌کند. در این مقاله تعریف بیماری، علائم، عوامل خطر و نقش وراثت، روش‌های تشخیص (شنوایی‌سنجی و تمپانومتری)، و گزینه‌های مدیریت شامل پایش، سمعک و جراحی را به‌صورت عمومی مرور می‌کنیم. توجه کنید که نام این بیماری با «آترواسکلروز» شباهت املایی دارد، اما موضوع این مقاله فقط اتواسکلروز و گوش است.
اتواسکلروز چیست؟
طبق صفحهٔ مؤسسهٔ ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD)، اتواسکلروز ناشی از بازسازی غیرطبیعی استخوان (abnormal bone remodeling) در گوش میانی است که نحوهٔ رسیدن صدا به گوش داخلی را مختل می‌کند. به گفتهٔ همین منبع، اتواسکلروز اغلب زمانی ایجاد می‌شود که استخوان رکابی (Stapes)، یکی از استخوانچه‌های گوش میانی، در جای خود «گیر می‌کند» و نمی‌تواند ارتعاش کند؛ در نتیجه انتقال صدا در گوش مختل می‌شود. NIDCD اعلام می‌کند این بیماری بیش از سه میلیون آمریکایی را درگیر کرده است.
انجمن ENThealth (وابسته به آکادمی گوش، حلق و بینی و جراحی سر و گردن آمریکا) نیز اتواسکلروز را رشد غیرطبیعی استخوان در اطراف استخوان رکابی توصیف می‌کند و می‌گوید معمولاً کم‌شنوایی انتقالی (Conductive hearing loss) ایجاد می‌کند. مرور StatPearls (کتابخانهٔ NCBI) هم می‌گوید اتواسکلروز کم‌شنوایی انتقالی ایجاد می‌کند که معمولاً با پردهٔ گوش (Tympanic membrane) طبیعی همراه است.
علائم اتواسکلروز
- کم‌شنوایی: طبق NIDCD شایع‌ترین علامت است؛ معمولاً از یک گوش شروع می‌شود، بعدها گوش دیگر را هم درگیر می‌کند و اغلب بسیار تدریجی پیشرفت می‌کند. MedlinePlus نیز کم‌شنوایی را «در آغاز آهسته، اما رو به بدترشدن» توصیف می‌کند.
- دشواری در شنیدن صداهای بم و نجوا: از نشانه‌های اولیهٔ شایع است (NIDCD و ENThealth).
- وزوز گوش (Tinnitus): NIDCD وزوز را صدای زنگ، غرش، وزوز یا هیس در گوش یا سر توصیف می‌کند؛ ENThealth و MedlinePlus هم وزوز را در میان علائم اتواسکلروز آورده‌اند. برای اطلاعات بیشتر، مقالهٔ وزوز گوش را ببینید.
- سرگیجه یا اختلال تعادل: برخی بیماران آن را نیز تجربه می‌کنند (NIDCD و MedlinePlus).
طبق ENThealth در حدود ۷۰ درصد موارد هر دو گوش درگیر می‌شوند، هرچند شدت کم‌شنوایی در دو گوش می‌تواند متفاوت باشد؛ StatPearls نیز درگیری دوطرفه را در حدود ۷۰ درصد بیماران گزارش می‌کند. برای نگاه کلی به انواع و علل کم‌شنوایی، مقالهٔ کم‌شنوایی را بخوانید.
عوامل خطر و وراثت
چه کسانی بیشتر در معرض‌اند؟
NIDCD می‌گوید زنان میانسال سفیدپوست بیشتر در معرض خطرند. ENThealth برآورد می‌کند ۲٫۵ تا ۱۰ درصد بزرگسالان درجاتی از اتواسکلروز در گوش میانی دارند، شروع آن اغلب در دههٔ بیست یا سی زندگی است و در زنان شایع‌تر است. StatPearls شروع بیماری را در دهه‌های سوم و چهارم زندگی و نسبت ابتلای زن به مرد را ۲ به ۱ ذکر می‌کند و MedlinePlus نیز می‌گوید بیماری معمولاً در اوایل تا میانهٔ بزرگسالی شروع می‌شود و در زنان شایع‌تر از مردان است.
