ساییدگی زانو (Knee Osteoarthritis)؛ درجه‌بندی، علائم و رویکردهای مدیریت

ساییدگی زانو که در پزشکی با اصطلاح آرتروز زانو (Knee Osteoarthritis) شناخته می‌شود، یک بیماری مزمن و پیشرونده است که با تخریب تدریجی غضروف مفصلی، التهاب مایع مفصلی و تغییرات ساختاری در استخوان‌های مجاور مشخص می‌گردد. بر اساس برگهٔ واقعیت سازمان بهداشت جهانی (WHO)، در سال ۲۰۱۹ حدود ۵۲۸ میلیون نفر در سرتاسر جهان با آرتروز زندگی می‌کردند و زانو شایع‌ترین مفصل درگیر بود.

از آنجا که ساییدگی زانو یکی از علل اصلی ناتوانی حرکتی در میانسالی و سالمندی به شمار می‌رود، آشنایی با درجه‌بندی بالینی، علائم هشداردهنده و راهکارهای مدیریت می‌تواند در حفظ کیفیت زندگی نقش مهمی ایفا کند.

تعریف و انواع ساییدگی زانو

بر اساس منبع StatPearls از پایگاه NCBI، آرتروز زانو به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

• آرتروز اولیه (Primary OA): تخریب تدریجی غضروف بدون وجود علت زمینه‌ای مشخص، که عمدتاً با افزایش سن در ارتباط است.
• آرتروز ثانویه (Secondary OA): ناشی از یک علت زمینه‌ای شناخته‌شده مانند آسیب‌دیدگی مفصل، بدشکلی مادرزادی، آرتریت روماتوئید (Rheumatoid Arthritis) یا اختلالات متابولیک.

پاتوفیزیولوژی (Pathophysiology) این بیماری شامل فرسایش غضروف مفصلی، التهاب غشای سینوویال (Synovial Inflammation)، اسکلروز زیر‌غضروفی (Subchondral Sclerosis) و تشکیل زوائد استخوانی (Osteophytes) است.

شیوع و عوامل خطر

بر اساس داده‌های StatPearls (NCBI)، شیوع آرتروز علامت‌دار زانو در افراد بالای ۶۰ سال حدود ۱۳ درصد در زنان و ۱۰ درصد در مردان است و در افراد بالای ۷۰ سال این رقم به ۴۰ درصد می‌رسد. همچنین تنها حدود ۱۵ درصد از افرادی که در تصویربرداری علائم رادیوگرافیک آرتروز دارند، علائم بالینی را تجربه می‌کنند.

عوامل خطر قابل تغییر

• اضافه‌وزن و چاقی (Obesity)
• آسیب‌دیدگی قبلی زانو — پژوهش‌ها نشان می‌دهند سابقهٔ ترومای زانو خطر ابتلا به آرتروز را ۳.۸۶ برابر افزایش می‌دهد
• مشاغل با ایستادن طولانی‌مدت یا خم‌وراست‌شدن مکرر
• ضعف عضلانی، به‌ویژه عضلهٔ چهارسر ران (Quadriceps)
• سندرم متابولیک (Metabolic Syndrome)

عوامل خطر غیر قابل تغییر

• افزایش سن
• جنسیت زنانه
• زمینهٔ ژنتیکی
• نژاد و قومیت

درجه‌بندی رادیوگرافیک Kellgren-Lawrence

متداول‌ترین سیستم درجه‌بندی آرتروز زانو، مقیاس Kellgren-Lawrence (KL) است که توسط کالج رادیولوژیست‌ها و پژوهشگران پزشکی در نیمهٔ قرن بیستم معرفی شد و امروزه به‌طور گسترده در پژوهش‌ها و کلینیک‌ها به کار می‌رود. این مقیاس بر اساس تصویر رادیوگرافی (X-Ray) در وضعیت ایستاده، تغییرات ساختاری مفصل را از درجهٔ ۰ (سالم) تا درجهٔ ۴ (شدید) طبقه‌بندی می‌کند.

