کاشت حلزون شنوایی: چیست، چه کسانی کاندیدند و مراحل آن چگونه است؟

کاشت حلزون (Cochlear Implant) برای افرادی در نظر گرفته می‌شود که کم‌شنوایی شدید تا عمیق دارند و از سمعک سود کافی نمی‌برند. این مقاله توضیح می‌دهد دستگاه چگونه کار می‌کند، با سمعک چه تفاوتی دارد، چه کسانی برای ارزیابی مراجعه می‌کنند، مراحل ارزیابی، جراحی، فعال‌سازی و توان‌بخشی چیست، خطرات رسمی ثبت‌شده کدام‌اند و انتظار واقع‌بینانه از نتیجه چیست. اگر هنوز علت و درجهٔ کم‌شنوایی خود را نمی‌شناسید، ابتدا مقالهٔ کم‌شنوایی را ببینید.

کاشت حلزون چیست و چگونه کار می‌کند؟

طبق توضیح مؤسسهٔ ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD)، کاشت حلزون وسیله‌ای الکترونیکی، کوچک و پیچیده است که می‌تواند به فرد با ناشنوایی عمیق یا کم‌شنوایی شدید، حس صدا بدهد. بخشی از آن پشت گوش قرار می‌گیرد و بخش دیگر با جراحی زیر پوست کاشته می‌شود. این دستگاه شنوایی طبیعی را بازنمی‌گرداند (NIDCD).

اجزای خارجی

• میکروفون که صداهای محیط را دریافت می‌کند.
• پردازشگر گفتار (Speech Processor) که صداها را انتخاب و مرتب می‌کند.
• فرستنده (Transmitter) که سیگنال‌ها را به بخش کاشته‌شده می‌فرستد.

به گفتهٔ FDA، بخش خارجی را می‌توان کاملاً پشت گوش قرار داد یا برخی اجزا را در جیب، کیف کمری یا بند حمل کرد؛ در دستگاه‌های امروزی یک آهن‌ربا بخش خارجی را کنار بخش کاشته‌شده نگه می‌دارد (FDA).

اجزای داخلی

• گیرنده/تحریک‌کننده (Receiver/Stimulator) که سیگنال‌های پردازشگر گفتار را دریافت می‌کند و به تکانهٔ الکتریکی تبدیل می‌کند.
• آرایهٔ الکترود (Electrode Array) که تکانه‌ها را به نواحی مختلف عصب شنوایی می‌رساند.

سیگنال‌ها از راه عصب شنوایی به مغز می‌رسند و مغز آن‌ها را به‌صورت صدا تشخیص می‌دهد (NIDCD، FDA).

تفاوت کاشت حلزون با سمعک

طبق NIDCD، سمعک صداها را تقویت می‌کند تا گوش آسیب‌دیده بتواند آن‌ها را دریافت کند، اما کاشت حلزون بخش‌های آسیب‌دیدهٔ گوش را دور می‌زند و مستقیماً عصب شنوایی را تحریک می‌کند (NIDCD).

چه کسانی کاندید کاشت حلزون‌اند؟

FDA کاشت حلزون را برای بزرگسالان و کودکانی توصیف می‌کند که ناشنوایی شدید تا عمیق دارند و از سمعک فایدهٔ اندک یا هیچ نمی‌برند. به گفتهٔ همین منبع، افراد دارای «ناشنوایی عصبی» (Nerve Deafness) نیز ممکن است سود ببرند (FDA).

کودکان

طبق NIDCD (آخرین به‌روزرسانی صفحه: ژوئن ۲۰۲۴)، از سال ۲۰۲۰ کاشت حلزون برای کودکان واجد شرایط از سن ۹ ماهگی توسط FDA تأیید شده است (NIDCD). صفحه‌های آموزشی FDA که در این مقاله استفاده شده‌اند (با تاریخ محتوای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۲) حد سنی مشخصی ذکر نمی‌کنند.

بزرگسالان

NIDCD می‌نویسد FDA کاشت حلزون را نخستین بار در اواسط دههٔ ۱۹۸۰ میلادی برای درمان کم‌شنوایی بزرگسالان تأیید کرد و برخی بزرگسالانی که در سال‌های بعد زندگی همهٔ شنوایی یا بیشتر آن را از دست داده‌اند نیز می‌توانند سود ببرند (NIDCD).

آستانه‌های دقیق شنوایی و سن

اطلاعات کافی یافت نشد: منابع بررسی‌شده برای این مقاله، حد دقیق شنوایی (برحسب دسی‌بل یا نمرهٔ درک گفتار) یا سقف سنی بزرگسالان را ذکر نکرده‌اند. بنابراین هیچ عدد معیار در این مقاله نیامده است. تصمیم دربارهٔ کاندید بودن بر عهدهٔ تیم تخصصی (جراح گوش و شنوایی‌شناس) است.

