سونوگرافی واژینال (Transvaginal ultrasound): آمادگی، نحوهٔ انجام و ایمنی

سونوگرافی واژینال که «سونوگرافی ترانس‌واژینال» نیز نامیده می‌شود، روشی برای تصویربرداری از اندام‌های لگن است که در آن پروب (مبدل) وارد واژن می‌شود. بسیاری از افراد پیش از انجام آن پرسش‌هایی دارند: آیا دردناک است؟ آیا مثانه باید پر باشد؟ در بارداری یا دوران قاعدگی می‌توان آن را انجام داد؟ اگر فرد تمایلی به معاینهٔ داخلی نداشته باشد چه راه دیگری هست؟ این مقاله به این پرسش‌ها با تکیه بر منابع پزشکی معتبر پاسخ می‌دهد.

سونوگرافی واژینال چیست؟

در سونوگرافی واژینال، پروبی که با یک روکش (کاندوم) و ژل پوشانده شده است وارد واژن می‌شود. پروب امواج صوتی می‌فرستد و بازتاب آن‌ها را ثبت می‌کند تا تصویری از اندام‌های لگن ساخته شود (MedlinePlus). بر اساس RadiologyInfo، این روش معمولاً برای دیدن آندومتر (Endometrium، پوشش داخلی رحم) و تخمدان‌ها به کار می‌رود. MedlinePlus تأکید می‌کند که برخلاف پرتونگاری (X-ray)، تابش پرتو در کار نیست.

تفاوت با سونوگرافی شکمی

در سونوگرافی لگن از راه شکم (Transabdominal)، فرد به پشت دراز می‌کشد و پروب روی ژلِ مالیده‌شده بر پوست شکم حرکت داده می‌شود (MedlinePlus). در روش واژینال پروب درون واژن قرار می‌گیرد. به گفتهٔ MedlinePlus، گاهی بسته به دلیل آزمون، روش واژینال در همان مراجعه هم انجام می‌شود. برای آشنایی با سونوگرافی شکمی و لگنی می‌توانید.

سونوگرافی واژینال برای چه مواردی انجام می‌شود؟

MedlinePlus موارد زیر را از دلایل انجام این سونوگرافی برمی‌شمارد:

• یافته‌های غیرطبیعی در معاینهٔ فیزیکی، مانند کیست، فیبروم یا توده‌های دیگر
• خونریزی غیرطبیعی واژینال و مشکلات قاعدگی
• برخی انواع ناباروری
• بارداری خارج رحمی
• درد لگن

Cleveland Clinic نیز یادآوری می‌کند که پزشک ممکن است پس از یافتهٔ غیرمعمول در معاینهٔ لگن یا هنگام برنامه‌ریزی برای جراحی لگن این سونوگرافی را توصیه کند. اطلاعات بیشتر دربارهٔ بیماری‌های مرتبط را در مقالات کیست تخمدان، فیبروم رحمی و بارداری خارج رحمی ببینید. این مقاله تفسیر یافته‌ها را شرح نمی‌دهد.

آمادگی پیش از سونوگرافی واژینال

مثانه خالی باشد یا پر؟

جزئیات این توصیه در منابع یکسان نیست، اما هیچ‌یک از منابع زیر مثانهٔ پر را شرط سونوگرافی واژینال نمی‌داند:

• MedlinePlus: این آزمون با مثانهٔ خالی یا نیمه‌پر انجام می‌شود.
• RadiologyInfo: پروب پس از خالی‌کردن مثانه وارد واژن می‌شود.
• StatPearls: پیش از روش واژینال معمولاً مثانه خالی می‌شود.
• برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ (از تراست‌های NHS): برای این سونوگرافی مثانهٔ پر لازم نیست.
• Cleveland Clinic: پر یا خالی‌بودن مثانه بر نمای اندام‌ها در سونوگرافی اثر می‌گذارد؛ دربارهٔ زمان نوشیدن مایعات و رفتن به دستشویی طبق دستور پزشک خود عمل کنید. این منبع خالی یا پر بودن مثانه را برای این آزمون مشخص نکرده است.

