بیماری ام اس (مولتیپل اسکلروز) چیست؟ علائم اولیه و درمان

شاید بعد از چند روز تاری دید در یک چشم یا بی‌حسی و گزگزی که خودبه‌خود خوب نشده، پزشک اسم «ام اس» را آورده باشد، یا در گزارش MRI به کلمه‌ی «دمیلیناسیون» یا «پلاک» رسیده‌اید و نمی‌دانید یعنی چه. این علائم دلایل زیادی دارند و همیشه به معنی ام اس نیستند، ولی بررسی دقیق لازم دارند [3]. ام اس امروز خیلی بهتر از گذشته کنترل می‌شود و اولین قدم، شناخت درست بیماری و پیدا کردن یک متخصص مغز و اعصاب است؛ کاری که با طبیب‌یاب ساده‌تر می‌شود.

ام اس چیست؟ پاسخ کوتاه

• ام اس یا مولتیپل اسکلروز (Multiple Sclerosis) یک بیماری مزمن و خودایمنی دستگاه عصبی مرکزی است. در این بیماری سیستم ایمنی به اشتباه به میلین، یعنی روکش محافظ رشته‌های عصبی مغز، نخاع و عصب بینایی، حمله می‌کند [1][2].
• به این آسیب «دمیلیناسیون» می‌گویند. علت دقیق شروع آن معلوم نیست، اما قوی‌ترین شواهد به ترکیب زمینه‌ی ژنتیکی با عفونت ویروس اپشتین‌بار (EBV)، کمبود ویتامین D و سیگار اشاره دارد [1][2][5].
• علائم شایع: خستگی شدید، تاری دید یا درد چشم، بی‌حسی و گزگز، عدم تعادل، گرفتگی و سفتی عضلات، مشکلات ادراری و مشکلات حافظه و تمرکز [3].
• معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی شروع می‌شود و در زنان حدود سه برابر مردان است [2].
• درمان قطعی ندارد، اما داروهای تعدیل‌کننده‌ی بیماری (DMT) دفعات و شدت حمله‌ها را کم می‌کنند و پیشرفت بیماری را به تأخیر می‌اندازند [1][3].
• بیشتر مبتلایان تا سنین بالا زندگی می‌کنند و امید به زندگی به‌طور میانگین فقط چند سال کمتر از جمعیت عمومی است [3][21].

بیماری ام اس چیست و چه بخشی از بدن را درگیر می‌کند؟

ام اس یک بیماری عصبی مزمن و خودایمنی است. سیستم ایمنی که باید از بدن در برابر ویروس‌ها و باکتری‌ها محافظت کند، به اشتباه به سلول‌های سالم دستگاه عصبی مرکزی حمله می‌کند [1]. حاصل این حمله‌ها التهاب، از بین رفتن میلین، تشکیل بافتی شبیه جای زخم و در طول زمان آسیب به خود رشته‌ها و سلول‌های عصبی است [2].

اسم بیماری هم همین را توضیح می‌دهد: «اسکلروز» به نواحی سفت‌شده‌ی شبیه اسکار (پلاک یا ضایعه) اشاره دارد که در MRI دیده می‌شوند و اندازه‌شان از سر یک سنجاق تا یک توپ گلف متغیر است [1]. «مولتیپل» یعنی این ضایعات در چند نقطه از مغز و نخاع پراکنده‌اند.

ام اس در گروه بیماری‌های خودایمنی قرار می‌گیرد. برای آشنایی با سازوکار کلی این گروه، مطلب بیماری‌های خودایمنی؛ مکانیسم، انواع و درمان را ببینید.

بیماری CNS چیست؟

CNS مخفف Central Nervous System به معنی دستگاه عصبی مرکزی است که از مغز و نخاع تشکیل می‌شود [1]. عصب بینایی هم جزو همین دستگاه است و در معیارهای جدید تشخیص ام اس، یکی از پنج ناحیه‌ای است که درگیری‌اش بررسی می‌شود [6]. «بیماری CNS» اصطلاحی کلی برای بیماری‌های مغز و نخاع است. ام اس شایع‌ترین بیماری التهابی و میلین‌زدای CNS با منشأ ایمنی است [2]، ولی بیماری‌های عروقی، عفونی، متابولیک و تومورها هم CNS را درگیر می‌کنند و بعضی‌شان علائمی شبیه ام اس دارند [2].

دمیلیناسیون چیست و عامل اصلی آن در ام اس چیست؟

میلین مخلوطی از پروتئین و چربی است که مثل روکش دور سیم برق، رشته‌های عصبی (آکسون‌ها) را می‌پوشاند و به انتقال سریع و درست پیام‌ها بین سلول‌های عصبی کمک می‌کند. رنگ سفیدِ «ماده‌ی سفید» مغز هم از همین میلین است [1].

دمیلیناسیون (Demyelination) یعنی آسیب دیدن یا از بین رفتن این روکش. وقتی میلین آسیب ببیند، پیام‌های عصبی کند می‌شوند یا کاملاً قطع می‌شوند و علائمی مثل تاری دید، بی‌حسی یا ضعف پیدا می‌شود [16][18].

در ام اس چه چیزی به میلین حمله می‌کند؟

عامل مستقیم دمیلیناسیون در ام اس، خودِ سیستم ایمنی است [1][2]:

• لنفوسیت‌های T: فرضیه‌ی اصلی این است که یک آنتی‌ژن ناشناخته، لنفوسیت‌های T التهابی (به‌ویژه از نوع CD4+) را فعال می‌کند. این سلول‌ها از سد خونی‌مغزی عبور می‌کنند و به میلین حمله می‌کنند [2].
• لنفوسیت‌های B و آنتی‌بادی‌ها: در سال‌های اخیر روشن شده که سلول‌های B و تولید آنتی‌بادی هم نقش مهمی در بیماری دارند [2]. برخی داروهای جدید ام اس دقیقاً سلول‌های B را هدف می‌گیرند [1].
• ماکروفاژها و میکروگلیا: سلول‌های ایمنی ذاتی که به ورود سلول‌های T، آسیب سد خونی‌مغزی و تخریب میلین کمک می‌کنند [2].

