انتخاب سمعک (Hearing aid) فقط به اندازه یا ظاهر دستگاه بستگی ندارد. به گفتهٔ FDA، انتخاب سمعک بر اساس نوع و شدت کم‌شنوایی، نیازهای شنیداری و سبک زندگی فرد انجام می‌شود. در این راهنما انواع سمعک از نظر شکل، تفاوت‌های آن‌ها، مسیر انتخاب، دورهٔ سازگاری و نکات مراقبت را به‌صورت بی‌طرف و بدون اشاره به برند یا قیمت مرور می‌کنیم. آخرین به‌روزرسانی: ۱۸ مهر ۱۴۰۵.
سمعک چیست و چگونه کار می‌کند؟
سمعک دستگاه الکترونیکی کوچکی است که پشت گوش یا داخل آن قرار می‌گیرد و برخی صداها را بلندتر می‌کند. سه بخش اصلی آن میکروفون، تقویت‌کننده (Amplifier) و بلندگو (Speaker) است: میکروفون صدا را به سیگنال الکتریکی تبدیل می‌کند، تقویت‌کننده آن را قوی‌تر می‌کند و بلندگو صدای تقویت‌شده را به گوش می‌رساند.
سمعک بیشتر برای کم‌شنوایی حسی‌عصبی (Sensorineural hearing loss) به کار می‌رود که در آن سلول‌های مویی (Hair cells) گوش داخلی آسیب دیده‌اند. سمعک ارتعاشات صوتی ورودی به گوش را بزرگ‌تر می‌کند و سلول‌های مویی سالم باقی‌مانده این ارتعاشات را به پیام عصبی تبدیل و به مغز می‌فرستند. اگر گوش داخلی بیش از حد آسیب دیده باشد، حتی ارتعاشات بزرگ هم به سیگنال عصبی تبدیل نمی‌شود و سمعک کمکی نمی‌کند. همچنین سمعک شنوایی طبیعی را برنمی‌گرداند؛ با تمرین، آگاهی فرد از صداها و منبع آن‌ها را بیشتر می‌کند. برای آشنایی با علل و انواع کم‌شنوایی، مقالهٔ کم‌شنوایی را ببینید.
چه کسانی ممکن است از سمعک سود ببرند؟
سمعک بیشتر برای افرادی مفید است که کم‌شنوایی ناشی از آسیب سلول‌های حسی کوچک گوش داخلی (سلول‌های مویی) دارند. این آسیب می‌تواند در اثر بیماری، افزایش سن، صدمهٔ ناشی از سروصدا یا برخی داروها رخ دهد. بسته به سبک سمعک، کم‌شنوایی از خفیف تا عمیق می‌تواند تحت پوشش باشد. اگر هر دو گوش کم‌شنوایی داشته باشند، معمولاً استفاده از دو سمعک توصیه می‌شود، چون سیگنال طبیعی‌تری به مغز می‌رسد.
برای کودکان و بزرگسالانی که ناشنوا هستند یا کم‌شنوایی شدید دارند، کاشت حلزون (Cochlear implant) گزینهٔ دیگری است. به گفتهٔ NIDCD، کاشت حلزون با سمعک بسیار متفاوت است: سمعک صدا را بلندتر می‌کند، اما کاشت حلزون بخش‌های آسیب‌دیدهٔ گوش را دور می‌زند و عصب شنوایی را مستقیماً تحریک می‌کند. تصمیم دربارهٔ اینکه کدام گزینه مناسب است با پزشک و ادیولوژیست است.
انواع سمعک از نظر شکل
سمعک‌ها از نظر اندازه، محل قرارگیری در گوش و میزان تقویت صدا متفاوت‌اند. رایج‌ترین دسته‌بندی بر اساس محل قرارگیری است.