در مقابل، برای سونوگرافی شکمی معمولاً مثانهٔ پر خواسته می‌شود (MedlinePlus؛ StatPearls). StatPearls همچنین شیوه‌ای را شرح می‌دهد که در آن ابتدا سونوگرافی شکمی با مثانهٔ پر انجام می‌شود و سپس بیمار پیش از روش واژینال مثانه را خالی می‌کند. اگر مرکز تصویربرداری یا پزشک شما دستور مشخصی داده است، همان را دنبال کنید و در صورت ابهام پیش از نوبت از مرکز بپرسید.

دوران قاعدگی

برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ می‌گوید قاعدگی بر معاینه اثر نمی‌گذارد، ولی تامپون باید پیش از سونوگرافی خارج شود. Cleveland Clinic نیز توصیه می‌کند در صورت قاعدگی، تامپون را پیش از انجام آزمون بیرون بیاورید. از سوی دیگر، StatPearls خونریزی فعال واژینال را از مواردی نام می‌برد که ممکن است سونوگرافی به تعویق بیفتد یا پزشک آن را با دقت ارزیابی کند؛ این منبع قاعدگی را جداگانه توضیح نداده است. اگر خونریزی دارید، پیش از نوبت موضوع را با مرکز در میان بگذارید.

حساسیت به لاتکس

وب‌سایت NHS می‌نویسد روکش پروب از لاتکس است و اگر به لاتکس حساسیت دارید باید به فرد انجام‌دهندهٔ سونوگرافی بگویید تا از جایگزین استفاده کند. در برگهٔ بیمارستان‌های دانشگاهی کمبریج (Cambridge University Hospitals) آمده است که همهٔ روکش‌های پروب در آن مرکز بدون لاتکس هستند. بنابراین نوع روکش در مراکز مختلف یکسان نیست و بهتر است حساسیت خود را پیش از معاینه اطلاع دهید.

لباس

برای انجام معاینه معمولاً لازم است لباس‌ها از کمر به پایین درآورده شود (MedlinePlus). Cleveland Clinic پوشیدن لباسی را توصیه می‌کند که به‌راحتی درآورده شود.

مراحل انجام و مدت زمان

• فرد به پشت می‌خوابد و زانوها خم می‌شود؛ ممکن است پاها روی تکیه‌گاه قرار بگیرند (MedlinePlus). RadiologyInfo انجام این روش را بسیار شبیه معاینهٔ زنان می‌داند. وب‌سایت NHS خوابیدن به پهلو را هم ذکر می‌کند.
• پروب با روکش استریل و ژل استریل پوشانده می‌شود و به آرامی درون واژن قرار می‌گیرد؛ ژل ممکن است سرد باشد (Cleveland Clinic). طبق وب‌سایت NHS می‌توانید بخواهید که خودتان پروب را وارد کنید.
• پزشک یا کارشناس سونوگرافی پروب را به آرامی حرکت می‌دهد تا اندام‌های لگن دیده شوند (MedlinePlus).
• در برخی موارد از روشی به نام سونوگرافی با تزریق سالین (Saline infusion sonography) برای دیدن واضح‌تر رحم استفاده می‌شود (MedlinePlus).
• پس از ثبت تصاویر کافی، پروب خارج می‌شود (Cleveland Clinic).

مدت این آزمون در منابع یکسان نیست و به شرایط هر مرکز بستگی دارد. Cleveland Clinic آن را از ۱۵ تا ۳۰ دقیقه و وابسته به هدف آزمون و میزان دیده‌شدن ساختارها ذکر می‌کند. برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ می‌گوید نوبت معمولاً ۲۰ دقیقه‌ای رزرو می‌شود، خود سونوگرافی معمولاً چند دقیقه طول می‌کشد و باید در مجموع یک ساعت برای مراجعه وقت بگذارید. برگهٔ بیمارستان‌های دانشگاهی کمبریج دربارهٔ اوایل بارداری زمان حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه را می‌گوید.

