پیرگوشی (Presbycusis) یا کم‌شنوایی مرتبط با سن، کاهش تدریجی شنوایی است که با افزایش سن پیش می‌آید. طبق NIDCD، چون این کاهش تدریجی است، ممکن است فرد متوجه نشود که بخشی از توان شنوایی خود را از دست داده است. این مقاله بر شنوایی در سالمندی تمرکز دارد؛ برای نگاه کلی به انواع و علل کم‌شنوایی در همهٔ سنین، مقالهٔ کم‌شنوایی را ببینید.
پیرگوشی چیست؟ و تفاوت آن با پیرچشمی
طبق NIDCD، کم‌شنوایی مرتبط با سن (پیرگوشی) کم‌شنوایی‌ای است که به‌تدریج با بالا رفتن سن ایجاد می‌شود، یکی از شایع‌ترین مشکلات بزرگسالان در سنین بالاتر است و معمولاً هر دو گوش را درگیر می‌کند. MedlinePlus نیز توضیح می‌دهد که کم‌شنوایی زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های مویی ظریف گوش داخلی آسیب ببینند یا از بین بروند؛ این سلول‌ها دوباره رشد نمی‌کنند و به همین دلیل افت شنوایی ناشی از آسیب آن‌ها دائمی است.
در جست‌وجوها گاهی «پیرگوشی» با «پیرچشمی» اشتباه گرفته می‌شود. پیرچشمی (Presbyopia) مربوط به دید نزدیک است و ارتباطی با شنوایی ندارد.
| ویژگی | پیرگوشی (Presbycusis) | پیرچشمی (Presbyopia) |
|---|---|---|
| اندام درگیر | گوش داخلی و مسیر عصبی شنوایی (طبق NIDCD و MedlinePlus) | عدسی چشم که با افزایش سن سفت‌تر و کم‌انعطاف‌تر می‌شود (طبق NEI) |
| مشکل اصلی | کاهش شنوایی و دشواری در فهم گفتار | دشواری در دیدن اشیای نزدیک |
| شروع | تدریجی، معمولاً دوطرفه | طبق NEI معمولاً پس از ۴۵ سالگی |
| راه‌های رایج کمک | سمعک و وسایل کمکی شنیداری | عینک یا لنز تماسی (طبق NEI) |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
شیوع پیرگوشی در سالمندان
- طبق NIDCD، حدود یک نفر از هر سه نفر در ایالات متحده در گروه سنی ۶۵ تا ۷۴ سال دچار کم‌شنوایی است.
- در همین منبع آمده است که نزدیک به نیمی از افراد بالای ۷۵ سال در شنیدن دشواری دارند.
- سازمان جهانی بهداشت (WHO) اعلام می‌کند در میان افراد بالای ۶۰ سال، بیش از ۲۵ درصد دچار کم‌شنوایی ناتوان‌کننده (Disabling hearing loss) هستند. WHO کم‌شنوایی ناتوان‌کننده را کم‌شنوایی بیش از ۳۵ دسی‌بل در گوشی که بهتر می‌شنود تعریف می‌کند.
توجه: این اعداد آمار ایران نیست؛ آمار NIDCD مربوط به جمعیت ایالات متحده و آمار WHO برآورد جهانی است و آمار بومی ایران را نشان نمی‌دهد.
علائم پیرگوشی
MedlinePlus و NHS علائم زیر را فهرست کرده‌اند. این علائم تشخیص فردی نیستند و تنها برای آگاهی عمومی آمده‌اند.
مشکل در درک گفتار در محیط پرسروصدا
دشواری در دنبال کردن گفت‌وگو، به‌ویژه در محیط‌های پرسروصدا، و نیاز به اینکه دیگران حرفشان را تکرار کنند از نشانه‌های رایج است. NHS همچنین از احساس خستگی یا فشار ناشی از تمرکز برای شنیدن نام می‌برد.
دشواری در تشخیص برخی صداها
- بالا بردن صدای تلویزیون بیش از نیاز دیگران
- دشواری در تمایز صداهایی مانند «س» و «th» (طبق MedlinePlus)
- سخت‌تر شدن فهم صداهای زیرتر (طبق MedlinePlus)
- دشواری در شنیدن زنگ تلفن، زنگ در یا هشدار دود (طبق NIDCD)
- گاهی بیش از حد بلند به نظر رسیدن برخی صداها (طبق MedlinePlus)
وزوز همراه
MedlinePlus وزوز گوش (Tinnitus) را در شمار علائم پیرگوشی آورده است. برای اطلاعات بیشتر به مقالهٔ وزوز گوش مراجعه کنید.