سمعک پشت‌گوشی (BTE)
در سمعک پشت‌گوشی (Behind-the-ear) بیشتر اجزا در یک محفظهٔ پلاستیکی پشت گوش قرار دارد و با لوله به قالب گوش (Earmold) یا قطعهٔ داخل گوش وصل می‌شود. به گفتهٔ NIDCD، این سمعک‌ها در همهٔ سنین و برای کم‌شنوایی خفیف تا عمیق استفاده می‌شوند. FDA آن‌ها را «تمیزکردن و کار با آن‌ها آسان» و «نسبتاً مقاوم» توصیف کرده است. طبق FDA، این نوع اغلب برای کودکان خردسال انتخاب می‌شود، چون با انواع مختلف قالب گوش سازگار است و قالب‌ها با رشد کودک باید تعویض شوند. مدل باز (Open-fit) از لولهٔ باریکی در کانال گوش استفاده می‌کند؛ طبق NIDCD می‌تواند برای افرادی که جرم گوش در آن‌ها تجمع می‌یابد گزینهٔ مناسبی باشد و برخی افراد آن را ترجیح می‌دهند چون صدای خودشان «گرفته» به نظر نمی‌رسد.
سمعک گیرنده در کانال (RIC)
FDA این سبک را «مینی BTE» یا سمعک گیرنده در کانال (Receiver-in-canal) می‌نامد: نوع کوچک‌تری از BTE که با لولهٔ باریکی به کانال گوش وصل می‌شود و ممکن است از یک قطعهٔ کوچک داخل گوش یا قالب گوش معمولی استفاده کند. طبق FDA، این قطعه‌های داخل گوش ممکن است اثر انسداد (Occlusion effect) را کاهش دهند؛ یعنی احساس گرفتگی که باعث می‌شود صدای خود فرد در سرش بلندتر شنیده شود. این سبک همچنین می‌تواند راحتی را بیشتر و پسخوراند (سوت‌کشیدن) را کمتر کند و برای بسیاری از افراد نگرانی‌های ظاهری را برطرف کند.
سمعک داخل‌گوشی (ITE)
در سمعک داخل‌گوشی (In-the-ear) همهٔ اجزا در پوسته‌ای قرار دارد که قسمت خارجی گوش را پر می‌کند. طبق NIDCD این مدل برای کم‌شنوایی خفیف تا شدید به کار می‌رود. به گفتهٔ FDA از مدل‌های داخل‌کانالی بزرگ‌تر است و ممکن است کار با آن راحت‌تر باشد. برخی مدل‌ها سیم‌پیچ تلفنی (Telecoil) دارند. معمولاً کودکان خردسال از آن استفاده نمی‌کنند، چون با رشد گوش، پوسته باید مرتب تعویض شود.
سمعک داخل‌کانالی (ITC) و کاملاً داخل‌کانالی (CIC)
مدل داخل‌کانالی (In-the-canal) متناسب با اندازه و شکل کانال گوش هر فرد ساخته می‌شود و مدل کاملاً داخل‌کانالی (Completely-in-canal) تقریباً در کانال گوش پنهان است. طبق NIDCD، این سمعک‌های کانالی برای کم‌شنوایی خفیف تا نسبتاً شدید به کار می‌روند. FDA این دو مدل را کوچک‌ترین سمعک‌های موجود می‌داند. اندازهٔ کوچک آن‌ها محدودیت دارد: تنظیم و درآوردنشان ممکن است دشوار باشد، جای کمتری برای باتری و امکانات اضافه مانند سیم‌پیچ تلفنی دارند و معمولاً برای کودکان خردسال یا کم‌شنوایی شدید تا عمیق توصیه نمی‌شوند، چون اندازهٔ کوچک، قدرت و بلندی صدا را محدود می‌کند.