نتیجه، پلاک‌هایی است که بیشتر اطراف رگ‌های کوچک وریدی شکل می‌گیرند و در آن‌ها میلین از بین رفته، بافت متورم شده و آکسون‌ها آسیب دیده‌اند [2]. ام اس به‌جز میلین، به خود آکسون‌ها و سلول‌های عصبی ماده‌ی خاکستری هم آسیب می‌زند و با پیشرفت بیماری، قشر مغز کوچک‌تر می‌شود [1].

چه چیزی این حمله را شروع می‌کند؟ نقش ویروس اپشتین‌بار (EBV)

علت قطعی ام اس معلوم نیست، اما ویروسی که ثابت‌ترین ارتباط را با ام اس نشان داده، ویروس اپشتین‌بار (EBV) است؛ همان ویروسی که منونوکلئوز عفونی ایجاد می‌کند [1].

در یک مطالعه‌ی بزرگ که بیش از ۱۰ میلیون جوان نظامی آمریکایی را پیگیری کرد، ۹۵۵ نفر در دوران خدمت به ام اس مبتلا شدند. خطر ام اس بعد از عفونت با EBV حدود ۳۲ برابر شد، ولی عفونت با ویروس‌های دیگر چنین اثری نداشت. پژوهشگران نتیجه گرفتند که EBV احتمالاً علت اصلی ام اس است [5].

با این حال تقریباً همه‌ی مردم در طول زندگی به EBV آلوده می‌شوند (فقط حدود ۵٪ هرگز آلوده نمی‌شوند) و اکثریت بزرگ آلوده‌شدگان هرگز ام اس نمی‌گیرند [1]. پس EBV به‌تنهایی کافی نیست و به نظر می‌رسد در کنار زمینه‌ی ژنتیکی و عوامل محیطی عمل می‌کند [1][2].

پاسخ کوتاه: عامل اصلی دمیلیناسیون در ام اس چیست؟

عامل مستقیم، حمله‌ی سیستم ایمنی (لنفوسیت‌های T و B و ماکروفاژها) به میلین است [2]. قوی‌ترین محرک شناخته‌شده‌ی این حمله، عفونت قبلی با ویروس EBV است که در افراد مستعد از نظر ژنتیکی و همراه با عواملی مثل کمبود ویتامین D و سیگار، خطر ام اس را بالا می‌برد [1][5].

دمیلیناسیون فقط مخصوص ام اس نیست. کمبود ویتامین B12 هم به میلین آسیب می‌زند و علائمی شبیه ام اس می‌دهد [22]. بیماری‌هایی مثل نورومیلیت اپتیکا (NMO) و آنسفالومیلیت حاد منتشر (ADEM) هم میلین‌زدا هستند [2]. به همین دلیل، دیدن «ضایعه‌ی دمیلینه» در گزارش MRI به‌تنهایی به معنی ام اس نیست و تفسیر آن کار متخصص مغز و اعصاب است.

ام اس چقدر شایع است و چه کسانی بیشتر مبتلا می‌شوند؟

طبق اطلس ام اس فدراسیون بین‌المللی ام اس (MSIF)، حدود ۲٫۹ میلیون نفر در جهان با ام اس زندگی می‌کنند. بروز جهانی ۲٫۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر در سال است؛ یعنی تقریباً هر ۵ دقیقه یک نفر در دنیا تشخیص ام اس می‌گیرد [4]. دست‌کم ۳۰ هزار کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال هم با ام اس زندگی می‌کنند [4].

• سن: معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی شروع می‌شود. میانگین سن شروع در نوع عودکننده-بهبودیابنده ۲۵ تا ۲۹ سال و در نوع پیشرونده‌ی اولیه ۳۹ تا ۴۱ سال است و حدود ۱۰٪ موارد پیش از ۱۸ سالگی شروع می‌شوند [2].
• جنس: در زنان حدود سه برابر مردان است [2].
• جغرافیا: شیوع در عرض‌های شمالی اروپا و آمریکای شمالی بیشتر است و نزدیک خط استوا کمتر [1][2].

علت ام اس چیست؟ عوامل خطر

ام اس یک علت واحد ندارد. پژوهشگران عوامل را در سه دسته‌ی ایمنی، ژنتیکی و محیطی قرار می‌دهند که با هم تعامل دارند [2].

ژنتیک و سابقه‌ی خانوادگی

داشتن پدر، مادر، خواهر یا برادر مبتلا احتمال ابتلا را بیشتر می‌کند، ولی ام اس یک بیماری ارثی به معنای کلاسیک نیست. صدها ژن و واریانت ژنی، که بیشترشان به سیستم ایمنی مربوط‌اند، هرکدام سهم کوچکی در استعداد ابتلا دارند [1].

• خطر ابتلا برای بستگان درجه‌ی اول ۲ تا ۴ درصد است، در برابر حدود ۰٫۱ درصد در جمعیت عمومی [2].
• اگر یکی از دوقلوهای همسان مبتلا باشد، احتمال ابتلای دیگری ۲۰ تا ۳۰ درصد است. در دوقلوهای غیرهمسان این عدد حدود ۵ درصد است [2].
• قوی‌ترین ارتباط ژنتیکی شناخته‌شده، با آلل HLA-DRB1*15:01 است [2].

ویروس اپشتین‌بار (EBV)

همان‌طور که در بخش دمیلیناسیون گفته شد، عفونت قبلی با EBV قوی‌ترین عامل خطر محیطی شناخته‌شده است [5]. کسانی که EBV را در کودکی گرفته‌اند، نسبت به کسانی که در نوجوانی یا بزرگسالی آلوده شده‌اند، خطر کمتری دارند [1].

