تعویض مفصل زانو (Knee Replacement / Total Knee Arthroplasty)

تعویض مفصل زانو یکی از روش‌های جراحی ارتوپدی برای درمان آسیب یا فرسایش شدید مفصل زانو است. در این عمل، سطوح آسیب‌دیدهٔ استخوان زانو برداشته شده و با اجزای فلزی و پلاستیکی به نام پروتز (Prosthesis) جایگزین می‌شود. به همین دلیل، برخی منابع تخصصی این عمل را دقیق‌تر «روکش‌گذاری مجدد زانو» می‌نامند، زیرا فقط سطح استخوان تعویض می‌شود، نه کل مفصل. این مقاله صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی عمومی دارد و برای تصمیم‌گیری دربارهٔ جراحی باید با پزشک متخصص ارتوپدی مشورت کرد.

تعویض مفصل زانو چه زمانی توصیه می‌شود؟

بر اساس اطلاعات آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)، این جراحی معمولاً زمانی پیشنهاد می‌شود که فرد درد یا سفتی شدید زانو داشته باشد که فعالیت‌های روزمره مانند راه رفتن یا بالا رفتن از پله را مختل کند، درد حتی در حالت استراحت وجود داشته باشد، التهاب مزمن به درمان‌های دیگر پاسخ نداده باشد، یا زانو دچار تغییر شکل (مانند پیچ‌خوردگی) شده باشد. شرط اصلی این است که درمان‌های محافظه‌کارانه — از جمله داروها، تزریق و فیزیوتراپی — دیگر مؤثر نباشند.

طبق سامانهٔ سلامت ملی بریتانیا (NHS)، شایع‌ترین علت نیاز به تعویض مفصل زانو، آرتروز (Osteoarthritis) پیشرفته است؛ کمتر شایع، نقرس یا آسیب‌های ورزشی نیز می‌تواند دلیل آن باشد. برای اطلاعات کامل دربارهٔ علائم و درمان‌های اولیهٔ آرتروز زانو می‌توانید به مقالهٔ اختصاصی «آرتروز زانو» در همین سایت مراجعه کنید.

طبق OrthoInfo، محدودیت سنی یا وزنی مطلقی برای این جراحی وجود ندارد و تصمیم بر اساس میزان درد و ناتوانی گرفته می‌شود، هرچند بیشتر بیماران بین ۵۰ تا ۸۰ سال سن دارند.

انواع تعویض مفصل زانو

تعویض کامل زانو (Total Knee Replacement)

در این روش که شایع‌ترین نوع است، هر سه بخش مفصل زانو (داخلی، خارجی و کشکک) با اجزای فلزی و پلاستیکی جایگزین می‌شود.

تعویض جزئی زانو (Partial / Unicompartmental Knee Replacement)

طبق OrthoInfo و کلیولند کلینیک، مفصل زانو از سه بخش (کمپارتمان) تشکیل شده: داخلی (Medial)، خارجی (Lateral) و کشکک-رانی (Patellofemoral). اگر آسیب فقط محدود به یکی از این بخش‌ها باشد، جراح می‌تواند فقط همان قسمت را تعویض کند. مزیت این روش، حفظ بیشتر استخوان و بافت طبیعی، برش جراحی کوچک‌تر و بازگشت سریع‌تر به فعالیت است؛ اما یک محدودیت آن این است که اگر آرتروز در سایر بخش‌های زانو پیشرفت کند، ممکن است در آینده نیاز به تعویض کامل زانو پیش بیاید.

شرح کلی جراحی

بر اساس OrthoInfo، تعویض کامل زانو معمولاً شامل چهار مرحلهٔ اصلی است:

• آماده‌سازی استخوان: برداشتن سطح آسیب‌دیدهٔ غضروف و مقداری استخوان زیرین
• قرارگیری اجزای فلزی: جایگزینی سطوح استخوانی با اجزای فلزی
• روکش‌گذاری کشکک: در صورت نیاز، سطح زیرین کشکک با یک قطعهٔ پلاستیکی پوشانده می‌شود
• قرار دادن فاصله‌انداز پلاستیکی: یک قطعهٔ پلاستیکی پزشکی بین اجزای فلزی قرار می‌گیرد تا سطح لغزندهٔ حرکتی ایجاد کند

این جراحی معمولاً یک تا دو ساعت طول می‌کشد.