جدول مقایسهٔ انواع سمعک
| نوع سمعک | محل قرارگیری | شدت کم‌شنوایی مناسب | نکات و محدودیت‌ها |
|---|---|---|---|
| پشت‌گوشی (BTE) | محفظه پشت گوش، متصل به قالب گوش | خفیف تا عمیق | همهٔ سنین؛ تمیزکردن آسان؛ اغلب برای کودکان خردسال انتخاب می‌شود چون قالب با رشد کودک قابل تعویض است |
| گیرنده در کانال (RIC) | BTE کوچک‌تر با لولهٔ باریک به کانال گوش | ذکر نشده | ممکن است اثر انسداد را کم کند؛ می‌تواند راحتی را بیشتر و پسخوراند را کمتر کند |
| داخل‌گوشی (ITE) | قسمت خارجی گوش | خفیف تا شدید | بزرگ‌تر از مدل‌های کانالی؛ معمولاً برای کودکان خردسال مناسب نیست |
| داخل‌کانالی (ITC) | داخل کانال گوش، متناسب با شکل آن | خفیف تا نسبتاً شدید | از کوچک‌ترین سمعک‌ها؛ تنظیم و درآوردن دشوارتر؛ جای کم برای باتری و امکانات |
| کاملاً داخل‌کانالی (CIC) | تقریباً پنهان در کانال گوش | خفیف تا نسبتاً شدید | از کوچک‌ترین سمعک‌ها؛ معمولاً برای کودکان خردسال و کم‌شنوایی شدید تا عمیق توصیه نمی‌شود |
ویژگی‌های فناوری سمعک
سمعک‌ها از نظر الکترونیک به آنالوگ (Analog) و دیجیتال (Digital) تقسیم می‌شوند. به گفتهٔ FDA، سمعک آنالوگ کمتر رایج است و همهٔ صداها (گفتار و نویز) را به یک شکل تقویت می‌کند، هرچند بعضی مدل‌ها چند برنامهٔ شنیداری ذخیره می‌کنند. سمعک دیجیتال که رایج‌تر است صدا را به سیگنال دیجیتال تبدیل می‌کند و امکان پردازش پیچیده‌تر و برنامه‌ریزی متناسب با الگوی کم‌شنوایی هر فرد را می‌دهد. ویژگی‌های متداول طبق FDA عبارت‌اند از:
- میکروفون جهت‌دار (Directional microphone): صدای یک جهت مشخص (مثلاً فرد روبه‌رو) را بیش از صدای جهت‌های دیگر تقویت می‌کند و در محیط پرسروصدا کمک می‌کند.
- کاهش نویز (Noise reduction): صدای پس‌زمینه را نسبت به صدای مطلوب کم می‌کند.
- مهار پسخوراند (Feedback suppression): به جلوگیری از سوت‌کشیدن ناخوشایند سمعک کمک می‌کند.
- سیم‌پیچ تلفنی (T-coil): شنیدن با تلفن‌های سازگار با سمعک را بهتر می‌کند و در مکان‌هایی با سیستم القایی (Induction loop) یا FM کاربرد دارد.
- اتصال بی‌سیم: امکان پخش صدا مانند موسیقی یا تماس و تنظیم دستگاه را فراهم می‌کند.
به گفتهٔ FDA، این امکانات الکترونیکی پیشرفته ممکن است هزینه را افزایش دهد و NIDCD نیز می‌گوید سبک و ویژگی‌ها بر هزینه اثر دارند. هزینهٔ دقیق به مرکز عرضه‌کننده، ویژگی‌ها و پوشش بیمه بستگی دارد و در این مقاله عدد مشخصی ذکر نمی‌شود. به گفتهٔ NIDCD، قیمت را نباید تنها معیار تعیین بهترین سمعک دانست.
مراحل انتخاب سمعک
معیارهای انتخاب
انتخاب باید بر اساس نوع و شدت کم‌شنوایی، نیازهای شنیداری و سبک زندگی باشد (FDA). پرسش‌هایی که NIDCD پیش از خرید پیشنهاد می‌کند:
- کدام ویژگی‌ها برای من مفیدتر است؟
- هزینهٔ کل سمعک چقدر است و آیا مزایای فناوری‌های جدیدتر ارزش هزینهٔ بیشتر را دارد؟
- مدت گارانتی چقدر است، آیا قابل تمدید است و آیا نگهداری و تعمیرات آینده را پوشش می‌دهد؟
- آیا ادیولوژیست تنظیمات، سرویس و تعمیرات جزئی را انجام می‌دهد و در زمان تعمیر سمعک جایگزین (امانی) داده می‌شود؟
- آیا دورهٔ آزمایشی وجود دارد؟ طبق NIDCD بیشتر سازندگان دورهٔ آزمایشی ۳۰ تا ۶۰ روزه می‌دهند که در آن می‌توان سمعک را پس داد و وجه را دریافت کرد؛ بپرسید در صورت بازگرداندن کدام هزینه‌ها مسترد نمی‌شود.