آیا سونوگرافی واژینال دردناک است؟

MedlinePlus می‌نویسد در بیشتر موارد درد وجود ندارد و برخی افراد فشار خفیفی از پروب حس می‌کنند؛ تنها بخش کوچکی از پروب وارد واژن می‌شود. Cleveland Clinic می‌گوید این آزمون ممکن است ناراحت‌کننده باشد، اما نباید دردناک باشد؛ فشار یا ناراحتی خفیف ممکن است حس شود که معمولاً زود برطرف می‌شود. RadiologyInfo نیز می‌گوید خود سونوگرافی نباید دردناک باشد یا ناراحتی را به‌طور چشمگیر بیشتر کند و معمولاً از معاینهٔ دستی زنان راحت‌تر است. برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ آن را مشابه آزمایش پاپ‌اسمیر ولی با ناراحتی کمتر توصیف می‌کند و می‌نویسد این سونوگرافی دردی ایجاد نمی‌کند، مگر اینکه از قبل به دلیل علائم خود درد داشته باشید. وب‌سایت NHS یادآوری می‌کند پروب داخلی هنگام واردشدن یا حرکت می‌تواند ناراحت‌کننده باشد؛ اگر درد دارید به فرد انجام‌دهنده بگویید تا به راحت‌ترشدن شما کمک کند.

طبق وب‌سایت NHS، کنترل سونوگرافی در دست شماست و می‌توانید هر زمان بخواهید که متوقف شود؛ همچنین می‌توانید بخواهید فرد دیگری به‌عنوان همراه (Chaperone) در اتاق باشد. برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ می‌گوید برای انجام آن رضایت‌نامه امضا می‌شود، در همهٔ سونوگرافی‌های داخلی یک همراه حضور دارد و می‌توانید هر زمان نظر خود را تغییر دهید.

ایمنی و عوارض

• MedlinePlus: اثر زیان‌باری از سونوگرافی واژینال بر انسان شناخته نشده و پرتوی مانند پرتونگاری ندارد. RadiologyInfo نیز همین نکته را دربارهٔ سونوگرافی تشخیصی استاندارد می‌گوید.
• وب‌سایت NHS: امواج صوتی به‌کاررفته در سونوگرافی ایمن‌اند و این روش پرتو ندارد.
• Cleveland Clinic: سونوگرافی واژینال حتی در بارداری ایمن است.
• StatPearls: این روش معمولاً عارضهٔ عمده‌ای ندارد.
• برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’: این سونوگرافی روشی بسیار ایمن و بدون عارضهٔ جانبی است. این عبارت کلی‌تر از گفتهٔ Cleveland Clinic دربارهٔ خونریزی و گرفتگی است (بخش بعد).

لکه‌بینی و ترشح پس از سونوگرافی

Cleveland Clinic می‌نویسد ممکن است کمی خونریزی یا گرفتگی (Cramping) رخ دهد که موقت و ناشایع است. همچنین ترشح ناشی از ژل لوبریکانت باید پس از ۲۴ ساعت از بین برود. اگر درد، خونریزی شدید یا علائم دیگر داشتید، با پزشک خود تماس بگیرید.

چه زمانی انجام آن با احتیاط یا اصلاً انجام نمی‌شود؟

StatPearls این موارد را از موارد منع یا نیازمند ارزیابی دقیق نام می‌برد. تصمیم در این شرایط با پزشک است:

• پارگی کیسهٔ آب در بارداری و خونریزی ناشی از جفت سرراهی
• پردهٔ بکارت بدون منفذ (Imperforate hymen) و انسداد واژن
• جراحی اخیر واژن
• نبود رضایت بیمار
• عفونت شدید لگن، جراحی اخیر لگن با زخم باز، یا خونریزی فعال واژینال (ممکن است آزمون به تعویق بیفتد یا با دقت ارزیابی شود)
• اواخر بارداری یا بیماران پرخطر (منع نسبی)

سونوگرافی واژینال در بارداری

Cleveland Clinic می‌گوید این سونوگرافی در اوایل بارداری نیز به کار می‌رود و می‌تواند محل بارداری را تأیید کند، سن بارداری را نشان دهد، ضربان قلب را اندازه بگیرد و عوارض زودهنگام را شناسایی کند. MedlinePlus هم استفاده از آن را در بارداری ذکر می‌کند. برگهٔ بیمارستان‌های دانشگاهی کمبریج دربارهٔ اوایل بارداری می‌نویسد این سونوگرافی خطری برای ایمنی بارداری ندارد و خطر سقط را افزایش نمی‌دهد.