کمبود ویتامین D و آفتاب کم

سطح پایین ویتامین D هم با خطر بیشتر ابتلا و هم، در مبتلایان، با عود بیشتر و ناتوانی بیشتر همراه بوده است [14]. در یک مطالعه روی حدود ۱۵ هزار فرد مبتلا و ۲۴ هزار فرد سالم، مبتلایان از نظر ژنتیکی سطح ویتامین D پایین‌تری داشتند [14]. کسانی که بیشتر زیر آفتاب‌اند و ویتامین D بالاتری دارند کمتر به ام اس مبتلا می‌شوند، و همین تا حدی توضیح می‌دهد که چرا ام اس نزدیک خط استوا کمتر است [1].

هنوز معلوم نیست مصرف مکمل ویتامین D جلوی ام اس را بگیرد یا سیر آن را تغییر دهد و کارآزمایی‌ها ادامه دارند [14]. درباره‌ی علائم و آزمایش کمبود، مطلب کمبود ویتامین D؛ علائم، آزمایش و راه‌های جبران را بخوانید.

سیگار

در مرورهای علمی، خطر ابتلا در افراد سیگاری حدود ۱٫۵ برابر غیرسیگاری‌ها برآورد شده [13] و NHS این خطر را حدود دو برابر ذکر می‌کند [3]. سیگار در مبتلایان هم با سیر تهاجمی‌تر، ضایعات بیشتر و کوچک شدن بیشتر مغز همراه است [1][13].

چاقی در کودکی و نوجوانی

چاقی، به‌ویژه در کودکی و اوایل بزرگسالی، خطر ام اس را بیشتر می‌کند و این ارتباط در دختران قوی‌تر است [15]. در مبتلایان هم چاقی با عود بیشتر و پیشرفت سریع‌تر ناتوانی همراه بوده است [15].

علائم اولیه ام اس

علائم ام اس به محل آسیب در مغز و نخاع بستگی دارد و در هر فرد فرق می‌کند [3]. در بیشتر افراد، بیماری با یک «حمله» شروع می‌شود: علامت عصبی تازه‌ای که طی چند روز تا چند هفته ایجاد می‌شود، دست‌کم ۲۴ ساعت می‌ماند و بعد کامل یا نسبی بهتر می‌شود [2][16]. شایع‌ترین علائم اولیه این‌ها هستند:

• تاری یا کاهش دید یک چشم همراه با درد هنگام حرکت چشم (نوریت اپتیک): در ۱۵ تا ۲۰ درصد مبتلایان، اولین رویداد التهابی بیماری است. ممکن است رنگ‌ها هم کم‌رنگ‌تر دیده شوند [12].
• بی‌حسی، گزگز یا سوزن‌سوزن شدن در دست، پا، صورت یا یک طرف بدن، یا احساس نواری سفت دور سینه یا شکم [2][3]. برای علت‌های دیگر این علامت، مطلب علت سوزن‌سوزن شدن دست و پا را ببینید.
• دوبینی، سرگیجه و عدم تعادل [2][3].
• ضعف یک دست یا یک پا یا سنگینی پاها هنگام راه رفتن [2].
• احساسی شبیه شوک الکتریکی که با خم کردن سر به جلو در طول ستون فقرات پایین می‌رود (علامت لرمیت) [17].
• خستگی شدید که با استراحت معمولی برطرف نمی‌شود [3].

این علائم علت‌های زیادی دارند و هیچ‌کدام به‌تنهایی به معنی ام اس نیست، ولی باید بررسی شوند [3]. علامتی که در عرض چند دقیقه به اوج برسد یا فقط چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد، برای ام اس غیرمعمول است و ممکن است علت دیگری مثل سکته داشته باشد [2][3].

علائم ام اس؛ فهرست کامل نشانه‌ها

علائم بینایی

• نوریت اپتیک: کاهش دید مرکزی یک چشم همراه با درد هنگام حرکت چشم. تقریباً نیمی از مبتلایان در طول بیماری دست‌کم یک بار آن را تجربه می‌کنند [11][12].
• دوبینی، حرکات غیرارادی چشم (نیستاگموس) و احساس لرزیدن تصویر [2].
• مشکلات بینایی در ام اس شایع است، ولی به‌ندرت به نابینایی دائمی می‌رسد [1].

علائم حسی و درد

• بی‌حسی، گزگز، احساس‌های ناخوشایند یا سوزشی و احساس نوار دور تنه [2].
• علامت لرمیت: احساس شوک کوتاه با خم کردن گردن. معمولاً چند ثانیه طول می‌کشد و خطرناک نیست. به‌طور میانگین حدود ۱۶ نفر از هر ۱۰۰ مبتلا آن را دارند [17].

علائم حرکتی، تعادل و گفتار

• ضعف یک یا چند اندام، سفتی و گرفتگی عضلات (اسپاستیسیتی) و لرزش [2].
• سرگیجه، عدم تعادل و ناهماهنگی در راه رفتن [2][3].
• اختلال تلفظ کلمات و مشکل در بلع [2].

خستگی و حساسیت به گرما (پدیده‌ی اوتهوف)

خستگی از شایع‌ترین علائم ام اس است [3]. بسیاری از مبتلایان، تا ۸ نفر از هر ۱۰ نفر، می‌گویند با تغییر دمای بدن علائمشان بدتر می‌شود [18]. به بدتر شدن موقت علائم با گرما (ورزش، حمام داغ، هوای گرم یا تب) «پدیده‌ی اوتهوف» می‌گویند. در مطالعات مختلف ۶۰ تا ۸۰ درصد مبتلایان آن را گزارش کرده‌اند و معمولاً کمتر از ۲۴ ساعت طول می‌کشد [11].

این بدتر شدن معمولاً به معنی آسیب تازه نیست و با برگشتن دمای بدن به حالت عادی برطرف می‌شود. اگر بعد از ۲۴ ساعت بهتر نشد، با پزشک یا تیم درمان تماس بگیرید [18].