نقش وراثت
طبق NIDCD تصور می‌شود بسیاری از موارد اتواسکلروز ارثی باشند و بیماری تمایل دارد در خانواده‌ها تکرار شود. ENThealth می‌گوید حدود ۶۰ درصد موارد علت ژنتیکی زمینه‌ای دارند، انتقال ژن مربوط پیچیده است و هر کسی که این ژن را دارد لزوماً به بیماری مبتلا نمی‌شود. StatPearls به مطالعات ژنتیکی اشاره می‌کند که الگوی وراثت اتوزومال غالب (Autosomal dominant) با نفوذ کاهش‌یافته (Reduced penetrance) و بیان متغیر را نشان داده‌اند.
بارداری
ENThealth می‌گوید اتواسکلروز با شروع سریع در دوران بارداری ارتباط داده شده است. StatPearls نیز می‌نویسد بارداری به نظر می‌رسد کم‌شنوایی را تشدید کند، اما ماهیت دقیق رابطهٔ بارداری و اتواسکلروز هنوز روشن نیست.
سایر عوامل مطرح‌شده
NIDCD علت بیماری را روشن نمی‌داند و از عواملی نام می‌برد که ممکن است نقش داشته باشند: سابقهٔ عفونت سرخک (Measles)، شکستگی‌های ناشی از فشار (Stress fractures) در استخوان اطراف گوش داخلی، اختلالات ایمنی و عدم تعادل در برخی مولکول‌های پیام‌رسان دستگاه ایمنی به نام سیتوکین (Cytokine). MedlinePlus هم علت دقیق را ناشناخته می‌داند و می‌گوید بیماری ممکن است در خانواده‌ها منتقل شود.
تشخیص اتواسکلروز
NIDCD می‌گوید تشخیص را متخصص گوش، حلق و بینی، متخصص گوش (Otologist) یا شنوایی‌شناس (Audiologist) انجام می‌دهد. نخست بیماری‌های دیگری که علائم مشابه دارند کنار گذاشته می‌شوند. گام‌های بعدی شامل آزمون‌هایی است که حساسیت شنوایی را (ادیوگرام) و انتقال صدا در گوش میانی را (تمپانوگرام) می‌سنجند. گاهی سی‌تی‌اسکن هم به‌کار می‌رود؛ MedlinePlus می‌گوید سی‌تی‌اسکن استخوان گیجگاهی (Temporal bone) ممکن است برای بررسی سایر علل کم‌شنوایی انجام شود. دربارهٔ خود این روش تصویربرداری، مقالهٔ سی‌تی‌اسکن را ببینید.
شنوایی‌سنجی (ادیومتری)
ENThealth می‌گوید در ادیوگرام یافتهٔ رایج، کم‌شنوایی انتقالی است که در فرکانس‌های پایین شدیدتر است؛ برخی بیماران هم‌زمان کم‌شنوایی حسی‌عصبی (Sensorineural، مربوط به گوش داخلی) نیز دارند. StatPearls هم می‌گوید در بیشتر موارد، شنوایی‌سنجی تن خالص افت آستانه‌های هدایت هوایی را در فرکانس‌های پایین نشان می‌دهد و اغلب یک «ناچ کارهارت» (Carhart notch)، یعنی افتی مصنوعی در خط هدایت استخوانی در حدود ۲۰۰۰ هرتز، دیده می‌شود.
تمپانومتری
تمپانوگرام طبق NIDCD انتقال صدا در گوش میانی را می‌سنجد و همراه ادیوگرام در مسیر ارزیابی قرار می‌گیرد. طبق StatPearls، تمپانومتری در اتواسکلروزِ اولیه طبیعی می‌ماند (تمپانوگرام نوع A) و در موارد شدید ممکن است منحنیِ پهن‌شده یا سفت (نوع As) دیده شود.
معاینه و تصویربرداری
طبق ENThealth متخصص گوش، حلق و بینی گوش را معاینه می‌کند، ممکن است آزمون شنوایی (ادیوگرام) درخواست کند و ممکن است تصویربرداری از گوش تجویز کند.