دورهٔ نقاهت و فیزیوتراپی

طبق NHS و OrthoInfo، فیزیوتراپی نقش کلیدی در بازیابی عملکرد زانو دارد و بیماران معمولاً ساعاتی پس از جراحی با کمک واکر یا عصا شروع به راه رفتن می‌کنند و به‌تدریج به راه رفتن مستقل می‌رسند. برخی نکات کلیدی دربارهٔ بازگشت به فعالیت‌ها:

در هفته‌های نخست، برای کاهش ورم توصیه می‌شود پا تا حد امکان بالا نگه داشته شود و برای پیشگیری از لختهٔ خون هر ساعت چند دقیقه راه بروید. تداوم تمرینات فیزیوتراپی طبق دستور درمانگر، در بهبود دامنهٔ حرکتی و کاهش درد نقش مؤثری دارد.

طول عمر پروتز زانو

بر اساس OrthoInfo، بیش از ۹۰ درصد از پروتزهای مدرن تعویض کامل زانو، پس از ۱۵ سال هنوز عملکرد مناسبی دارند. NHS نیز اعلام می‌کند که بیشتر پروتزهای زانو حدود ۲۰ سال یا بیشتر دوام دارند. با این حال، طول عمر پروتز به عواملی مانند سن بیمار، سطح فعالیت، وزن بدن و کیفیت استخوان بستگی دارد.

عوارض و ریسک‌های احتمالی

مانند هر جراحی بزرگ، تعویض مفصل زانو نیز با ریسک‌هایی همراه است. طبق StatPearls و NHS، عوارض جدی مانند عفونت، لختهٔ خون یا آسیب عصبی کمتر شایع‌اند، اما باید جدی گرفته شوند و بیمار باید پیش از جراحی از آن‌ها آگاه باشد.

عفونت

طبق OrthoInfo، عفونت جدی در کمتر از ۲ درصد از بیماران رخ می‌دهد. StatPearls نیز عفونت مفصلی اطراف پروتز (Periprosthetic Joint Infection) را در حدود ۱ تا ۲ درصد از جراحی‌های اولیهٔ تعویض زانو گزارش کرده و عوامل خطر آن را چاقی، سیگار کشیدن، دیابت و نقص سیستم ایمنی ذکر کرده است. درمان این عارضه گاهی نیازمند آنتی‌بیوتیک و در موارد شدیدتر، جراحی مجدد است.

لختهٔ خون (DVT) و آمبولی ریه

طبق NHS، لختهٔ خون در سیاهرگ‌های پا (ترومبوز ورید عمقی یا DVT) یکی از عوارض شناخته‌شدهٔ پس از تعویض زانو است که با تغییرات جریان و انعقاد خون پس از جراحی مرتبط است. در موارد نادر، این لخته می‌تواند به سمت ریه حرکت کرده و باعث آمبولی ریه (Pulmonary Embolism) شود که یک عارضهٔ جدی و اورژانسی است. به گفتهٔ مایو کلینیک، پزشکان معمولاً برای کاهش این خطر، داروهای رقیق‌کنندهٔ خون یا جوراب‌های کشی تجویز می‌کنند.

آسیب عصب و عروق خونی

NHS این عارضه را «غیرشایع» توصیف می‌کند اما امکان آسیب به عروق خونی، عصب یا رباط اطراف زانو حین جراحی وجود دارد. StatPearls نیز فلج عصب پرونئال (Peroneal Nerve Palsy) را یکی از شایع‌ترین عوارض عصبی پس از تعویض زانو ذکر کرده، به‌ویژه هنگام اصلاح تغییر شکل والگوس زانو.