علائم ادراری، گوارشی و جنسی

• تکرر یا فوریت ادرار، بی‌اختیاری یا احتباس ادرار [2][3].
• یبوست، که شایع‌ترین مشکل گوارشی ام اس است [2].
• مشکلات جنسی، مثل خشکی واژن یا مشکل نعوظ [3].

علائم شناختی و خلقی

• مشکل در حافظه، تمرکز و برنامه‌ریزی [2][3].
• افسردگی و اضطراب [2]. اگر غم، بی‌انگیزگی یا ناامیدی چند هفته ادامه پیدا کرد، آن را جدی بگیرید و مطلب افسردگی؛ نشانه‌ها و درمان را ببینید.

انواع ام اس

ام اس چند سیر بالینی دارد که در جدول زیر مقایسه شده‌اند:

علاوه بر این انواع، چند اصطلاح دیگر هم ممکن است در پرونده‌ی پزشکی ببینید:

• فعال یا غیرفعال، با پیشرفت یا بدون پیشرفت: از سال ۲۰۱۴ متخصصان سیر ام اس را علاوه بر نوع آن، با دو توصیف‌گر مشخص می‌کنند: «فعالیت» بیماری (بر اساس عود بالینی یا ضایعات تازه در MRI) و «پیشرفت» ناتوانی [9]. مثلاً SPMS همراه با حمله را «فعال» و بدون حمله را «غیرعودکننده» می‌نامند [1].
• سندرم ایزوله‌ی رادیولوژیک (RIS): وقتی در MRI، که معمولاً به دلیل دیگری انجام شده، ضایعات شبیه ام اس دیده می‌شود ولی فرد هیچ علامتی ندارد [1][2].
• سندرم ایزوله‌ی بالینی (CIS): اولین حمله‌ی علائم عصبی که دست‌کم ۲۴ ساعت طول بکشد. همه‌ی این افراد به ام اس مبتلا نمی‌شوند؛ گزارش‌ها از ۱ نفر از هر ۵ نفر تا ۴ نفر از هر ۵ نفر متغیر است و هرچه ضایعات MRI بیشتر باشد، احتمال ام اس بیشتر است [16].

طبق معیارهای مک‌دونالد ۲۰۲۴، برخی افراد با CIS یا RIS ممکن است زودتر از قبل تشخیص قطعی ام اس بگیرند. اگر چنین تشخیصی دارید، درباره‌ی معنی معیارهای جدید برای خودتان با متخصص مغز و اعصاب صحبت کنید [6][8].

تشخیص ام اس؛ معیارهای مک‌دونالد ۲۰۲۴، MRI و آزمایش‌ها

هیچ آزمایش واحدی ام اس را تشخیص نمی‌دهد [2][3]. متخصص مغز و اعصاب با شرح حال، معاینه‌ی عصبی، MRI و در صورت نیاز آزمایش مایع مغزی‌نخاعی و پتانسیل‌های برانگیخته تشخیص می‌دهد و هم‌زمان بیماری‌های مشابه را کنار می‌گذارد [1][2].

پایه‌ی تشخیص دو اصل است [2]:

• پراکندگی در مکان: آسیب در بیش از یک ناحیه از دستگاه عصبی مرکزی.
• پراکندگی در زمان: شواهدی که نشان دهد آسیب‌ها در زمان‌های مختلف ایجاد شده‌اند.

معیارهای مک‌دونالد؛ از ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴

معیارهای مک‌دونالد ۲۰۱۷ برای نشان دادن «پراکندگی در زمان»، وجود باندهای الیگوکلونال در مایع مغزی‌نخاعی را هم پذیرفت و ضایعات علامت‌دار و ضایعات قشری را هم به حساب آورد [2]. نسخه‌ی جدید با عنوان «معیارهای مک‌دونالد ۲۰۲۴» در سپتامبر ۲۰۲۵ در مجله‌ی Lancet Neurology منتشر شد [6][7]. مهم‌ترین تغییرات این نسخه:

• عصب بینایی به‌عنوان پنجمین ناحیه برای نشان دادن پراکندگی در مکان اضافه شد. درگیری آن با MRI عصب بینایی، پتانسیل برانگیخته‌ی بینایی یا OCT بررسی می‌شود [6][7][8].
• زنجیره‌های سبک آزاد کاپا (kFLC) در مایع مغزی‌نخاعی به‌عنوان جایگزین باندهای الیگوکلونال برای نشان دادن پراکندگی در زمان پذیرفته شد [7].
• نشانه‌ی ورید مرکزی (CVS) و ضایعات با حاشیه‌ی پارامغناطیس (PRL) در MRI، در شرایط مشخص به‌عنوان شواهد حمایتی پذیرفته شدند [6][7].
• در برخی موارد، RIS یا علائمی که حمله‌ی واضح نیستند هم می‌توانند معیار تشخیص را کامل کنند [6].
• یک رویکرد واحد برای سیرهای عودکننده و پیشرونده و برای همه‌ی سنین ارائه شد، همراه با راهنمای ویژه برای افراد ۵۰ ساله و بالاتر و کسانی که بیماری‌های همراه (مثلاً عوامل خطر عروقی) دارند [6][7].

به گفته‌ی ECTRIMS، به‌روزرسانی‌های این معیارها از سال ۲۰۰۱ تاکنون فاصله‌ی شروع علائم تا تشخیص را از حدود ۴ سال به حدود ۱ سال رسانده است. معیارهای جدید روی تشخیص‌های قبلی اثری ندارند [7].

MRI مغز و نخاع

MRI مهم‌ترین ابزار تشخیص و پیگیری ام اس است [2]. ضایعات ام اس معمولاً در تصاویر T2 روشن دیده می‌شوند و بیشتر در این نواحی‌اند [2]:

• اطراف بطن‌های مغز (پری‌ونتریکولار)، گاهی عمود بر دیواره‌ی بطن که به آن «انگشتان داوسون» می‌گویند.
• مجاور قشر مغز یا داخل آن (جاکستاکورتیکال یا کورتیکال).
• ساقه‌ی مغز و مخچه (اینفراتنتوریال).
• نخاع، معمولاً در ناحیه‌ی گردنی یا پشتی.