معیارهای دقیق هر درجه بر اساس مقالهٔ آموزشی منتشرشده در PMC (NCBI) به شرح زیر است:

تعیین درجهٔ KL به پزشک کمک می‌کند تا برنامهٔ درمانی مناسب را طراحی کند؛ در درجات پایین‌تر، رویکردهای محافظه‌کارانه اولویت دارند، در حالی که درجات ۳ و ۴ ممکن است با دردهای شدیدتر و ناتوانی بیشتری همراه باشند.

علائم بالینی

درد زانو

درد اصلی‌ترین شکایت بیماران است. بر اساس StatPearls، درد معمولاً شروع تدریجی دارد، با فعالیت بدنی تشدید می‌شود و با استراحت کاهش می‌یابد. در مراحل پیشرفته‌تر، درد ممکن است در استراحت و شب نیز وجود داشته باشد.

خشکی مفصل (Morning Stiffness)

خشکی زانو به‌ویژه پس از بیداری یا نشستن طولانی از علائم شایع این بیماری است. در آرتروز خشکی صبحگاهی معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد — این ویژگی آن را از آرتریت روماتوئید که خشکی بیش از یک ساعت دارد، متمایز می‌کند.

کاهش دامنهٔ حرکتی (Reduced Range of Motion)

با پیشرفت بیماری، دامنهٔ خم‌وراست‌شدن زانو محدود می‌شود و انجام فعالیت‌هایی مانند بالا و پایین رفتن از پله، برخاستن از صندلی یا چمباتمه‌زدن دشوار می‌گردد.

سایر علائم

• تورم (Swelling) و گرمای موضعی مفصل زانو
• صدای تقق (Crepitus) هنگام حرکت دادن مفصل
• بدشکلی یا انحراف محوری زانو (مانند زانو پرانتزی — Varus یا زانو ضربدری — Valgus) در مراحل پیشرفته
• احساس ناپایداری یا «خالی کردن» زانو (Giving Way)

تشخیص

تشخیص آرتروز زانو بر اساس ترکیب معاینهٔ بالینی، شرح‌حال بیمار و تصویربرداری انجام می‌شود. رادیوگرافی ایستاده (Weight-Bearing X-Ray) روش استاندارد برای تأیید تشخیص و درجه‌بندی است. در موارد پیچیده‌تر یا برای ارزیابی بافت نرم، از MRI استفاده می‌شود.

رویکردهای مدیریت

مدیریت ساییدگی زانو بر اساس راهنماهای بین‌المللی ACR (American College of Rheumatology)، OARSI، NICE و AAOS به صورت مرحله‌ای و فردی‌سازی‌شده انجام می‌گیرد. هدف کاهش درد، بهبود عملکرد و حفظ کیفیت زندگی است.

رویکردهای غیردارویی (خط اول)

راهنماهای معتبر بین‌المللی، رویکردهای غیردارویی را به‌عنوان پایهٔ اصلی درمان برای تمام بیماران توصیه می‌کنند:

آموزش بیمار و خودمدیریتی

آموزش بیمار درباره ماهیت بیماری، اصلاح سبک زندگی و مشارکت فعال در مدیریت علائم، طبق راهنماهای ACR/Arthritis Foundation (2019) و OARSI، برای تمام بیماران توصیه می‌شود.

کاهش وزن

در بیماران با اضافه‌وزن، کاهش وزن یکی از مؤثرترین مداخلات است. یک پژوهش منتشرشده در مجلهٔ Arthritis & Rheumatism نشان داد که به ازای هر پوند (حدود ۴۵۰ گرم) کاهش وزن، نیروی فشاری وارد بر مفصل زانو به میزان ۴ برابر کاهش می‌یابد. این یافته نشان می‌دهد حتی کاهش وزن متوسط نیز می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کاهش درد و کُندشدن پیشرفت بیماری داشته باشد.