تفاوت با سایر علل کم‌شنوایی انتقالی
StatPearls در بخش تشخیص افتراقی (Differential diagnosis) این بیماری‌ها را نام می‌برد که باید از اتواسکلروز تفکیک شوند:
- اوتیت میانی همراه با ترشح (Otitis media with effusion) و اوتیت میانی چرکی مزمن (Chronic suppurative otitis media)؛ برای آشنایی با عفونت گوش میانی، مقالهٔ عفونت گوش میانی را ببینید.
- ثابت‌شدگی مادرزادی استخوان رکابی (Congenital stapes fixation)
- بیماری منییر (Ménière disease)
- تیمپانواسکلروز (Tympanosclerosis)
- ثابت‌شدگی سر استخوان چکشی (Fixation of head of the malleus)
- گسستگی زنجیرهٔ استخوانچه‌ها (Ossicular discontinuity)
- باز بودن کانال نیم‌دایرهٔ فوقانی (Superior semicircular canal dehiscence)
به همین دلیل، طبق NIDCD پیش از تشخیص اتواسکلروز، بیماری‌هایی که علائم مشابه دارند کنار گذاشته می‌شوند و تفکیک آن‌ها با ارزیابی متخصص انجام می‌شود.
گزینه‌های مدیریت
انتخاب میان گزینه‌ها با ارزیابی متخصص و بر اساس شدت و نوع کم‌شنوایی انجام می‌شود. جدول زیر خلاصهٔ عمومی گزینه‌هاست.
| گزینه | توضیح عمومی | نکات مهم طبق منبع |
|---|---|---|
| پایش (Observation) | تکرار آزمون شنوایی | فقط برای کم‌شنوایی خفیف توصیه می‌شود (ENThealth) |
| سمعک (Hearing aid) | تقویت صدا برای جبران استخوان رکابیِ ثابت‌شده | اتواسکلروز خفیف را می‌توان با سمعک درمان کرد، اما اغلب جراحی لازم می‌شود (NIDCD)؛ سمعک بیماری را درمان نمی‌کند اما به علائم کمک می‌کند (MedlinePlus) |
| جراحی (استاپدوتومی یا استاپدکتومی) | برداشتن بخشی یا تمام استخوان رکابی و جایگزینی با پروتز کوچک | حدود ۹۰ درصد بیماران پس از جراحی بهبود قابل‌توجه شنوایی دارند (StatPearls)؛ خطرات نادر اما باید با جراح بحث شود (ENThealth و NIDCD) |
| دارو | درمان دارویی مؤثری در حال حاضر وجود ندارد (NIDCD) | برای فلوراید سدیم و بیس‌فسفونات‌ها شواهد قطعی وجود ندارد (ENThealth) |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
پایش
ENThealth پایش با آزمون‌های مکرر شنوایی را فقط برای کم‌شنوایی خفیف توصیه می‌کند. MedlinePlus نیز می‌گوید ممکن است تا زمانی که مشکلات شنوایی جدی‌تر نشده، به درمان نیازی نباشد.
سمعک
طبق NIDCD اتواسکلروز خفیف را می‌توان با سمعکی که صدا را تقویت می‌کند درمان کرد، اما اغلب جراحی لازم می‌شود. ENThealth می‌گوید سمعک با افزایش بلندی صدا، ثابت‌شدن استخوان رکابی را جبران می‌کند و به بیمارانی که مستعد سرگیجه‌اند یا بیماری منییر (Ménière) دارند ممکن است توصیه شود پیش از جراحی سمعک را امتحان کنند. StatPearls می‌گوید سمعک دوطرفه در بسیاری از بیماران، به‌تنهایی یا همراه با درمان‌های دیگر، به‌کار می‌رود.