ضایعات فعال بعد از تزریق ماده‌ی حاجب (گادولینیوم) پررنگ می‌شوند که نشان‌دهنده‌ی آسیب سد خونی‌مغزی است [1][2].

آزمایش مایع مغزی‌نخاعی (پونکسیون کمری)

با یک سوزن نازک از پایین کمر نمونه‌ی کمی از مایع مغزی‌نخاعی گرفته می‌شود [3]. یافته‌های معمول در ام اس، باندهای الیگوکلونال، افزایش ایمونوگلوبولین G و زنجیره‌های سبک آزاد کاپا هستند [2]. این آزمایش به رد بیماری‌های شبیه ام اس هم کمک می‌کند [1].

پتانسیل‌های برانگیخته و OCT

در این آزمایش‌ها با حسگرهایی که روی پوست قرار می‌گیرند، سرعت رسیدن پیام‌های بینایی یا شنوایی به مغز اندازه‌گیری می‌شود. کند شدن پیام می‌تواند آسیبی را نشان دهد که هنوز علامتی ایجاد نکرده است [2][3]. OCT (تصویربرداری از شبکیه) هم برای بررسی درگیری عصب بینایی به کار می‌رود [1].

آزمایش خون برای رد بیماری‌های مشابه

آزمایش خون ام اس را تشخیص نمی‌دهد، ولی برای کنار گذاشتن بیماری‌های مشابه ضروری است. شمارش کامل خون، تیروئید (TSH)، ویتامین B12، سرعت رسوب خون (ESR) و آنتی‌بادی ضدهسته (ANA) معمولاً بررسی می‌شوند [2]. اگر علائم یا MRI غیرمعمول باشد، آنتی‌بادی‌های مربوط به نورومیلیت اپتیکا (AQP4) و بیماری MOG هم آزمایش می‌شوند [2]. درباره‌ی تفسیر آزمایش B12، مطلب کمبود ویتامین B12؛ نشانه‌های عصبی و خونی را ببینید.

درمان ام اس

ام اس در حال حاضر درمان قطعی ندارد، اما درمان‌هایی وجود دارد که تعداد و شدت حمله‌ها را کم می‌کنند، پیشرفت بیماری را به تأخیر می‌اندازند و علائم را کنترل می‌کنند [1][3]. نوع درمان به نوع ام اس و علائم هر فرد بستگی دارد و انتخاب، شروع، تغییر یا قطع هر دارو فقط با متخصص مغز و اعصاب است [3].

داروهای تعدیل‌کننده‌ی بیماری (DMT)

این داروها التهاب ناشی از بیماری را تنظیم یا مهار می‌کنند. بیشترین اثرشان در ام اس عودکننده-بهبودیابنده و ام اس پیشرونده‌ی ثانویه‌ی همراه با حمله است [1]. شروع زودهنگام درمان بعد از تشخیص اهمیت زیادی دارد [2]. دسته‌های اصلی (فقط نام عمومی):

دسته	نمونه‌ها (نام عمومی)	راه مصرف
تزریقی	اینترفرون‌های بتا، گلاتیرامر استات	تزریق زیرپوستی یا عضلانی
خوراکی	فینگولیمود، سیپونیمود، دی‌متیل فومارات، دی‌روکسیمل فومارات، تری‌فلونوماید، کلادریبین	خوراکی
انفوزیون وریدی (آنتی‌بادی مونوکلونال)	ناتالیزوماب، اکرلیزوماب، آلمتوزوماب	تزریق وریدی

منبع جدول: NINDS [1]

• اکرلیزوماب سلول‌های B را هدف می‌گیرد و در حال حاضر تنها داروی تعدیل‌کننده‌ی بیماری است که FDA آمریکا برای ام اس پیشرونده‌ی اولیه (PPMS) تأیید کرده است [1].
• سیپونیمود برای ام اس پیشرونده‌ی ثانویه تأیید FDA دارد [1].
• هر دارو عوارض و نیاز به پایش خاص خودش را دارد. مثلاً ناتالیزوماب با خطر نوعی عفونت ویروسی جدی مغز (PML) همراه است و با آزمایش خون منظم پایش می‌شود [1].
• بعضی داروها در بارداری مجاز نیستند. اگر برنامه‌ی بارداری دارید، از ابتدا با پزشک در میان بگذارید [2][19].

درمان حمله‌ی حاد (عود)

• کورتیکواستروئید: پزشک ممکن است یک دوره‌ی کوتاه چندروزه کورتون، معمولاً تزریق وریدی متیل‌پردنیزولون، تجویز کند. کورتون بهبود حمله را سریع‌تر می‌کند، اما سیر طولانی‌مدت بیماری را تغییر نمی‌دهد [1].
• پلاسمافرز (تعویض پلاسما): اگر پاسخ به کورتون کافی نباشد، ممکن است استفاده شود [2].
• پیش از هر چیز، پزشک عواملی مثل عفونت را که ممکن است علائم را بدتر کرده باشند بررسی می‌کند [2].

درمان علائم

برای اسپاسم و گرفتگی عضلات، درد، مشکلات بینایی، مشکل راه رفتن، مشکلات ادراری و روده‌ای و مشکلات جنسی، دارو و راهکارهای جداگانه وجود دارد که پزشک بر اساس نیاز هر فرد انتخاب می‌کند [3].