با این حال StatPearls پارگی زودرس کیسهٔ آب و خونریزی ناشی از جفت سرراهی را در زنان باردار منع انجام این روش می‌داند و یادآوری می‌کند که در اواخر بارداری یا بیماران پرخطر ممکن است منع نسبی داشته باشد.

اگر فرد نمی‌خواهد یا نمی‌تواند سونوگرافی واژینال انجام دهد

برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ می‌گوید اگر فرد معاینهٔ داخلی را نمی‌خواهد، می‌تواند به جای آن سونوگرافی از راه شکم انجام دهد؛ این روش به مثانهٔ پر نیاز دارد. برگهٔ بیمارستان‌های دانشگاهی کمبریج نیز می‌گوید می‌توان این گزینه را مطرح کرد، اما همیشه نمی‌توان با سونوگرافی شکمی همان میزان اطلاعات را به دست آورد و ممکن است بعداً سونوگرافی دیگری لازم شود. StatPearls نبود رضایت بیمار را از موارد منع این روش می‌داند.

افرادی که رابطهٔ جنسی نداشته‌اند

این موضوع پرسشی رایج و کاملاً طبیعی است و بهتر است پیش از شروع معاینه به‌صراحت با پزشک یا کارشناس سونوگرافی در میان گذاشته شود. منابع بررسی‌شده این نکات را می‌گویند:

• StatPearls، در مقالهٔ سونوگرافی لگن پس از یائسگی: افرادی که رابطهٔ جنسی نداشته‌اند (Virginal patients) ممکن است نتوانند روش واژینال را تحمل کنند و روش شکمی برای کسانی که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند آن را انجام دهند مفید است.
• StatPearls، در مقالهٔ سونوگرافی ناباروری: روش شکمی برای این افراد در ارزیابی‌های باروری به کار می‌رود.
• StatPearls، در مقالهٔ سونوگرافی لگن: سونوگرافی از راه پرینه (Transperineal) که پروب روی لب‌های فرج قرار می‌گیرد، به‌ویژه در این افراد برای بررسی انسداد واژن به کار رفته است.
• یک مطالعه روی زنان جوان کره‌ای (PubMed) سونوگرافی از راه مقعد (Transrectal) را برای تشخیص سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در این افراد به اندازهٔ روش واژینال مؤثر دانست؛ این یافته فقط به همان تشخیص مربوط است.

دربارهٔ قاعدهٔ عمومی برای این گروه در منابع مجاز بازشده اطلاعات کافی یافت نشد و انتخاب روش با پزشک است.

سونوگرافی دوپلر واژینال

برای آشنایی با اصول سونوگرافی دوپلر (بررسی جریان خون) به مقالهٔ سونوگرافی داپلر مراجعه کنید. اطلاعات اختصاصی دربارهٔ دوپلر واژینال در منابع بررسی‌شده یافت نشد.

نتیجه را چه کسی تفسیر می‌کند؟

RadiologyInfo می‌نویسد رادیولوژیست، پزشکی که برای نظارت و تفسیر آزمون‌های رادیولوژی آموزش دیده است، تصاویر را بررسی می‌کند و گزارش امضاشده را برای پزشک درخواست‌کننده می‌فرستد؛ آن پزشک نتیجه را با شما در میان می‌گذارد. Cleveland Clinic می‌گوید اگر پزشک خودتان آزمون را انجام دهد، ممکن است همان روز نتیجه را با شما مطرح کند؛ گزارش کامل معمولاً از چند ساعت تا چند روز زمان می‌برد و این زمان به سرعت خوانده‌شدن تصاویر بستگی دارد. MedlinePlus نتیجهٔ طبیعی را چنین توصیف می‌کند: ساختارهای لگن یا جنین طبیعی هستند.