جراحی: استاپدوتومی و استاپدکتومی
در استاپدکتومی (Stapedectomy) جراح، طبق NIDCD، پروتزی در گوش میانی قرار می‌دهد تا استخوان غیرطبیعی دور زده شود و صدا به گوش داخلی برسد. ENThealth توضیح می‌دهد که در استاپدوتومی (Stapedotomy) بخشی از استخوان رکابیِ ثابت‌شده و در استاپدکتومی تمام آن برداشته و با پروتز کوچک جایگزین می‌شود. این عمل معمولاً به‌صورت سرپایی، با بی‌حسی موضعی یا بیهوشی عمومی و از مسیر مجرای گوش با میکروسکوپ یا آندوسکوپ انجام می‌شود. به گفتهٔ همین منبع، اگر هر دو گوش درگیر باشند معمولاً ابتدا گوش بدتر عمل می‌شود و میان دو عمل دست‌کم شش ماه فاصله می‌ماند. MedlinePlus می‌گوید جراحی می‌تواند کم‌شنوایی انتقالی را درمان یا بهتر کند و بخشی یا تمام شنوایی ازدست‌رفته را بازگرداند؛ StatPearls نیز گزارش می‌کند حدود ۹۰ درصد بیماران پس از جراحی بهبود قابل‌توجهی در شنوایی دارند.
دارو و فلوراید سدیم
NIDCD اعلام می‌کند در حال حاضر درمان دارویی مؤثری برای اتواسکلروز وجود ندارد. ENThealth می‌گوید گزارش شده که برخی داروها، از جمله فلوراید سدیم (Sodium fluoride) و بیس‌فسفونات‌ها (Bisphosphonates)، پیشرفت بیماری را محدود می‌کنند، اما شواهد قطعی برای اینکه از پیشرفت آن جلوگیری کنند وجود ندارد. StatPearls هم می‌نویسد فلوراید سدیم برای کندکردن پیشرفت اتواسکلروز تجویز می‌شود، اما اثربخشی آن هنوز محل بحث است. MedlinePlus می‌گوید فلوراید، کلسیم یا ویتامین D ممکن است به کند شدن کم‌شنوایی کمک کنند، اما فواید این درمان‌ها هنوز اثبات نشده است. تصمیم دربارهٔ هرگونه دارو فقط با پزشک متخصص است.
خطرات جراحی و دورهٔ بهبود
- طبق NIDCD ممکن است پس از استاپدکتومی مقداری کم‌شنوایی باقی بماند و در موارد نادر جراحی حتی می‌تواند کم‌شنوایی را بدتر کند.
- ENThealth خطراتی مانند آسیب به پردهٔ گوش یا کم‌شنوایی بیشتر را نادر می‌داند، اما توصیه می‌کند دربارهٔ آن‌ها با جراح گفتگو شود.
- StatPearls کم‌شنوایی حسی‌عصبی کامل در گوش عمل‌شده را عارضه‌ای بسیار نادر می‌داند و از عوارض دیگری مانند آسیب عصب صورت، سرگیجه (Vertigo)، تغییر حس چشایی (Dysgeusia) و وزوز نام می‌برد. MedlinePlus نیز ناشنوایی کامل، تغییر چشایی، عفونت، سرگیجه، درد، لختهٔ خون در گوش و آسیب عصبی را در میان عوارض احتمالی ذکر می‌کند.
- طبق ENThealth درد پس از عمل معمولاً کم است، برخی بیماران در چند روز نخست پس از عمل سرگیجه دارند و حس چشایی ممکن است تا چند هفته یا چند ماه تغییر کند و معمولاً به حالت طبیعی برمی‌گردد. MedlinePlus می‌گوید درد و سرگیجه معمولاً ظرف چند هفته برطرف می‌شود.
- ENThealth می‌گوید مجرای گوش معمولاً برای ترمیم پردهٔ گوش با پانسمان پر می‌شود و بهبود شنوایی ممکن است تا برداشتن آن محسوس نباشد.
- جراحی کم‌شنوایی حسی‌عصبی را درمان نمی‌کند و اگر کم‌شنوایی حسی‌عصبی ایجاد شده باشد، استاپدکتومی ممکن است شنوایی مفید را بازنگرداند و کاشت حلزون (Cochlear implant) بررسی شود (ENThealth).