ارزیابی پیش از عمل

طبق صفحهٔ FDA دربارهٔ پیش از جراحی، پزشک عمومی معمولاً بیمار را برای بررسی کاندید بودن به متخصص گوش و حلق و بینی (ENT) ارجاع می‌دهد. بررسی‌های ذکرشده عبارت‌اند از:

• معاینهٔ گوش خارجی، میانی و داخلی برای یافتن نشانه‌های عفونت یا ناهنجاری
• ادیوگرام و سایر آزمون‌های شنوایی
• آزمایش استفاده از سمعک (Hearing Aid Trial) برای سنجش فایدهٔ احتمالی آن
• ارزیابی روان‌شناختی برای سنجش توان کنار آمدن با دستگاه
• معاینهٔ فیزیکی برای آمادگی بیهوشی عمومی

سی‌تی‌اسکن (CT) بررسی می‌کند حلزون شکل طبیعی دارد یا نه و ممکن است نشان دهد کدام گوش باید کاشته شود؛ این موضوع به‌ویژه پس از مننژیت اهمیت دارد، چون رشد استخوان جدید ممکن است در جاگذاری کاشت اختلال ایجاد کند. ام‌آرآی (MRI) نیز در فهرست بررسی‌ها آمده است (FDA).

مراحل جراحی و دوران نقاهت

در حین جراحی

جراحی تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود (FDA). NIDCD جراحی را «تقریباً همیشه ایمن» می‌داند، اما مانند هر جراحی دیگر عارضه ممکن است رخ دهد (NIDCD). مدت دقیق جراحی در منابع بررسی‌شده ذکر نشده است.

پس از جراحی

• بیماران معمولاً حدود یک روز پس از جراحی به خانه می‌روند (FDA).
• بلافاصله پس از به هوش آمدن ممکن است فشار یا ناراحتی روی گوش کاشته‌شده، سرگیجه، تهوع، گیجی موقت و گلودرد ناشی از لولهٔ تنفسی بیهوشی وجود داشته باشد (FDA).
• حدود یک هفته بعد، بخیه‌ها کشیده و محل کاشت معاینه می‌شود (FDA).
• FDA می‌نویسد بهبود کامل برش جراحی معمولاً ۳ تا ۶ هفته طول می‌کشد (FDA).

بیمار بلافاصله پس از جراحی نمی‌شنود، چون بدون بخش فرستندهٔ خارجی شنیدن ممکن نیست (FDA).

فعال‌سازی، تنظیم و توان‌بخشی شنیداری

فعال‌سازی و برنامه‌ریزی دستگاه

صفحهٔ FDA دربارهٔ جراحی (تاریخ محتوا: ۲۰۱۷) زمان «روشن‌شدن» (فعال‌سازی) دستگاه را حدود ۳ تا ۶ هفته پس از جراحی ذکر می‌کند و می‌نویسد مرکز درمانی اجزای خارجی را حدود یک ماه پس از جراحی، در نخستین جلسهٔ برنامه‌ریزی، به بیمار می‌دهد. این فاصله برای بهبود کامل برش جراحی است. در این جلسه شنوایی‌شناس پردازشگر صدا را تنظیم می‌کند، درستی تنظیمات را می‌آزماید، مشخص می‌کند بیمار چه صداهایی را می‌شنود و نگهداری و استفادهٔ درست از دستگاه را آموزش می‌دهد (FDA).

توان‌بخشی شنیداری

آموزش شنیداری (Auditory Training) لازم است و FDA تمایل بیمار به تجربهٔ صداهای جدید و همکاری او در برنامهٔ آموزش شنیداری را «حیاتی» می‌داند؛ مدت و پیچیدگی آموزش متفاوت است و در صورت امکان بهتر است یکی از اعضای خانواده در آن شرکت کند (FDA). NIDCD نیز می‌نویسد آسیب‌شناسان گفتار و زبان و شنوایی‌شناسان اغلب درگیر این فرایند یادگیری هستند و همه با این دستگاه به یک سطح عملکرد نمی‌رسند (NIDCD).

خطرات و عوارض طبق FDA

FDA خطرات را در سه گروه فهرست کرده است (FDA).

بیهوشی

خطر بیهوشی عمومی برای بیشتر افراد بسیار کم است اما در برخی افراد با شرایط پزشکی خاص بیشتر است (FDA).

خطرات مربوط به جراحی

• آسیب عصب صورت که می‌تواند ضعف موقت یا دائم یا فلج کامل همان سمت صورت را ایجاد کند
• مننژیت (عفونت پوشش سطح مغز)؛ عارضه‌ای نادر اما جدی، که افرادی با ساختار غیرطبیعی گوش داخلی ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند
• نشت مایع مغزی‌نخاعی و نشت مایع گوش داخلی (پری‌لنف)
• عفونت زخم پوست و تجمع خون یا مایع در محل جراحی
• حملات سرگیجه یا ورتیگو، وزوز گوش (Tinnitus) و بی‌حسی اطراف گوش
• آسیب عصبی که حس چشایی زبان را منتقل می‌کند و از گوش میانی می‌گذرد، و اختلال چشایی
• گرانولوم ترمیمی (التهاب موضعی که در صورت پس‌زدن کاشت توسط بدن رخ می‌دهد)
• عوارض پیش‌بینی‌نشده در کاشت طولانی‌مدت

دربارهٔ پیشگیری: مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) داشتن کاشت حلزون را در کودکان و بزرگسالان جزو شرایطی آورده است که اندیکاسیون واکسیناسیون پنوموکوک (Pneumococcal Vaccination) هستند (CDC). برنامهٔ واکسیناسیون را با پزشک یا تیم کاشت هماهنگ کنید.

خطرات مربوط به استفاده از دستگاه

• کیفیت صدا با شنوایی طبیعی فرق دارد؛ کاربران در آغاز آن را «مکانیکی»، «فنی» یا «مصنوعی» وصف می‌کنند و این حس معمولاً طی چند هفته کمتر می‌شود.
• کاشت ممکن است شنوایی باقی‌ماندهٔ گوش کاشته‌شده را از بین ببرد.
• اثر بلندمدت جریان‌های الکتریکی بر اعصاب مشخص نیست.
• برخی کاربران ممکن است به خوبی دیگران نشنوند و آزمون‌های پیش از جراحی نمی‌توانند درک زبان پس از جراحی را پیش‌بینی کنند.
• در موارد نادر، عفونت ممکن است به برداشتن موقت یا دائم دستگاه بینجامد.
• دستگاه ممکن است از کار بیفتد و جراحی دوباره لازم شود؛ ورزش‌های تماسی، تصادف خودرو، لیز خوردن و سقوط یا ضربه‌های دیگر نزدیک گوش نیز می‌توانند به آن آسیب بزنند.
• شنیدن به باتری وابسته است و برخی دستگاه‌ها هر روز به باتری نو یا شارژ نیاز دارند؛ اجزای خارجی هنگام حمام، دوش، شنا و ورزش‌های آبی باید برداشته شوند.
• دستگاه ممکن است سامانه‌های ضدسرقت، فلزیاب‌ها یا دیگر سامانه‌های امنیتی را فعال کند، از تلفن همراه یا دیگر فرستنده‌های رادیویی اثر بپذیرد، و در تعامل با میدان‌های مغناطیسی صداهای غیرعادی ایجاد کند؛ الکتریسیتهٔ ساکن ممکن است به‌طور موقت یا دائم به آن آسیب بزند.
• جایگزینی قطعات آسیب‌دیده یا گم‌شده ممکن است پرهزینه باشد.

ام‌آرآی و کاشت حلزون

FDA هشدار می‌دهد در ام‌آرآی ممکن است کاشت درون بدن جابه‌جا شود یا بچرخد و ناراحتی، درد یا آسیب ایجاد کند، و امواج رادیویی دستگاه ام‌آرآی ممکن است کاشت را گرم کنند. به گفتهٔ FDA، ام‌آرآی ممکن است آهن‌ربای داخلی را از حالت مغناطیسی خارج کند؛ با این حال FDA برخی کاشت‌ها را برای برخی بررسی‌های ام‌آرآی در شرایط کنترل‌شده تأیید کرده است. پیش از ام‌آرآی باید پزشک و تکنسین ام‌آر را از وجود کاشت آگاه کرد و کارت کاشت را همیشه همراه داشت. دستگاه‌های «MR Conditional» فقط در شرایط معین قابل اسکن‌اند و بیمار دارای دستگاه «MR Unsafe» نباید ام‌آرآی شود (FDA).

نتایج و انتظارات واقع‌بینانه

FDA دامنهٔ نتایج را از توانایی درک گفتار نزدیک به طبیعی تا نبود هیچ فایدهٔ شنیداری توصیف می‌کند و می‌گوید درک زبان پس از جراحی با آزمون‌های پیش از جراحی قابل پیش‌بینی نیست (FDA).

NIDCD می‌نویسد بسیاری از گیرندگان کاشت می‌توانند سیگنال‌های هشدار و دیگر صداهای محیط را تشخیص دهند و گفتار را حضوری یا تلفنی بفهمند (NIDCD).

مداخلهٔ زودهنگام در کودکان

NIDCD گزارش می‌کند کودکانی که زود کاشت می‌شوند و پس از آن درمان فشرده می‌گیرند، اغلب بهتر از همسالانی که دیرتر کاشت شده‌اند می‌شنوند، صدا و موسیقی را می‌فهمند و صحبت می‌کنند. کودکان واجد شرایط از ۹ ماهگی ممکن است زبان را با سرعتی قابل مقایسه با کودکان دارای شنوایی طبیعی رشد دهند و بسیاری در کلاس‌های عادی موفق‌اند (NIDCD). برای آشنایی با یکی از مشکلات شایع گوش در کودکان، مقالهٔ عفونت گوش میانی را ببینید.

هزینه، بیمه و برنامهٔ کشوری

NIDCD می‌نویسد این فرایند ممکن است پرهزینه باشد و بیمهٔ درمانی ممکن است هزینه را پوشش دهد، اما نه همیشه (NIDCD). هزینهٔ عددی در این مقاله ذکر نمی‌شود چون به مرکز و بیمه بستگی دارد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• اگر کم‌شنوایی شدید دارید و سمعک فایدهٔ کافی ندارد، برای ارزیابی کاندید بودن به متخصص گوش و حلق و بینی و شنوایی‌شناس مراجعه کنید.
• پس از جراحی، در صورت بروز هر یک از عوارض فهرست‌شده در بخش خطرات (مانند ضعف صورت، علائم عفونت زخم یا سرگیجه)، با تیم درمان تماس بگیرید.

سؤالات پرتکرار

کاشت حلزون برای چه کسانی است؟

برای بزرگسالان و کودکانی با ناشنوایی شدید تا عمیق که از سمعک فایدهٔ اندک یا هیچ نمی‌برند؛ تصمیم نهایی پس از ارزیابی تیم تخصصی گرفته می‌شود (FDA).

آیا کاشت حلزون عارضه دارد؟

بله. FDA خطراتی مانند آسیب عصب صورت، مننژیت (نادر اما جدی)، نشت مایع، عفونت، سرگیجه، وزوز، اختلال چشایی و از دست رفتن شنوایی باقی‌مانده را فهرست کرده است (FDA). NIDCD جراحی را تقریباً همیشه ایمن می‌داند (NIDCD).

هزینهٔ کاشت حلزون چقدر است و آیا رایگان است؟

هزینه به مرکز درمانی و بیمه بستگی دارد. NIDCD می‌گوید فرایند ممکن است پرهزینه باشد و بیمه ممکن است هزینه را پوشش دهد اما نه همیشه (NIDCD). دربارهٔ رایگان بودن در ایران اطلاعات کافی یافت نشد.

پس از عمل چه مراقبتی لازم است؟

بیمار دستورهایی دربارهٔ مراقبت از بخیه‌ها، شستن سر، دوش گرفتن، مراقبت عمومی و رژیم غذایی دریافت می‌کند، حدود یک هفته بعد برای کشیدن بخیه مراجعه می‌کند، حدود ۳ تا ۶ هفته پس از جراحی دستگاه فعال می‌شود و آموزش شنیداری ادامه می‌یابد (FDA). اجزای خارجی هنگام حمام، دوش و شنا باید برداشته شوند (FDA).

چه سنی برای کاشت بهتر است؟

طبق NIDCD، کاشت برای کودکان واجد شرایط از ۹ ماهگی تأیید شده است و کودکانی که زودتر کاشت می‌شوند و درمان فشرده می‌گیرند اغلب نتایج بهتری دارند (NIDCD). FDA نیز می‌نویسد بیماران جوان‌تر به‌طور گروهی بهتر از بیماران مسن‌تری عمل می‌کنند که مدت طولانی ناشنوا بوده‌اند (FDA). سن بهینهٔ دقیق برای هر فرد را تیم درمان تعیین می‌کند.

آیا کاشت حلزون شنوایی را به حالت طبیعی برمی‌گرداند؟

خیر. شنیدن با کاشت با شنوایی طبیعی متفاوت است و یادگیری یا بازآموزی آن زمان می‌برد (NIDCD).

منابع

• NIDCD (NIH): Cochlear Implants
• NIDCD (NIH): Hearing Aids
• FDA: Cochlear Implants
• FDA: What is a Cochlear Implant?
• FDA: Benefits and Risks of Cochlear Implants
• FDA: Before, During, and After Implant Surgery
• FDA: Cochlear Implants and MRI Safety
• CDC: Summary of Risk-based Pneumococcal Vaccination Recommendations