ورزش درمانی

طبق راهنمای OARSI (2024) و ACR (2019)، ورزش — چه در خشکی و چه در آب (Aquatic Exercise) — برای تمام بیماران مبتلا به آرتروز زانو به‌شدت توصیه می‌شود. انواع مفید ورزش عبارتند از:

• تمرینات تقویتی عضلهٔ چهارسر ران و همسترینگ (Strength Training)
• ورزش‌های هوازی کم‌ضربه مانند شنا، دوچرخه‌سواری ثابت و پیاده‌روی
• تمرینات تعادلی و عصبی-عضلانی (Neuromuscular Training)
• ورزش در آب (Hydrotherapy / Aquatic Exercise)

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی با استفاده از تکنیک‌های مختلف می‌تواند درد را کاهش داده و عملکرد مفصل را بهبود بخشد. مداخلات رایج شامل الکتروتراپی (از جمله TENS و جریان تداخلی — IFC)، گرمادرمانی عمیق، تیپینگ (Taping) و آموزش راه رفتن صحیح است.

وسایل کمکی و بیومکانیکی

• زانوبند (Knee Brace) برای حمایت مفصل و توزیع بار
• کفی طبی (Orthotic Insoles) برای اصلاح راستای اندام
• عصا یا واکر برای کاهش بار روی زانو

رویکردهای دارویی (خط دوم)

درمان دارویی معمولاً زمانی در نظر گرفته می‌شود که رویکردهای غیردارویی به‌تنهایی کافی نباشند. تجویز هر دارو بر اساس شرایط بیمار، بیماری‌های همراه و ارزیابی پزشک انجام می‌شود. در این مقاله هیچ دوز یا رژیم درمانی فردی ارائه نمی‌شود.

ضد‌التهاب‌های غیراستروئیدی (NSAIDs)

طبق راهنمای ACR 2019، داروهای NSAIDs به صورت موضعی (Topical) و خوراکی (Oral) از جمله گزینه‌های اصلی تسکین درد آرتروز زانو محسوب می‌شوند. NSAIDهای موضعی با عوارض سیستمیک کمتری همراه‌اند. مصرف NSAIDهای خوراکی در طولانی‌مدت نیازمند ارزیابی خطرات قلبی-عروقی، گوارشی و کلیوی توسط پزشک است.

تزریق داخل مفصلی (Intra-articular Injections)

• کورتیکواستروئید (Corticosteroid): تزریق داخل مفصلی کورتیکواستروئید توسط ACR (2019) برای بیمارانی که به درمان موضعی پاسخ کافی نداده‌اند توصیهٔ قوی دارد. این تزریق التهاب را سرکوب می‌کند و معمولاً با فاصلهٔ حداقل ۳ ماه تکرار می‌شود.
• هیالورونیک اسید (Hyaluronic Acid / Viscosupplementation): این ماده به‌عنوان مایع روان‌کننده تزریق می‌شود. اثر آن کندتر (۳ تا ۵ هفته) اما طولانی‌تر (۵ تا ۱۳ هفته) از کورتیکواستروئید است. شواهد برای این روش متغیر است و راهنماهای مختلف نظرات متفاوتی دارند.

سایر داروها

استامینوفن (Acetaminophen / Paracetamol)، دولوکستین (Duloxetine) و برخی داروهای دیگر به‌صورت مشروط در راهنمای ACR (2019) برای بیمارانی که نمی‌توانند NSAIDs مصرف کنند ذکر شده‌اند. ACR 2019 مصرف گلوکوزامین و کندرویتین سولفات را به‌دلیل شواهد ناکافی برای آرتروز زانو و هیپ توصیه نمی‌کند.

رویکردهای جراحی

جراحی معمولاً هنگامی مطرح می‌شود که درمان‌های محافظه‌کارانه به کنترل کافی درد و بهبود عملکرد منجر نشده باشند و کیفیت زندگی بیمار به‌طور جدی تحت تأثیر قرار گرفته باشد. تصمیم‌گیری جراحی باید در چارچوب تصمیم‌گیری مشترک پزشک و بیمار صورت گیرد.