توانبخشی و ورزش

فیزیوتراپی و کاردرمانی به حرکت، تعادل و مدیریت خستگی کمک می‌کنند و کاردرمانی روش استفاده‌ی بهینه از انرژی را آموزش می‌دهد [1][3]. یک متاآنالیز شبکه‌ای از ۵۸ کارآزمایی بالینی نشان داد ورزش راهبرد مؤثری برای کاهش خستگی در ام اس است. ورزش ترکیبی بیشترین اثر را داشت و تمرین مقاومتی هم مؤثر بود [23]. نوع و شدت ورزش را با فیزیوتراپیست یا پزشک تنظیم کنید.

سلامت روان و توانبخشی شناختی

رواندرمانی شناختی-رفتاری (CBT) برای اضطراب، افسردگی و خستگی، و تمرین‌های توانبخشی شناختی برای حافظه و تمرکز توصیه می‌شوند [3]. پیوستن به گروه‌های حمایتی هم به بسیاری از مبتلایان کمک می‌کند [3].

زندگی با ام اس؛ بارداری، گرما و سبک زندگی

ام اس و بارداری

• برای بیشتر زنان، ام اس تفاوت مهمی در بارداری ایجاد نمی‌کند و بارداری فقط به دلیل ام اس «پرخطر» حساب نمی‌شود [19].
• ام اس احتمال سقط یا ناهنجاری جنین را بیشتر نمی‌کند و شواهدی از اثر مستقیم آن بر باروری نیست [19].
• در ام اس عودکننده، احتمال حمله در دوران بارداری کمتر می‌شود و در ۶ ماه بعد از زایمان بالا می‌رود. بعد از آن به سطح قبل برمی‌گردد. بارداری در درازمدت اثر بدی بر سیر بیماری ندارد [19].
• بعضی داروهای ام اس، چه داروهای تعدیل‌کننده و چه داروهای علائم، در بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شوند. اگر قصد بارداری دارید یا باردار شده‌اید، دارو را خودسرانه قطع نکنید و فوراً با متخصص مغز و اعصاب مشورت کنید [19].

گرما و تب

چون گرما می‌تواند علائم را موقتاً بدتر کند (پدیده‌ی اوتهوف)، بسیاری از مبتلایان در هوای گرم، حمام داغ یا هنگام تب احساس بدتری دارند [1][18]. این بدتر شدن معمولاً با خنک شدن بدن برطرف می‌شود. اگر علائم بیش از ۲۴ ساعت ماند، ممکن است حمله‌ی واقعی باشد و باید به پزشک خبر داد [18].

سبک زندگی

• سیگار را کنار بگذارید: سیگار با سیر تهاجمی‌تر ام اس همراه است [1][2].
• وزن سالم داشته باشید: چاقی با عود بیشتر و پیشرفت سریع‌تر همراه است. یکی از فایده‌های بیشتر رژیم‌های خاص ام اس هم همین کنترل وزن است [15].
• ویتامین D: برخی منابع بالینی مصرف مکمل ویتامین D را به مبتلایان توصیه می‌کنند [2]، ولی اثر آن بر سیر ام اس هنوز قطعی نیست و مقدارش را باید پزشک تعیین کند [14].
• فعال بمانید: ورزش منظم و متناسب با توان، خستگی را کمتر می‌کند [23].

پیش‌آگهی و امید به زندگی در ام اس

سیر ام اس در افراد مختلف بسیار متفاوت است. بعضی‌ها سال‌ها علائم خفیفی دارند و بعضی دچار ناتوانی بیشتری می‌شوند [1][3].

• عوامل همراه با پیش‌آگهی بهتر: جنس زن، سیر عودکننده، حمله‌های خفیف با بهبود کامل، علائم عمدتاً حسی یا نوریت اپتیک در شروع، فاصله‌ی طولانی بین حمله‌ی اول و دوم و ضایعات کم در MRI [2].
• عوامل همراه با پیش‌آگهی بدتر: جنس مرد، سیر پیشرونده، علائم حرکتی (هرمی) یا مخچه‌ای، حمله‌های مکرر با بهبود ناقص، شروع چندکانونی و ضایعات زیاد یا آتروفی مغز در MRI [2].

در مطالعات قدیمی‌تر، حدود ۲۵٪ مبتلایان به نوع عودکننده در ۱۰ سال، ۵۰٪ در ۲۰ سال و بیش از ۷۵٪ در ۳۰ سال به نوع پیشرونده‌ی ثانویه رسیده بودند [10]. هدف بلندمدت درمان‌های امروزی، پیشگیری از همین تبدیل است [2].

امید به زندگی: ام اس بیماری‌ای نیست که مستقیماً کشنده حساب شود [21]. بیشتر مبتلایان تا سنین بالا زندگی می‌کنند [3]. مطالعات کشورهای مختلف نشان می‌دهد امید به زندگی به‌طور میانگین ۶ تا ۷ سال کمتر از جمعیت عمومی است و این فاصله با درمان‌های جدید در حال کم شدن است [21]. در افراد با ناتوانی شدید، بیماری‌های همراه مثل مشکلات قلبی، تنفسی و ذات‌الریه در این کاهش سهم دارند [21].

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر فکر می‌کنید علائم ام اس دارید، به پزشک مراجعه کنید. پزشک در صورت نیاز شما را به متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست) ارجاع می‌دهد [3]. به‌خصوص این علائم را جدی بگیرید:

• تاری یا کاهش دید یک چشم، به‌ویژه همراه با درد هنگام حرکت چشم [12].
• بی‌حسی، گزگز یا ضعف یک اندام یا یک طرف بدن که بیش از ۲۴ ساعت طول کشیده است [2][16].
• دوبینی، سرگیجه یا عدم تعادل بی‌دلیل [3].
• احساس شوک الکتریکی با خم کردن گردن [17].

فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر به‌طور ناگهانی دچار ضعف یا بی‌حسی یک دست، از دست رفتن یا تاری دید، یا اختلال تعادل و هماهنگی پیدا کردید؛ این‌ها ممکن است علائم سکته‌ی مغزی باشند [3].