چرا با افزایش سن شنوایی کم می‌شود؟ علل و عوامل خطر
طبق MedlinePlus علت واحدی شناخته نشده و شایع‌ترین عامل، تغییرات گوش داخلی همراه با افزایش سن است. NIDCD علل و عوامل زیر را برمی‌شمارد:
- تغییرات گوش داخلی که با افزایش سن شایع‌اند
- تغییرات مرتبط با سن در گوش میانی
- تغییرات پیچیده در مسیرهای عصبی از گوش به مغز
- مواجهه طولانی‌مدت با صدای بلند
- بیماری‌هایی که در سالمندان شایع‌ترند، مانند فشار خون بالا و دیابت، که با کم‌شنوایی ارتباط دارند
- داروهای سمی برای سلول‌های حسی گوش، مانند برخی داروهای شیمی‌درمانی
- زمینهٔ ژنتیکی: به گفتهٔ NIDCD، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد برخی ژن‌ها بعضی افراد را با افزایش سن در برابر کم‌شنوایی آسیب‌پذیرتر می‌کنند
- ناهنجاری‌های گوش خارجی یا میانی مانند اتواسکلروز (Otosclerosis) که کمتر شایع است؛ اتواسکلروز را ببینید
MedlinePlus علاوه بر این، سابقهٔ خانوادگی و سیگار کشیدن را در شمار عوامل مؤثر ذکر می‌کند.
تشخیص پیرگوشی
معاینه
طبق MedlinePlus، پزشک معاینهٔ کامل جسمی انجام می‌دهد تا مشخص شود آیا یک مشکل پزشکی عامل کم‌شنوایی است، و با اتوسکوپ (Otoscope) داخل گوش را بررسی می‌کند؛ زیرا گاهی جرم گوش می‌تواند مجرا را مسدود کند و کم‌شنوایی ایجاد کند. NIDCD می‌گوید پزشک عمومی معمولاً نخستین مرجع است، می‌تواند به شناسایی بیماری‌های دیگری که در کم‌شنوایی نقش دارند کمک کند و در صورت نیاز فرد را به متخصص ارجاع دهد.
شنوایی‌سنجی و ادیوگرام
طبق NIDCD، متخصص گوش و حلق و بینی (Otolaryngologist) تلاش می‌کند علت دشواری شنیدن را پیدا کند و گزینه‌های درمان را ارائه دهد، و ادیولوژیست (Audiologist) آموزش تخصصی برای شناسایی و اندازه‌گیری کم‌شنوایی دارد و تعیین می‌کند مشکل در کجای مسیر شنوایی است. MedlinePlus نیز می‌گوید آزمون‌های شنوایی میزان و نوع کم‌شنوایی را مشخص می‌کنند. جزئیات این آزمون در مقالهٔ شنوایی‌سنجی (ادیومتری) آمده است. NIDCD یک پرسشنامهٔ ۱۰ سؤالی خودسنجی نیز دارد؛ پاسخ «بله» به دو سؤال یا بیشتر، یا «گاهی» به سه سؤال یا بیشتر، نشانهٔ آن است که بهتر است شنوایی بررسی شود.
گزینه‌های مدیریت پیرگوشی
MedlinePlus تصریح می‌کند که پیرگوشی درمان قطعی ندارد و هدف مدیریت، بهبود عملکرد روزمره است. NIDCD می‌گوید انتخاب درمان به شدت کم‌شنوایی بستگی دارد.
سمعک
سمعک صدا را تقویت می‌کند. NHS تأکید می‌کند که سمعک صداها را بلندتر و واضح‌تر می‌کند اما شنوایی را کامل نمی‌کند. طبق NIDCD، در سال ۲۰۲۲ سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) دستهٔ جدیدی از سمعک‌ها را برای بزرگسالان با کم‌شنوایی خفیف تا متوسط ایجاد کرد که بدون نسخه عرضه می‌شود؛ کسی که در شنیدن صداهای بلند مشکل دارد یا از سمعک بدون نسخه سود نبرده، باید با متخصص سلامت شنوایی مشورت کند. راهنمای انواع و انتخاب در مقالهٔ انواع سمعک و راهنمای انتخاب آمده است.