محدودیت‌ها

RadiologyInfo دربارهٔ سونوگرافی به‌طور کلی یادآوری می‌کند که امواج با هوا یا گاز مختل می‌شوند، بنابراین این روش برای روده‌های پر از هوا یا اندام‌هایی که روده جلوی آن‌ها را گرفته است ایده‌آل نیست؛ همچنین تصویربرداری از افراد با جثهٔ بزرگ دشوارتر است، چون بافت بیشتر امواج را ضعیف می‌کند.

سؤالات پرتکرار

آیا سونوگرافی واژینال دردناک است؟

بر اساس MedlinePlus در بیشتر موارد دردی وجود ندارد و ممکن است فشار خفیفی حس شود. Cleveland Clinic می‌گوید ممکن است ناراحت‌کننده باشد، اما نباید دردناک باشد.

برای سونوگرافی واژینال مثانه باید پر باشد؟

MedlinePlus آن را با مثانهٔ خالی یا نیمه‌پر و RadiologyInfo پس از خالی‌کردن مثانه توصیف می‌کند. با این حال طبق دستور پزشک عمل کنید (Cleveland Clinic).

آیا در بارداری ایمن است؟

Cleveland Clinic می‌گوید سونوگرافی واژینال حتی در بارداری ایمن است، اما StatPearls پارگی زودرس کیسهٔ آب و خونریزی ناشی از جفت سرراهی را از موارد منع آن می‌داند. این تصمیم با پزشک شماست.

آیا پس از آن خونریزی طبیعی است؟

Cleveland Clinic می‌گوید ممکن است کمی خونریزی یا گرفتگی رخ دهد که موقت و ناشایع است. در صورت درد، خونریزی شدید یا علائم دیگر با پزشک تماس بگیرید.

در دوران قاعدگی می‌توان آن را انجام داد؟

برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ می‌گوید قاعدگی بر معاینه اثر نمی‌گذارد ولی تامپون باید خارج شود. اگر خونریزی دارید، پیش از نوبت با مرکز صحبت کنید.

فرق آن با سونوگرافی شکمی چیست؟

در روش شکمی پروب روی پوست شکم حرکت می‌کند و معمولاً مثانهٔ پر خواسته می‌شود (MedlinePlus)؛ در روش واژینال پروب درون واژن قرار می‌گیرد و کیفیت تصویر بهتری می‌دهد (StatPearls).

اگر رابطهٔ جنسی نداشته‌ام یا نمی‌خواهم معاینهٔ داخلی انجام شود چه کنم؟

برگهٔ بیمارستان Guy’s and St Thomas’ می‌گوید می‌توان به جای آن سونوگرافی از راه شکم انجام داد و StatPearls نیز این روش را برای کسانی که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند روش واژینال را انجام دهند مفید می‌داند. وضعیت و ترجیح خود را با پزشک در میان بگذارید.

چه زمانی با پزشک تماس بگیریم؟

Cleveland Clinic توصیه می‌کند اگر پس از آزمون درد، خونریزی شدید یا علائم دیگر دارید، با پزشک تماس بگیرید. تفسیر نتیجه و تصمیم دربارهٔ اقدام بعدی با پزشک معالج است.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• MedlinePlus: Transvaginal ultrasound
• MedlinePlus: Pelvic ultrasound – abdominal
• RadiologyInfo.org: Pelvis Ultrasound
• Cleveland Clinic: Transvaginal Ultrasound
• NHS: Ultrasound scan
• Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust: Transvaginal ultrasound scan
• Cambridge University Hospitals NHS Foundation Trust: Transvaginal ultrasound scan (TVS) in early pregnancy
• StatPearls: Transvaginal Ultrasonography
• StatPearls: Pelvic Ultrasound
• StatPearls: Pelvic Ultrasound in the Postmenopausal Patient
• StatPearls: Sonography Gynecology Infertility Assessment, Protocols, and Interpretation
• PubMed: Diagnostic Usefulness of Transrectal Ultrasound Compared with Transvaginal Ultrasound Assessment in Young Korean Women with Polycystic Ovary Syndrome