اگر تشخیص ام اس دارید و علامت عصبی تازه‌ای پیدا کردید که بیش از ۲۴ ساعت طول کشید، با پزشک معالج تماس بگیرید؛ ممکن است حمله‌ی تازه باشد و درمان لازم داشته باشد [2]. اگر مطمئن نیستید برای علائم عصبی یا خلقی به کدام متخصص مراجعه کنید، مطلب تفاوت روانپزشک و نورولوژیست راهنمایتان است.

برای پیدا کردن متخصص مغز و اعصاب و گرفتن نوبت آنلاین، می‌توانید از طبیب‌یاب کمک بگیرید.

پرسش‌های متداول

ام اس چیست؟

ام اس (مولتیپل اسکلروز) یک بیماری مزمن خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به میلین، روکش محافظ رشته‌های عصبی مغز، نخاع و عصب بینایی، حمله می‌کند. نتیجه، اختلال در انتقال پیام‌های عصبی و علائمی مثل تاری دید، بی‌حسی، ضعف و خستگی است [1][2].

علائم اولیه ام اس چیست؟

شایع‌ترین علائم اولیه، تاری یا کاهش دید یک چشم همراه با درد چشم، بی‌حسی و گزگز اندام‌ها یا صورت، دوبینی، سرگیجه و عدم تعادل، ضعف یک اندام و خستگی شدید است [2][3][12]. این علائم معمولاً طی چند روز ایجاد می‌شوند، بیش از ۲۴ ساعت می‌مانند و بعد بهتر می‌شوند [2][16]. هیچ‌کدام به‌تنهایی دلیل قطعی ام اس نیست، ولی باید بررسی شود.

آیا ام اس کشنده است؟

ام اس معمولاً مستقیماً کشنده نیست و بیماری پایان‌دهنده‌ی زندگی حساب نمی‌شود [21]. بیشتر مبتلایان تا سنین بالا زندگی می‌کنند [3]. امید به زندگی به‌طور میانگین ۶ تا ۷ سال کمتر از جمعیت عمومی گزارش شده و این فاصله با درمان‌های جدید در حال کم شدن است [21].

آیا ام اس ارثی است؟

ام اس به معنای کلاسیک ارثی نیست، اما سابقه‌ی خانوادگی خطر را بالا می‌برد [1]. اگر یکی از بستگان درجه‌ی اول مبتلا باشد، خطر ابتلا ۲ تا ۴ درصد است، در برابر حدود ۰٫۱ درصد در جمعیت عمومی. یعنی حتی در این حالت هم بیشتر افراد مبتلا نمی‌شوند [2].

آیا ام اس درمان قطعی دارد؟

خیر، هنوز درمان قطعی ندارد [1][3]. ولی داروهای تعدیل‌کننده‌ی بیماری، تعداد و شدت حمله‌ها را کم می‌کنند و پیشرفت بیماری را به تأخیر می‌اندازند. کورتون هم بهبود حمله‌ی حاد را سریع‌تر می‌کند [1]. توانبخشی و درمان علائم هم کیفیت زندگی را بهتر می‌کند [3].

ام اس در زنان چه تفاوتی دارد؟

ام اس در زنان حدود سه برابر مردان است [2]. ارتباط چاقی در کودکی با ام اس در دختران قوی‌تر است [15]. بارداری خطر حمله را در دوران بارداری کم و در ۶ ماه بعد از زایمان زیاد می‌کند [19]. جنس زن با پیش‌آگهی بهتری همراه است [2]. منابع معتبری که بررسی کردیم فهرست علائم جداگانه‌ای برای زنان ندارند و علائم ام اس (مثل تاری دید، بی‌حسی، خستگی و مشکلات ادراری) را برای همه یکسان ذکر می‌کنند [3].

بیماری CNS چیست؟

CNS یا دستگاه عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع است و عصب بینایی هم جزو آن حساب می‌شود [1][6]. «بیماری CNS» به هر بیماری این دستگاه گفته می‌شود. ام اس شایع‌ترین بیماری التهابی میلین‌زدای CNS است [2].

دمیلیناسیون چیست؟

دمیلیناسیون یعنی آسیب یا از بین رفتن میلین، روکش چربی‌پروتئینی دور رشته‌های عصبی. با آسیب میلین، پیام‌های عصبی کند یا قطع می‌شوند [1][18]. در ام اس، عامل این آسیب حمله‌ی سیستم ایمنی است [2]، ولی کمبود ویتامین B12 و بیماری‌های دیگر هم می‌توانند باعث دمیلیناسیون شوند [2][22].

تفاوت ام اس با کمبود ویتامین B12 چیست؟

کمبود B12 هم به میلین آسیب می‌زند و می‌تواند علائمی شبیه ام اس مثل خستگی، ضعف، بی‌حسی و گزگز و مشکلات حافظه ایجاد کند. به همین دلیل، اندازه‌گیری B12 بخشی از بررسی‌های لازم پیش از تشخیص ام اس است [22][2]. کمبود B12 با آزمایش خون مشخص می‌شود، ولی ام اس با معاینه، MRI و معیارهای مک‌دونالد تشخیص داده می‌شود [2][6]. اگر B12 شما طبیعی است، شواهدی برای فایده‌ی مکمل B12 در ام اس وجود ندارد [22]. جزئیات بیشتر در مطلب کمبود ویتامین B12 آمده است.

آیا استرس باعث ام اس می‌شود؟

شواهد روشنی وجود ندارد. بعضی مطالعات ارتباطی بین رویدادهای پراسترس و شروع ام اس نشان داده‌اند و بعضی نه [20]. در مبتلایان هم برخی مطالعات می‌گویند استرس طولانی خطر حمله را بیشتر می‌کند، ولی همه‌ی مطالعات این را تأیید نکرده‌اند [20]. استرس می‌تواند خستگی، درد و افسردگی را بدتر کند، پس مدیریت آن (ورزش، صحبت با دیگران، تکنیک‌های آرام‌سازی یا CBT) ارزشمند است [20].