وسایل کمکی شنیداری
- تقویت‌کنندهٔ تلفن (طبق NIDCD و NHS)
- برنامه‌های گوشی هوشمند یا تبلت (طبق NIDCD و NHS)
- سامانه‌های حلقهٔ شنوایی (Hearing loop) در برخی مکان‌ها (طبق NIDCD)
- هشدارهای چشمک‌زن یا لرزان (طبق NHS)
- وسایل هشداردهنده، خدمات زیرنویس (Captioning) و ترجمهٔ زبان اشاره (طبق WHO)
در کم‌شنوایی شدید تا عمیق، MedlinePlus و NIDCD از کاشت حلزون (Cochlear implant) نام می‌برند؛ MedlinePlus می‌افزاید این کاشت شنوایی طبیعی را برنمی‌گرداند. اطلاعات بیشتر در مقالهٔ کاشت حلزون است.
راهبردهای ارتباطی
خانواده و اطرافیان می‌توانند طبق توصیه‌های NIDCD و NHS اقدامات زیر را انجام دهند:
- هنگام صحبت رو به فرد باشند تا او حرکت لب و حالت چهره را ببیند
- صدای پس‌زمینه، مانند تلویزیون، را کم یا خاموش کنند
- در رستوران جای ساکت‌تر را انتخاب کنند
- بلندتر و واضح صحبت کنند، اما فریاد نزنند
- در صورت نیاز آهسته‌تر صحبت کنند یا مطلب را بنویسند
MedlinePlus همچنین لب‌خوانی و استفاده از نشانه‌های دیداری (Speechreading) و در کم‌شنوایی شدید زبان اشاره را از گزینه‌های حمایتی می‌شمارد.
ارتباط کم‌شنوایی درمان‌نشده با انزوای اجتماعی و سلامت شناختی
طبق MedlinePlus، کم‌شنوایی ممکن است باعث شود فرد از بیرون رفتن از خانه پرهیز کند، و کمک گرفتن از پزشک، خانواده و دوستان به پیشگیری از منزوی شدن کمک می‌کند. NIDCD نیز می‌گوید دشواری در گفت‌وگو با خانواده و دوستان می‌تواند به احساس انزوا منجر شود.
WHO در بخش «پیامدهای کم‌شنوایی درمان‌نشده» در برگهٔ اطلاعات خود، انزوای اجتماعی، تنهایی و انگ را از جمله اثرات آن برمی‌شمارد و می‌نویسد وقتی کم‌شنوایی درمان نشود، خطر ابتلا به زوال عقل (Dementia) افزایش می‌یابد و افت شناختی تسریع می‌شود. «افزایش خطر» یک مفهوم آماری در سطح جمعیت است و به این معنا نیست که هر فرد مبتلا به کم‌شنوایی دچار زوال عقل خواهد شد.
پیشگیری و حفاظت از شنوایی
NIDCD می‌گوید دانشمندان هنوز راه پیشگیری از کم‌شنوایی مرتبط با سن را نمی‌دانند، اما می‌توان از شنوایی در برابر کم‌شنوایی ناشی از صدا محافظت کرد:
- پرهیز از صداهای بلند و محدود کردن مدت مواجهه با آن‌ها (طبق NIDCD)
- استفاده از گوش‌گیر یا محافظ گوش در محیط‌های پرصدا (طبق NIDCD و NHS)؛ NIDCD موسیقی بلند، هدفون با صدای زیاد و تجهیزات ساختمانی را از منابع صدای آسیب‌زا می‌داند
- نگه داشتن صدای موسیقی در سطح راحت (طبق NHS)
- نگذاشتن انگشت یا اشیایی مانند گوش‌پاک‌کن در گوش (طبق NHS)
چه زمانی به پزشک یا ادیولوژیست مراجعه کنیم؟
MedlinePlus توصیه می‌کند کم‌شنوایی زود بررسی شود، زیرا برخی علل مانند جرم گوش یا عوارض دارویی قابل درمان‌اند. NHS برای شنوایی‌ای که به‌تدریج بدتر می‌شود مراجعه به پزشک را توصیه می‌کند.
