سونوگرافی داپلر (Doppler Ultrasound) چیست؟

سونوگرافی داپلر نوعی از تصویربرداری اولتراسوند است که برای بررسی جهت، سرعت و وجود جریان خون در عروق (شریان‌ها و وریدها) و همچنین در جفت و جنین در دوران بارداری به کار می‌رود. این روش غیرتهاجمی است و بر پایهٔ ارسال امواج صوتی با فرکانس بالا و ثبت بازتاب آن‌ها از سطح گلبول‌های خونی در حال حرکت کار می‌کند.

سونوگرافی داپلر بر چه اصلی کار می‌کند؟

در سونوگرافی داپلر، مبدل (Transducer) پالس‌های صوتی با فرکانس بالا و غیرقابل شنیدن را به داخل بدن می‌فرستد. این امواج از سلول‌های خونی در حال حرکت بازتاب می‌یابند و تغییری در فرکانس صدای بازتابیده ایجاد می‌کنند که به آن «اثر داپلر» (Doppler Effect) می‌گویند؛ دستگاه با پردازش این تغییر فرکانس، جهت و سرعت جریان خون را محاسبه و به تصویر یا نمودار تبدیل می‌کند (RadiologyInfo.org). بر اساس منابع تخصصی رادیولوژی، این تغییر فرکانس با فرمولی مشخص و بر اساس سرعت حرکت خون، زاویهٔ برخورد موج با رگ، و سرعت صوت در بافت محاسبه می‌شود؛ دقت اندازه‌گیری معمولاً زمانی بیشتر است که زاویهٔ بین پرتوی صوتی و مسیر رگ کمتر از ۶۰ درجه باشد (StatPearls – NCBI Bookshelf).

انواع سونوگرافی داپلر

بسته به هدف بالینی، چند شکل مختلف از سونوگرافی داپلر مورد استفاده قرار می‌گیرد که هرکدام اطلاعات متفاوتی دربارهٔ جریان خون ارائه می‌دهند.

داپلر رنگی (Color Doppler)

در این روش، رایانه تغییرات داپلر را به رنگ‌های مختلف تبدیل می‌کند تا سرعت و جهت جریان خون در یک رگ به‌صورت رنگی روی تصویر معمولی سونوگرافی نمایش داده شود (RadiologyInfo.org).

داپلر طیفی یا پالسی (Spectral / Pulsed Wave Doppler)

داپلر طیفی نمایشی نموداری از سرعت، جهت و الگوی جریان خون در طول زمان ارائه می‌دهد و برای اندازه‌گیری دقیق سرعت جریان در یک نقطهٔ مشخص از رگ به کار می‌رود (StatPearls – NCBI Bookshelf).

داپلر پاور (Power Doppler)

داپلر پاور به‌جای فرکانس، شدت (انرژی) سیگنال بازگشتی را اندازه می‌گیرد؛ به همین دلیل حساسیت بیشتری نسبت به داپلر رنگی دارد و می‌تواند جریان‌های خونی کند یا کم‌حجم را نیز که یافتن‌شان با روش‌های دیگر دشوار است، شناسایی کند (RadiologyInfo.org؛ StatPearls – NCBI Bookshelf).

داپلر جنینی (Fetal / Obstetric Doppler)

در بارداری، سونوگرافی داپلر برای اندازه‌گیری جریان خون در عروق مادر و جنین (از جمله شریان بند ناف) به کار می‌رود و اطلاعاتی دربارهٔ اکسیژن‌رسانی و عملکرد جفت در اختیار پزشک قرار می‌دهد (ISUOG – Patient Information).

کاربردهای بالینی سونوگرافی داپلر

سونوگرافی داپلر یکی از ابزارهای اصلی برای بررسی سلامت عروق و جریان خون در نقاط مختلف بدن است و کاربردهای گسترده‌ای در تشخیص بیماری‌های عروقی و پایش بارداری دارد.

بررسی عروق: ترومبوز وریدی عمیق، تنگی کاروتید و واریس

سونوگرافی عروقی داپلر برای شناسایی لخته‌های خونی در وریدهای عمقی اندام‌ها (ترومبوز وریدی عمیق یا DVT)، تشخیص تنگی شریانی (Stenosis) و ارزیابی واریس وریدی استفاده می‌شود (RadiologyInfo.org – Vascular Ultrasound). این روش همچنین ابزار انتخابی برای بررسی تنگی شریان کاروتید (عامل خطر سکتهٔ مغزی) در بیماران بدون علامت و علامت‌دار است (Radiology – RSNA Consensus Conference؛ Mayo Clinic).