ام اس و بارداری؛ آیا مبتلایان می‌توانند باردار شوند؟

بله. ام اس اثر مستقیمی بر باروری ندارد و احتمال سقط یا ناهنجاری جنین را بیشتر نمی‌کند [19]. حمله‌ها در دوران بارداری معمولاً کمتر و در ۶ ماه بعد از زایمان بیشترند [19]. مهم‌ترین نکته، برنامه‌ریزی دارویی پیش از بارداری با متخصص مغز و اعصاب است، چون بعضی داروها در بارداری مجاز نیستند [19][2].

آیا ویتامین D یا رژیم غذایی خاص، ام اس را درمان می‌کند؟

خیر. سطح پایین ویتامین D با خطر بیشتر ام اس و حمله‌های بیشتر همراه است، ولی هنوز ثابت نشده که مکمل ویتامین D سیر بیماری را تغییر دهد [14]. هیچ رژیم غذایی هم جایگزین داروهای ام اس نیست. داشتن وزن سالم با حمله‌های کمتر و ناتوانی کمتر همراه است [15]. مصرف مکمل را با پزشک هماهنگ کنید.

آیا تست ام اس در خانه وجود دارد؟

خیر. حتی در بیمارستان هم هیچ آزمایش واحدی ام اس را تشخیص نمی‌دهد. تشخیص با معاینه‌ی عصبی، MRI مغز و نخاع و گاهی آزمایش مایع مغزی‌نخاعی و پتانسیل‌های برانگیخته، به دست متخصص مغز و اعصاب انجام می‌شود [2][3]. اگر علائم مشکوک دارید، به‌جای تست‌های اینترنتی به پزشک مراجعه کنید.

آیا با یک MRI می‌شود ام اس را تشخیص داد؟

MRI مهم‌ترین ابزار است و در بسیاری از موارد، علائم همراه با یافته‌های مشخص MRI برای تشخیص کافی است [1]. اما ضایعات شبیه ام اس در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شوند، پس تشخیص باید با معیارهای مک‌دونالد و پس از رد بیماری‌های مشابه گذاشته شود [2][6].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک نیست. تشخیص ام اس، انتخاب دارو و هر تغییری در درمان باید با متخصص مغز و اعصاب انجام شود. در صورت ضعف، بی‌حسی یا اختلال دید ناگهانی، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

منابع

1. National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). Multiple Sclerosis (last reviewed December 17, 2025). https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/multiple-sclerosis
2. Tafti D, Ehsan M, Xixis KL. Multiple Sclerosis. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; last update March 20, 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499849/
3. NHS. Multiple sclerosis (MS) (page last reviewed 16 August 2024). https://www.nhs.uk/conditions/multiple-sclerosis/
4. MS International Federation (MSIF). New prevalence and incidence data now available in the Atlas of MS (last updated 29 November 2023). https://www.msif.org/news/2023/08/21/new-prevalence-and-incidence-data-now-available-in-the-atlas-of-ms/
5. Bjornevik K, Cortese M, Healy BC, et al. Longitudinal analysis reveals high prevalence of Epstein-Barr virus associated with multiple sclerosis. Science. 2022;375(6578):296-301. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35025605/
6. Montalban X, Lebrun-Frénay C, Oh J, et al. Diagnosis of multiple sclerosis: 2024 revisions of the McDonald criteria. Lancet Neurol. 2025;24(10):850-865. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40975101/
7. ECTRIMS. 2024 Revisions to McDonald Diagnostic Criteria for Multiple Sclerosis Published (18 September 2025). https://ectrims.eu/press/revisions-to-mcdonald-diagnostic-criteria-for-multiple-sclerosis-published/
8. MS Trust. Criteria used to diagnose MS updated (19 September 2025). https://mstrust.org.uk/news/criteria-used-diagnose-ms-updated
9. Lublin FD, Reingold SC, Cohen JA, et al. Defining the clinical course of multiple sclerosis: the 2013 revisions. Neurology. 2014;83(3):278-286. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24871874/
10. Bhatia R, Singh N. Can We Treat Secondary Progressive Multiple Sclerosis Now? Ann Indian Acad Neurol. 2019;22(2):131-136. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6472227/
11. Pleșa A, Antochi FA, et al. Eyes as Windows: Unveiling Neuroinflammation in Multiple Sclerosis via Optic Neuritis and Uhthoff’s Phenomenon. Diagnostics. 2024;14(19):2198. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11476006/
12. Guier CP, Kaur K, Stokkermans TJ. Optic Neuritis. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; last update January 20, 2025. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557853/
13. Wingerchuk DM. Smoking: effects on multiple sclerosis susceptibility and disease progression. Ther Adv Neurol Disord. 2012;5(1):13-22. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3251901/
14. MS Trust. Vitamin D. https://mstrust.org.uk/a-z/vitamin-d
15. MS Trust. Obesity. https://mstrust.org.uk/a-z/obesity
16. MS Trust. Clinically isolated syndrome (CIS). https://mstrust.org.uk/a-z/clinically-isolated-syndrome-cis
17. MS Trust. Lhermitte’s sign. https://mstrust.org.uk/a-z/lhermittes-sign
18. MS Trust. Heat sensitivity (temperature sensitivity). https://mstrust.org.uk/a-z/heat-sensitivity
19. MS Trust. Pregnancy. https://mstrust.org.uk/a-z/pregnancy
20. MS Trust. Stress. https://mstrust.org.uk/a-z/stress
21. MS Trust. Life expectancy. https://mstrust.org.uk/a-z/life-expectancy
22. MS Trust. Vitamin B12. https://mstrust.org.uk/a-z/vitamin-b12
23. Torres-Costoso A, Martínez-Vizcaíno V, Reina-Gutiérrez S, et al. Effect of Exercise on Fatigue in Multiple Sclerosis: A Network Meta-analysis Comparing Different Types of Exercise. Arch Phys Med Rehabil. 2022;103(5):970-987. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34509464/