شل‌شدگی و ساییدگی پروتز

به گفتهٔ مایو کلینیک، اجزای پروتز با گذشت زمان ممکن است شل یا ساییده شوند. StatPearls این پدیده را «شل‌شدگی آسپتیک» (Aseptic Loosening) می‌نامد که ناشی از واکنش التهابی بدن به ذرات ساییدگی پلاستیک است و می‌تواند منجر به کاهش تراکم استخوان اطراف پروتز و بی‌ثباتی آن شود.

سفتی و محدودیت دامنهٔ حرکتی

طبق NHS و OrthoInfo، برخی بیماران پس از جراحی با محدودیت در خم کردن کامل زانو یا سفتی مفصل مواجه می‌شوند که فیزیوتراپی می‌تواند به بهبود آن کمک کند.

شکستگی اطراف پروتز (Periprosthetic Fracture)

طبق StatPearls، شکستگی استخوان ران در نزدیکی پروتز در حدود ۱ تا ۲ درصد موارد و شکستگی درشت‌نی در حدود ۰.۵ تا ۱ درصد موارد رخ می‌دهد؛ این شکستگی‌ها معمولاً پس از افتادن بیمار ایجاد می‌شوند و اغلب نیازمند جراحی مجدد‌اند.

سایر عوارض ذکرشده در منابع علمی

• ناهم‌ترازی یا بی‌ثباتی کشکک (Patellar Maltracking)
• بی‌ثباتی مفصل در جهت‌های مختلف
• تأخیر در بهبود زخم جراحی
• حساسیت به فلزات به‌کاررفته در پروتز
• استخوان‌سازی نابه‌جا (Heterotopic Ossification)

StatPearls همچنین اشاره می‌کند که حدود یک‌پنجم بیماران ممکن است پس از جراحی اولیهٔ تعویض کامل زانو، از نتیجهٔ عمل رضایت کامل نداشته باشند؛ این موضوع اهمیت انتخاب دقیق بیمار مناسب و انتظارات واقع‌بینانه پیش از جراحی را نشان می‌دهد.

نیاز به جراحی تعویض مجدد (Revision Knee Replacement)

طبق OrthoInfo، در صورتی که پروتز اولیه دچار مشکل شود — از جمله شل‌شدگی، ساییدگی، عفونت، بی‌ثباتی، سفتی شدید یا شکستگی اطراف پروتز — ممکن است جراحی تعویض مجدد لازم شود. عفونت‌های مفصلی گاهی حتی سال‌ها پس از جراحی اول رخ می‌دهند و ممکن است نیازمند برداشتن کامل پروتز و جایگزینی مرحله‌ای آن باشند. بیماران جوان‌تر، به دلیل طول عمر بیشتر و فعالیت بدنی بیشتر، در معرض احتمال بالاتری برای نیاز به جراحی تعویض مجدد در آینده هستند.

جمع‌بندی

تعویض مفصل زانو یک روش جراحی مؤثر برای بیمارانی است که آرتروز پیشرفته یا آسیب شدید زانو دارند و درمان‌های محافظه‌کارانه دیگر پاسخگو نبوده است. با وجود نتایج بلندمدت مطلوب در اکثر بیماران، این جراحی مانند هر عمل بزرگ دیگری با ریسک‌هایی از جمله عفونت، لختهٔ خون، آسیب عصبی، شل‌شدگی پروتز و احتمال نیاز به جراحی مجدد همراه است. تصمیم نهایی برای انجام این جراحی باید با بررسی دقیق شرایط فردی و مشورت با جراح ارتوپدی گرفته شود.

سلب مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. برای تشخیص، تصمیم‌گیری دربارهٔ جراحی یا هرگونه اقدام درمانی، حتماً با پزشک متخصص ارتوپدی مشورت کنید.

منابع

• American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS) – OrthoInfo: Total Knee Replacement
• American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS) – OrthoInfo: Revision Total Knee Replacement
• American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS) – OrthoInfo: Unicompartmental (Partial) Knee Replacement
• NHS – Knee Replacement: Why It’s Done
• NHS – Knee Replacement: Recovery
• NHS – Knee Replacement: Complications
• StatPearls (NCBI Bookshelf) – Total Knee Arthroplasty Techniques
• Mayo Clinic – Knee Replacement
• Cleveland Clinic – Partial Knee Replacement