• ارزیابی نارسایی مزمن وریدی و آنوریسم‌های شریانی (RadiologyInfo.org – Vascular Ultrasound)
• پایش جریان خون در گرافت‌های عروقی و اعضای پیوندی
• بررسی نامزد بودن بیمار برای آنژیوپلاستی یا سایر مداخلات عروقی

ارزیابی جریان خون جفت و جنین در بارداری

در بارداری‌های پرخطر، به‌ویژه در مواردی که شک به محدودیت رشد جنین (Fetal Growth Restriction) وجود دارد، داپلر شریان بند ناف برای بررسی کفایت عملکرد جفت به کار می‌رود؛ الگوی غیرطبیعی جریان (مانند کاهش یا از‌دست‌رفتن جریان دیاستولیک) نشانهٔ نارسایی جفتی است و می‌تواند نیازمند پیگیری فوری متخصص باشد (PMC – NCBI). بر پایهٔ یک مرور نظام‌مند کاکرین (Cochrane Systematic Review)، به‌کارگیری داپلر شریان بند ناف در مدیریت بارداری‌های پرخطر با کاهش خطر مرگ‌ومیر پیرامون تولد (Perinatal Death) و احتمال کاهش برخی مداخلات مامایی همراه بوده است؛ با این حال، کیفیت شواهد بالا ارزیابی نشده و نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند (Cochrane Review – Alfirevic و همکاران، 2017).

ایمنی سونوگرافی داپلر

سونوگرافی داپلر، مانند سایر انواع اولتراسوند، از امواج صوتی استفاده می‌کند نه تشعشع یونیزان (اشعهٔ ایکس) و بر اساس شواهد موجود، هیچ اثر مضر شناخته‌شده‌ای برای انسان ندارد؛ این ویژگی آن را برای استفاده در دوران بارداری، از جمله بررسی مکرر جریان خون جنین، مناسب می‌سازد (RadiologyInfo.org؛ ISUOG – Patient Information). این آزمایش غیرتهاجمی است و نیازی به سوزن یا تزریق ندارد (Imperial College Healthcare NHS Trust).

آمادگی پیش از انجام سونوگرافی داپلر

آمادگی لازم برای این آزمایش به ناحیهٔ مورد بررسی بستگی دارد.

• برای بسیاری از سونوگرافی‌های عروقی معمولاً آمادگی خاصی لازم نیست (Imperial College Healthcare NHS Trust)
• پوشیدن لباس راحت و گشاد توصیه می‌شود و در برخی موارد ناشتایی پیش از آزمایش لازم است (RadiologyInfo.org – Vascular Ultrasound)
• مدت انجام آزمایش معمولاً بین ۳۰ تا ۴۵ دقیقه است، هرچند بسته به ناحیهٔ بررسی‌شده می‌تواند متفاوت باشد (RadiologyInfo.org – Vascular Ultrasound)
• در حین آزمایش، ژل مخصوص روی پوست مالیده شده و مبدل سونوگرافی روی ناحیهٔ موردنظر حرکت داده می‌شود؛ ممکن است صداهای «خش‌خش‌مانند» ناشی از جریان خون شنیده شود که طبیعی است (Imperial College Healthcare NHS Trust)

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• RadiologyInfo.org – Ultrasound (Sonography) (تعریف، اثر داپلر، انواع رنگی و پاور)
• RadiologyInfo.org – Vascular Ultrasound (کاربردهای عروقی، آمادگی، مدت آزمایش، ایمنی)
• StatPearls – Doppler Ultrasonography (NCBI Bookshelf) (اصل فیزیکی، انواع طیفی و پاور، زاویهٔ داپلر)
• Mayo Clinic – Doppler ultrasound: What is it used for? (کاربرد در بررسی تنگی کاروتید و عروق)
• Cleveland Clinic – Doppler Ultrasound (تعریف کلی و کاربردهای بالینی)
• Radiology (RSNA) – Carotid Artery Stenosis: Gray-Scale and Doppler US Diagnosis, Consensus Conference (نقش داپلر در تشخیص تنگی کاروتید)
• ISUOG – Patient Information: Doppler in Growth Restriction (IUGR) (داپلر جنینی، ایمنی در بارداری)
• PMC (NCBI) – The ability of continuous-wave Doppler ultrasound to detect fetal growth restriction (الگوی داپلر شریان بند ناف در محدودیت رشد جنین)
• Cochrane Review – Fetal and umbilical Doppler ultrasound in high-risk pregnancies (Alfirevic و همکاران، 2017) (کاهش مرگ‌ومیر پیرامون تولد و مداخلات مامایی)
• Imperial College Healthcare NHS Trust – Vascular Ultrasound (روش انجام، ایمنی، آمادگی)