مراقبت پس از عمل
ENThealth توصیه می‌کند از فین‌کردن، شنا و فعالیت‌هایی که آب را وارد گوش می‌کنند یا در گوش میانی فشار ایجاد می‌کنند پرهیز شود. فعالیت‌های عادی، از جمله سفر هوایی، معمولاً دو تا چهار هفته پس از جراحی از سر گرفته می‌شود. طبق همین منبع، در صورت کم‌شنوایی ناگهانی، درد شدید، ضعف عضلات صورت، سرگیجهٔ طولانی یا شدید، یا هر علامت تازه در گوش عمل‌شده باید فوراً با پزشک گوش، حلق و بینی تماس گرفت. MedlinePlus هم بروز تب، گوش‌درد، سرگیجه یا علائم دیگر پس از جراحی را دلیل تماس با پزشک می‌داند. جزئیات مراقبت را پزشک معالج مشخص می‌کند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
MedlinePlus توصیه می‌کند در صورت کم‌شنوایی با پزشک تماس بگیرید. بنابراین کم‌شنوایی تدریجی، دشواری در شنیدن صداهای بم یا نجوا، یا وزوز، دلیلی برای ارزیابی توسط متخصص گوش، حلق و بینی و شنوایی‌سنجی است. NIDCD تأکید می‌کند که علائم ناشنوایی ناگهانی باید فوریت پزشکی در نظر گرفته شود و فرد بی‌درنگ به پزشک مراجعه کند.
تأییدیه علمی مقاله
معصومه مهبودی
کارشناس شنوایی‌شناسی (ادیولوژی)
نوبت‌دهی آنلاین
این محتوا توسط معصومه مهبودی (کارشناس شنوایی‌شناسی) بازبینی و تأیید علمی شده است. جهت ارزیابی‌های شنوایی، مشاوره سمعک و دریافت خدمات تخصصی ادیولوژی، می‌توانید از طریق سامانه طبیب‌یاب نوبت خود را ثبت کنید.
سؤالات پرتکرار
آیا اتواسکلروز ارثی است؟
طبق NIDCD تصور می‌شود بسیاری از موارد ارثی باشند و بیماری در خانواده‌ها تکرار می‌شود. ENThealth علت ژنتیکی را در حدود ۶۰ درصد موارد گزارش می‌کند و می‌گوید هر کسی که ژن مربوط را دارد لزوماً مبتلا نمی‌شود.
آیا بارداری اتواسکلروز را بدتر می‌کند؟
ENThealth می‌گوید بیماری با شروع سریع در دوران بارداری ارتباط داده شده است و StatPearls می‌نویسد بارداری به نظر می‌رسد کم‌شنوایی را تشدید کند، اما رابطهٔ دقیق آن هنوز روشن نیست. دربارهٔ وضعیت فردی باید با پزشک مشورت شود.
آیا دارو برای اتواسکلروز مؤثر است؟
NIDCD اعلام می‌کند درمان دارویی مؤثری وجود ندارد. ENThealth می‌گوید برای داروهایی مانند فلوراید سدیم شواهد قطعی در دست نیست و StatPearls اثربخشی فلوراید سدیم را محل بحث می‌داند.
چه زمانی جراحی انجام می‌شود؟
NIDCD می‌گوید اتواسکلروز خفیف را می‌توان با سمعک درمان کرد، اما جراحی اغلب لازم می‌شود. ENThealth پایش را فقط برای کم‌شنوایی خفیف توصیه می‌کند و پیشنهاد می‌کند بیمار از پزشک دربارهٔ مزایا و معایب سمعک، مزایا و معایب و خطرات جراحی استخوان رکابی، و اینکه اگر اقدامی نکند چه خواهد شد، سؤال کند.
مراقبت پس از جراحی چیست؟
طبق ENThealth پرهیز از فین‌کردن، شنا و ورود آب یا ایجاد فشار در گوش، و تماس فوری با پزشک در صورت علائم هشدار (کم‌شنوایی ناگهانی، درد شدید، ضعف صورت، سرگیجهٔ طولانی یا شدید) توصیه می‌شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
برای آشنایی کامل با نحوه انجام، کاربرد و تفاوت‌های تست‌های OAE و ABR و زمان مناسب برای انجام غربالگری شنوایی نوزادان، پیشنهاد می‌کنیم مقالهٔ اختصاصی وبلاگ طبیب‌یاب را مطالعه کنید:
