زایمان زودرس (Preterm Labor)؛ علائم هشدار، علل و راه‌های پیشگیری

زایمان زودرس یکی از دلایل مهم نگرانی در بارداری است، زیرا هرچه نوزاد زودتر به دنیا بیاید آسیب‌پذیرتر است (NHS). در این مقاله تعریف زایمان زودرس، علائم هشدار، تفاوت آن با انقباضات بی‌خطر، عوامل خطر، روش‌های تشخیص، پیشگیری کلی و زمان مراجعهٔ فوری را مرور می‌کنیم. این مطلب اطلاعات عمومی است و تشخیص یا توصیهٔ شخصی نمی‌دهد.

زایمان زودرس چیست؟

طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، تولد زودرس (Preterm Birth) تولد زندهٔ نوزاد پیش از تکمیل ۳۷ هفتهٔ بارداری است. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) نیز تولد زودرس را تولد پیش از تکمیل ۳۷ هفتهٔ بارداری می‌داند و طبق MedlinePlus، زایمان زودرس (Preterm Labor) زایمانی است که پیش از ۳۷ هفتهٔ کامل بارداری آغاز شود. خدمات بهداشت ملی بریتانیا (NHS) می‌گوید حدود ۸ نوزاد از هر ۱۰۰ نوزاد زودرس به دنیا می‌آیند.

دسته‌بندی بر اساس سن بارداریپمشش

WHO تولد زودرس را بر اساس هفتهٔ بارداری به سه گروه تقسیم می‌کند:

علائم هشدار زایمان زودرس

بر اساس NHS و MedlinePlus، اگر پیش از هفتهٔ ۳۷ بارداری یکی از علائم زیر را دارید، با ماما، پزشک یا مرکز زایمان تماس بگیرید:

• انقباضات یا سفت‌شدن‌های منظم رحم (NHS)؛ MedlinePlus انقباض هر ۱۰ دقیقه یا با فاصلهٔ کوتاه‌تر را ذکر می‌کند
• دردهای شبیه دردهای قاعدگی (NHS، MedlinePlus)
• خروج ناگهانی یا قطره‌قطرهٔ مایع از واژن، که می‌تواند نشانهٔ پارگی کیسهٔ آب باشد (NHS)
• خونریزی واژینال (MedlinePlus)
• کمردردی که برای شما غیرمعمول است (NHS)، یا کمردرد مبهم در پایین کمر (MedlinePlus)
• احساس فشار در لگن (MedlinePlus)
• کرامپ شکمی با یا بدون اسهال (MedlinePlus)

NHS تأکید می‌کند در صورت تردید یا نگرانی دربارهٔ هر موضوعی نیز می‌توانید با ماما یا مرکز زایمان تماس بگیرید. همچنین طبق NHS، اگر کیسهٔ آب زودتر از موعد پاره شده و به خانه برگشته‌اید، تب یا احساس گرما، سرما و لرز، مایع سبزرنگ یا بدبوی واژینال، خونریزی، درد شکم یا کمر، انقباض، و کند یا متوقف شدن حرکات جنین یا تغییر الگوی همیشگی آن نیاز به تماس فوری دارد.

انقباض عادی یا علامت هشدار؟

انقباضات براکستون هیکس (Braxton Hicks) سفت‌شدن‌های «تمرینی» رحم‌اند که به‌ویژه در اواخر بارداری رخ می‌دهند (NHS). جدول زیر تفاوت کلی را بر پایهٔ توضیحات NHS نشان می‌دهد؛ اما پیش از هفتهٔ ۳۷ تشخیص نهایی با ماما یا پزشک است.

NHS توصیه می‌کند اگر کمتر از ۳۷ هفته باردارید و فکر می‌کنید در حال زایمانید، فوراً تماس بگیرید و تا روز بعد صبر نکنید.

عوامل خطر زایمان زودرس

در بسیاری از موارد علت مشخصی پیدا نمی‌شود (CDC و WHO). عوامل شناخته‌شده‌ای که با خطر بیشتر همراه‌اند عبارت‌اند از:

• سابقهٔ زایمان زودرس (CDC)؛ NHS نیز برای افرادی که پیش‌تر زایمان پیش از هفتهٔ ۳۴، سقط از هفتهٔ ۱۶ به بعد، یا پارگی کیسهٔ آب پیش از هفتهٔ ۳۷ در بارداری قبلی داشته‌اند، درمان پیشگیرانه را مطرح می‌کند.
• بارداری چندقلویی (WHO، CDC، NHS)؛ بارداری‌های ناشی از کمک‌باروری نیز عمدتاً به این دلیل در معرض خطر بیشترند (CDC).
• عفونت‌ها (WHO، CDC).
• بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت و فشار خون بالا (WHO) و فشار خون بالا در بارداری (CDC). NHS اشاره می‌کند گاهی زایمان زودرس به دلیل بیماری مادر، مانند پره‌اکلامپسی (Pre-eclampsia)، برنامه‌ریزی و القا می‌شود، چون تولد زودتر برای نوزاد ایمن‌تر است.
• مصرف دخانیات یا مواد (CDC).
• آسیب قبلی به دهانهٔ رحم، مانند جراحی، که NHS آن را از موارد مطرح‌شدن درمان پیشگیرانه می‌داند؛ همچنین NHS دهانهٔ رحم کوتاه‌تر از ۲۵ میلی‌متر را با خطر بالاتر زایمان زودرس مرتبط می‌داند.
• سن نوجوانی یا بالای ۳۵ سال، استرس و درآمد پایین به‌عنوان عوامل دموگرافیک و اجتماعی (CDC).

WHO همچنین یادآوری می‌کند که بیشتر تولدهای زودرس خودبه‌خود رخ می‌دهند و بخشی دیگر به دلایل پزشکی، مانند عفونت یا دیگر عوارض بارداری، به القای زودهنگام زایمان یا سزارین نیاز پیدا می‌کنند.

تشخیص زایمان زودرس

طبق NHS، پس از تماس شما، ماما یا بیمارستان با معاینه، آزمایش و پایش بررسی می‌کند که آیا کیسهٔ آب پاره شده، آیا زایمان آغاز شده و آیا عفونت وجود دارد. این بررسی‌ها ممکن است شامل معاینهٔ واژینال، آزمایش خون و ادرار و پایش انقباضات و ضربان قلب جنین (کاردیوتوکوگرافی، Cardiotocography) باشد و طول دهانهٔ رحم نیز اندازه‌گیری شود (NHS). این‌که چه آزمایش‌هایی برای شما لازم است، تصمیم پزشک است.

پیشگیری از زایمان زودرس

به گفتهٔ CDC، علت بسیاری از زایمان‌های زودرس مشخص نیست، اما زنان باردار می‌توانند با اقدامات زیر به کاهش خطر کمک کنند؛ WHO نیز مراقبت‌های دوران بارداری را برای شناسایی و مدیریت عوامل خطر توصیه می‌کند:

• شروع و ادامهٔ مراقبت‌های دوران بارداری (CDC)؛ WHO دست‌کم هشت نوبت تماس با کادر سلامت در طول بارداری را با شروع پیش از هفتهٔ ۱۲ توصیه می‌کند تا عوامل خطری مانند عفونت‌ها شناسایی و مدیریت شوند.
• ترک سیگار و پرهیز از الکل و مواد (CDC)؛ WHO نیز مشاوره دربارهٔ تغذیهٔ سالم و مصرف دخانیات و مواد را بخشی از مراقبت پیش از زایمان می‌داند.
• سونوگرافی زودهنگام برای تعیین سن بارداری و شناسایی چندقلویی (WHO).
• رعایت فاصلهٔ دست‌کم ۱۸ ماه میان بارداری‌ها (CDC).
• گفت‌وگو با پزشک در صورت سابقهٔ زایمان زودرس (CDC).
• پرهیز از زایمان برنامه‌ریزی‌شده پیش از هفتهٔ ۳۹، مگر دلیل پزشکی وجود داشته باشد (CDC).

درمان‌ها و اقدامات پزشکی (بدون تجویز فردی)

برای افراد پرخطر یا در حال زایمان زودرس، پزشک ممکن است اقداماتی را در نظر بگیرد. نوع و زمان هر اقدام به شرایط فرد بستگی دارد:

• کورتیکواستروئید پیش از تولد: برای کمک به ریه‌های جنین (NHS). مرور کاکرین (۲۰۲۰) نشان می‌دهد یک دورهٔ کورتیکواستروئید پیش از تولد در زنان در معرض زایمان زودرس، خطر مرگ پری‌ناتال، مرگ نوزادی و سندرم زجر تنفسی (Respiratory Distress Syndrome) را کاهش می‌دهد.
• داروهای کندکننده یا متوقف‌کنندهٔ زایمان (توکولیتیک، Tocolytic): WHO از درمان توکولیتیک برای به‌تأخیر انداختن زایمان نام می‌برد و NHS نیز ممکن است دارویی برای کند یا متوقف کردن زایمان پیشنهاد کند؛ اما NHS تأکید می‌کند کند یا متوقف کردن زایمان در همهٔ شرایط مناسب نیست.
• سولفات منیزیم: طبق NHS در زایمان زودرس بین هفتهٔ ۲۴ تا ۲۹ باید پیشنهاد شود و ممکن است در هفتهٔ ۳۰ تا ۳۳ نیز پیشنهاد شود تا به محافظت از رشد مغز نوزاد کمک کند.
• آنتی‌بیوتیک: در پارگی زودرس کیسهٔ آب پیش از شروع زایمان (WHO، NHS).
• اقدامات پیشگیرانه: NHS می‌گوید در افراد پرخطر ممکن است قرص هورمونی واژینال، یا جراحی گذاشتن بخیه در دهانهٔ رحم برای حمایت از آن (سرکلاژ، Cervical Cerclage) پیشنهاد شود و این درمان معمولاً پیش از هفتهٔ ۲۴ بارداری آغاز می‌شود. جزئیات این روش در مقالهٔ سرکلاژ دهانهٔ رحم آمده است.

مراقبت از نوزاد نارس و پیامدها

هرچه نوزاد زودتر متولد شود، آسیب‌پذیرتر است؛ نوزادانی که خیلی زود متولد می‌شوند به مراقبت ویژه در بخش مراقبت‌های ویژهٔ نوزادان (Neonatal Unit) نیاز دارند و چون همهٔ بیمارستان‌ها این امکانات را ندارند، گاهی لازم است مادر و نوزاد به مرکز دیگری منتقل شوند (NHS). WHO گزارش می‌کند تولد زودرس در سطح جهانی مهم‌ترین علت مرگ کودکان زیر ۵ سال است و بسیاری از بازماندگان با ناتوانی‌های درازمدت مانند ناتوانی‌های یادگیری و مشکلات بینایی و شنوایی روبه‌رو می‌شوند. CDC مشکلات تنفسی، دشواری تغذیه، فلج مغزی، تأخیر تکاملی و مشکلات بینایی و شنوایی را از پیامدهای ممکن می‌داند و می‌گوید نوزادانی که خیلی زود، به‌ویژه پیش از هفتهٔ ۳۲، متولد می‌شوند میزان مرگ و ناتوانی بالاتری دارند.

چه زمانی فوراً به بیمارستان بروید؟

اگر کمتر از ۳۷ هفته باردارید و یکی از موارد زیر را دارید، بدون تأخیر با مرکز زایمان تماس بگیرید (NHS و MedlinePlus):

• انقباضات منظم یا رو‌به‌افزایش
• خروج مایع از واژن یا مشکوک بودن به پارگی کیسهٔ آب
• خونریزی واژینال
• کمردرد غیرمعمول یا دردهای شبیه قاعدگی
• پس از پارگی کیسهٔ آب: تب، مایع بدبو یا سبزرنگ، درد شکم یا کمر، انقباض، یا کند شدن، توقف یا تغییر الگوی حرکات جنین (NHS)

CDC نیز توصیه می‌کند در صورت گمان به زایمان زودرس فوراً به ارائه‌دهندهٔ مراقبت سلامت مراجعه کنید، زیرا ممکن است دارویی تجویز شود که نوزاد هنگام تولد سالم‌تر باشد.

سؤالات پرتکرار

علائم زایمان زودرس چیست؟

انقباضات منظم، دردهای شبیه قاعدگی، فشار لگن، کمردرد غیرمعمول، خونریزی و خروج مایع از واژن پیش از هفتهٔ ۳۷ از علائم هشدارند (NHS، MedlinePlus). در این حالت فوراً با پزشک یا ماما تماس بگیرید.

از چه هفته‌ای نوزاد نارس شانس زنده‌ماندن دارد؟

NHS می‌گوید زنده‌ماندن نوزاد در صورت تولد از حدود هفتهٔ ۲۴ بارداری به بعد ممکن است، اما هرچه زودتر متولد شود آسیب‌پذیرتر است. WHO تأکید می‌کند بقای نوزادان نارس بسته به محل تولد تفاوت چشمگیری دارد: در کشورهای پردرآمد تقریباً همهٔ نوزادان متولدشده در هفتهٔ ۳۲ یا زودتر زنده می‌مانند، در حالی که در مناطق کم‌درآمد، به دلیل نبود مراقبت‌های عملی و کم‌هزینه، نیمی از آن‌ها جان خود را از دست می‌دهند. آستانهٔ قطعی برای هر نوزاد را نمی‌توان از یک عدد کلی تعیین کرد.

آیا می‌شود زایمان زودرس را متوقف کرد؟

گاهی ممکن است. WHO از درمان‌های توکولیتیک برای به‌تأخیر انداختن زایمان نام می‌برد و NHS هم ممکن است دارویی برای کند یا متوقف کردن زایمان پیشنهاد کند، ولی تأکید می‌کند این کار در همهٔ شرایط مناسب نیست. تصمیم دربارهٔ این اقدامات با پزشک است و دوز و نوع دارو را باید او تعیین کند.

آیا استراحت مطلق مؤثر است؟

مرور کاکرین (۲۰۱۵) دربارهٔ بارداری تک‌قلو هیچ شواهدی در تأیید یا رد استراحت در بستر، در خانه یا بیمارستان، برای پیشگیری از زایمان زودرس نیافت و توصیه کرد پزشک مزایا و معایب آن را با بیمار در میان بگذارد. مرور کاکرین (۲۰۱۷) دربارهٔ بارداری چندقلو نیز شواهد موجود را برای توصیهٔ روتین استراحت در بستر کافی ندانست و گزارش کرد هیچ‌یک از کارآزمایی‌ها عوارض ناخواستهٔ آن (مانند لخته شدن خون در سیاهرگ‌ها یا اثرات روانی‌اجتماعی) را بررسی نکرده‌اند. بنابراین بدون توصیهٔ پزشک خود، فعالیت را به‌طور خودسرانه ممنوع نکنید.

تفاوت انقباضات براکستون هیکس و زایمان زودرس چیست؟

براکستون هیکس معمولاً بی‌درد است، طول زیادی نمی‌کشد، پرتکرار نیست و تشدید نمی‌شود؛ اما انقباضات زایمانی با پیشرفت زایمان طولانی‌تر، قوی‌تر و پرتکرارتر می‌شوند (NHS). پیش از هفتهٔ ۳۷ در صورت تردید با پزشک یا ماما تماس بگیرید.

چه عواملی خطر را بالا می‌برند؟

سابقهٔ زایمان زودرس، چندقلویی، عفونت، فشار خون بالا و دیابت، مصرف دخانیات یا مواد، آسیب قبلی دهانهٔ رحم و دهانهٔ رحم کوتاه از عوامل شناخته‌شده‌اند؛ در بسیاری موارد نیز علت مشخص نمی‌شود (WHO، CDC، NHS).

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• WHO. Preterm birth (Fact sheet)
• NHS. Premature labour and birth
• NHS. Signs that labour has begun
• CDC. Preterm Birth
• MedlinePlus. Preterm Labor
• Sosa CG, et al. Bed rest in singleton pregnancies for preventing preterm birth. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(3):CD003581 (PubMed)
• da Silva Lopes K, et al. Bed rest with and without hospitalisation in multiple pregnancy for improving perinatal outcomes. Cochrane Database Syst Rev. 2017;3:CD012031 (PubMed)
• McGoldrick E, et al. Antenatal corticosteroids for accelerating fetal lung maturation for women at risk of preterm birth. Cochrane Database Syst Rev. 2020;12:CD004454 (PubMed)