نقش ادیولوژیست
ادیولوژیست (Audiologist) در انتخاب، برنامه‌ریزی و تنظیم سمعک کمک می‌کند، طرز استفاده و مراقبت را آموزش می‌دهد و می‌تواند سرویس و تعمیرات جزئی را انجام دهد. سمعک نسخه‌ای را متخصص شنوایی متناسب با نیاز شنوایی فرد برنامه‌ریزی می‌کند. از او بپرسید کدام ویژگی‌ها برای شما اهمیت دارد و چه آموزشی ارائه می‌دهد.
سمعک بدون نسخه یا نسخه‌ای؟
در ایالات متحده، سمعک‌های بدون نسخه (Over-the-counter) برای بزرگسالان ۱۸ سال به بالا با کم‌شنوایی خفیف تا متوسطِ احساس‌شده در نظر گرفته شده‌اند و بدون معاینه و تنظیم حرفه‌ای قابل خرید هستند. این دستگاه‌ها برای کم‌شنوایی شدید یا عمیق و برای افراد زیر ۱۸ سال مناسب نیستند. کم‌شنوایی قابل‌توجه یا پیچیده، و همهٔ افراد زیر ۱۸ سال، به سمعک نسخه‌ای و تنظیم توسط متخصص نیاز دارند. این مقررات مربوط به آمریکاست؛ وضعیت قانونی هر کشور را باید از مراجع رسمی همان کشور پرسید.
چه زمانی پیش از هر چیز باید به پزشک مراجعه کرد؟
FDA در هشدار «چه زمانی به پزشک مراجعه کنید» که خریدار سمعک بدون نسخه باید پیش از خرید بخواند، توصیه می‌کند در صورت داشتن هر یک از موارد زیر به پزشک و ترجیحاً متخصص گوش، حلق و بینی مراجعه شود:
- ناهنجاری مادرزادی یا شکل غیرعادی گوش، یا آسیب و تغییر شکل گوش در اثر حادثه
- دیدن خون، چرک یا مایع خارج‌شده از گوش در ۶ ماه گذشته
- درد یا ناراحتی گوش
- جرم زیاد گوش یا گمان وجود چیزی در گوش (جرم گوش)
- سرگیجهٔ شدید یا احساس چرخش یا تاب‌خوردن (ورتیگو)
- تغییر ناگهانی شنوایی در ۶ ماه گذشته
- تغییر شنوایی به‌صورتی که بدتر و سپس دوباره بهتر شود
- بدتر بودن شنوایی در یک گوش
- شنیدن صدای زنگ یا وزوز فقط در یک گوش (وزوز گوش)
دورهٔ سازگاری با سمعک
برای عادت‌کردن، سمعک را به‌طور منظم بپوشید و همراه ادیولوژیست روش گذاشتن و درآوردن، تمیزکردن، تشخیص سمعک چپ و راست، تعویض باتری و تنظیم صدا را تمرین کنید. مشکلات رایج دورهٔ سازگاری طبق NIDCD:
- ناراحتی: برخی افراد در ابتدا سمعک را کمی ناراحت‌کننده می‌یابند؛ از ادیولوژیست بپرسید در دورهٔ عادت‌کردن چه مدت باید سمعک را بپوشید.
- اثر انسداد: صدای خود فرد بلند به نظر می‌رسد؛ بیشتر افراد با گذشت زمان به آن عادت می‌کنند.
- سوت‌کشیدن (پسخوراند): می‌تواند به دلیل جاگیری یا عملکرد نامناسب سمعک یا مسدودشدن آن با جرم یا مایع گوش باشد و باید به ادیولوژیست مراجعه شود.
- سروصدای پس‌زمینه: سمعک صدای مطلوب و نامطلوب را کاملاً جدا نمی‌کند؛ تنظیم مجدد ممکن است کمک کند.
- شنیدن صدای وزوز هنگام استفاده از تلفن همراه: تلفن‌های دیجیتال ممکن است تداخل رادیویی ایجاد کنند؛ گوشی را به جلسهٔ تنظیم سمعک ببرید تا سازگاری آزمایش شود.
مراقبت از سمعک
- سمعک را از گرما و رطوبت دور نگه دارید و طبق دستور تمیز کنید، چون جرم و ترشح گوش به آن آسیب می‌زند.