تفکیک افت تدریجی دوطرفه از افت ناگهانی
| ویژگی | افت تدریجی (الگوی پیرگوشی) | افت ناگهانی |
|---|---|---|
| سرعت شروع | تدریجی و آهسته (طبق NIDCD و MedlinePlus) | یک‌باره یا طی چند روز (طبق NIDCD) |
| درگیری | معمولاً هر دو گوش (طبق NIDCD) | اغلب فقط یک گوش (طبق NIDCD) |
| اقدام | مراجعه برای ارزیابی شنوایی |
فوریت پزشکی؛ مراجعهٔ فوری به پزشک |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
طبق NIDCD علائم کم‌شنوایی ناگهانی را باید فوریت پزشکی دانست و فوراً به پزشک مراجعه کرد. NHS نیز برای کم‌شنوایی ناگهانی در یک یا هر دو گوش، یا بدتر شدن شنوایی طی چند روز یا چند هفتهٔ اخیر، مراجعهٔ فوری توصیه می‌کند و می‌گوید اگر گوش‌درد یا ترشح از گوش هم وجود دارد باید سریع کمک گرفت. MedlinePlus علاوه بر تغییر ناگهانی شنوایی، کم‌شنوایی همراه با سردرد، تغییرات بینایی یا سرگیجه را نیز مستلزم تماس فوری با پزشک می‌داند. برای جزئیات ببینید: کم‌شنوایی حسی عصبی ناگهانی.
محمد جواد استوار تل گری
(کارشناس شنوایی‌شناسی – ادیولوژی)
این مقاله توسط محمد جواد استوار تل گری (کارشناس شنوایی‌شناسی / ادیولوژی) بررسی و تأیید شده است. برای دریافت مشاوره، بررسی‌های تخصصی و رزرو نوبت می‌توانید به صفحه اختصاصی ایشان در طبیب‌یاب مراجعه کنید.
سؤالات پرتکرار
آیا پیرگوشی درمان دارد؟
طبق MedlinePlus درمان قطعی برای پیرگوشی وجود ندارد؛ مدیریت با سمعک، وسایل کمکی و راهبردهای ارتباطی انجام می‌شود.
آیا همه دچار پیرگوشی می‌شوند؟
اطلاعات کافی برای ادعای فراگیر بودن یافت نشد. NIDCD آن را از شایع‌ترین مشکلات بزرگسالان در سنین بالاتر می‌داند و می‌گوید در ایالات متحده حدود یک نفر از هر سه نفر ۶۵ تا ۷۴ ساله کم‌شنوایی دارد و نزدیک به نیمی از افراد بالای ۷۵ سال در شنیدن دشواری دارند (آمار ایران نیست).
تفاوت پیرگوشی با پیرچشمی چیست؟
پیرگوشی کاهش تدریجی شنوایی است، اما پیرچشمی (طبق NEI) نوعی عیب انکساری است که دیدن اشیای نزدیک را دشوار می‌کند.
پیرگوشی از چه سنی شروع می‌شود؟
منابع بررسی‌شده سن شروع مشخصی ذکر نکرده‌اند. در آمار NIDCD (ایالات متحده) کم‌شنوایی در گروه ۶۵ تا ۷۴ سال حدود یک‌سوم و دشواری شنیدن در بالای ۷۵ سال نزدیک به نیمی است و WHO از بیش از ۲۵ درصد کم‌شنوایی ناتوان‌کننده در بالای ۶۰ سال خبر می‌دهد؛ این اعداد آمار ایران نیست.
آیا سمعک سرعت افت شنوایی را کم می‌کند؟
در منابع بررسی‌شده برای این ادعا شواهد قابل استناد یافت نشد. NHS می‌گوید سمعک صداها را بلندتر و واضح‌تر می‌کند، اما شنوایی را کامل نمی‌کند.
چگونه با فرد کم‌شنوا صحبت کنیم؟
طبق NIDCD و NHS: رو به فرد باشید، صدای محیط را کم کنید، واضح و آهسته‌تر صحبت کنید بدون فریاد زدن، و در صورت نیاز مطلب را بنویسید.
برای آشنایی با نحوه عملکرد، شرایط نامزدهای دریافت و مراحل جراحی و توانبخشی کاشت حلزون شنوایی، پیشنهاد می‌کنیم مقالهٔ اختصاصی وبلاگ طبیب‌یاب را مطالعه کنید:
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