• استئوتومی بالای درشت‌نی (High Tibial Osteotomy — HTO): برای بیماران جوان‌تر (معمولاً زیر ۶۰ سال) با آرتروز تک‌بخشی و انحراف محوری، این روش می‌تواند فشار را از ناحیهٔ آسیب‌دیده دور کند و از آرتروپلاستی زانو به تأخیر بیندازد.
• آرتروپلاستی جزئی (Unicompartmental Knee Arthroplasty — UKA): جایگزینی تنها بخشی از مفصل زانو در موارد آرتروز محدود به یک کمپارتمان.
• آرتروپلاستی کامل زانو (Total Knee Arthroplasty — TKA): جایگزینی کامل مفصل زانو برای بیماران با آرتروز پیشرفته (KL درجه ۳-۴) که پس از شکست درمان‌های محافظه‌کارانه، درد و ناتوانی جدی دارند. این روش بر اساس شواهد موجود برای بیماری شدید یک درمان مؤثر محسوب می‌شود.

پیشگیری و کُند کردن پیشرفت بیماری

هیچ روشی برای پیشگیری قطعی از آرتروز زانو وجود ندارد، اما اقدامات زیر می‌توانند خطر ابتلا و سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهند:

• حفظ وزن سالم و پیشگیری از اضافه‌وزن
• تقویت مداوم عضلات اطراف زانو از طریق ورزش منظم
• اجتناب از آسیب‌دیدگی زانو و استفاده از تجهیزات محافظ در ورزش‌های پرتماس
• اجتناب از بارگذاری مکرر و مداوم روی زانو در محیط کار
• درمان به موقع آسیب‌دیدگی‌های زانو (مانند پارگی منیسک یا رباط) برای جلوگیری از آرتروز ثانویه

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

مراجعه به پزشک در موارد زیر ضروری است:

• درد زانو که بیش از چند هفته ادامه دارد یا با فعالیت روزمره تداخل دارد
• تورم ناگهانی یا شدید مفصل زانو
• ناپایداری یا احساس «خالی کردن» زانو هنگام راه رفتن
• تغییر شکل قابل مشاهده در ناحیهٔ زانو
• بی‌تأثیری رویکردهای خودمراقبتی پس از چند هفته

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک متخصص نیست. تشخیص، درجه‌بندی و برنامهٔ درمانی ساییدگی زانو باید توسط پزشک یا متخصص ارتوپدی بر اساس معاینهٔ بالینی و تصویربرداری انجام گیرد.

منابع

• Knee Osteoarthritis — StatPearls, NCBI Bookshelf: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507884/
• Assessing Radiographic Knee Osteoarthritis: An Online Training Tutorial for the Kellgren-Lawrence Grading Scale — PMC (NCBI): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6440422/
• Current Non-surgical Management of Knee Osteoarthritis — PMC (NCBI): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10370281/
• Nonoperative Management Recommendations for Knee Osteoarthritis: A Review of Clinical Guidelines — PMC (NCBI): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12660514/
• 2019 ACR/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis — American College of Rheumatology: https://rheumatology.org/press-releases/
• Osteoarthritis Management: Updated Guidelines from ACR and Arthritis Foundation — American Family Physician (AAFP): https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2021/0115/p120.html
• Osteoarthritis year in review 2024: Epidemiology and therapy — OARSI Journal: https://www.oarsijournal.com/article/S1063-4584(24)01320-7/fulltext
• Osteoarthritis — WHO Fact Sheet (2023): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/osteoarthritis
• Weight loss reduces knee-joint loads in overweight and obese older adults with knee osteoarthritis — PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15986358/
• High tibial osteotomy for knee osteoarthritis — PMC (NCBI): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8758909/
• NICE — Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder: https://www.nice.org.uk/guidance/qs206/