- هنگام استفاده از سمعک از اسپری مو استفاده نکنید و در زمان عدم استفاده آن را خاموش کنید.
- باتری تمام‌شده را بلافاصله تعویض کنید.
- باتری و سمعک‌های کوچک را از دسترس کودکان و حیوانات خانگی دور نگه دارید.
سؤالات پرتکرار
آیا سمعک را می‌توان بدون نسخه خرید؟
در آمریکا، بزرگسالان با کم‌شنوایی خفیف تا متوسطِ احساس‌شده می‌توانند سمعک بدون نسخه تهیه کنند؛ اما کم‌شنوایی قابل‌توجه یا پیچیده و سن زیر ۱۸ سال به سمعک نسخه‌ای نیاز دارد (NIDCD، FDA، MedlinePlus). اگر علائم هشداری مانند درد گوش، ترشح یا کم‌شنوایی یک‌طرفه دارید، ابتدا به پزشک مراجعه کنید.
کدام نوع سمعک برای کودکان مناسب‌تر است؟
طبق FDA، سمعک پشت‌گوشی اغلب برای کودکان خردسال انتخاب می‌شود، زیرا با انواع قالب گوش سازگار است و قالب با رشد کودک قابل تعویض است. طبق NIDCD، مدل‌های داخل‌گوشی و کانالی معمولاً برای کودکان خردسال استفاده یا توصیه نمی‌شوند. انتخاب نهایی با ادیولوژیست و پزشک است.
برای سالمندان کدام نوع بهتر است؟
اطلاعات کافی برای توصیهٔ نوع خاصی بر اساس سن در منابع بررسی‌شده یافت نشد. معیار انتخاب نوع و شدت کم‌شنوایی، نیازهای شنیداری و سبک زندگی است. مدل‌های کانالی به دلیل اندازهٔ کوچک ممکن است تنظیم و درآوردنشان دشوار باشد؛ این موضوع را در جلسهٔ ارزیابی با ادیولوژیست مطرح کنید.
آیا سمعک شنوایی طبیعی را برمی‌گرداند؟
خیر. به گفتهٔ NIDCD، سمعک شنوایی طبیعی را بازنمی‌گرداند، اما با تمرین آگاهی فرد از صداها و منبع آن‌ها را بیشتر می‌کند.
آیا سمعک گوش را تنبل می‌کند؟
اطلاعات کافی برای پاسخ مستقیم به این پرسش در منابع معتبر بررسی‌شده یافت نشد. این نگرانی را با ادیولوژیست یا پزشک خود در میان بگذارید.
آیا بیمه هزینهٔ سمعک را پوشش می‌دهد؟
اطلاعات رسمی و به‌روز دربارهٔ میزان پوشش بیمه در منابع بررسی‌شده یافت نشد. شرایط پوشش را از بیمه‌گر خود بپرسید.
چرا سمعکم سوت می‌کشد؟
به گفتهٔ NIDCD، سوت‌کشیدن می‌تواند به دلیل جاگیری یا عملکرد نامناسب سمعک یا مسدودشدن آن با جرم یا مایع گوش باشد. در این صورت باید به ادیولوژیست مراجعه کنید.
تأییدیه علمی مقاله
معصومه مهبودی
کارشناس شنوایی‌شناسی (ادیولوژی)
نوبت‌دهی آنلاین
این محتوا توسط معصومه مهبودی (کارشناس شنوایی‌شناسی) بازبینی و تأیید علمی شده است. جهت ارزیابی‌های شنوایی، مشاوره سمعک و دریافت خدمات تخصصی ادیولوژی، می‌توانید از طریق سامانه طبیب‌یاب نوبت خود را ثبت کنید.
جمع‌بندی
برای انتخاب سمعک، ابتدا نوع و شدت کم‌شنوایی با ارزیابی تخصصی مشخص شود، سپس شکل دستگاه، ویژگی‌ها، گارانتی و دورهٔ آزمایشی با ادیولوژیست بررسی شود. در صورت وجود علائم هشدار مانند درد، ترشح، سرگیجهٔ شدید، تغییر ناگهانی شنوایی یا بدتر بودن شنوایی در یک گوش، پیش از هر اقدامی به پزشک مراجعه کنید.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
