دسته بندی:
20 آذر 1404 
485 بازدید
بیماریهای خودایمنی (Autoimmune Diseases) گروهی از اختلالات مزمن هستند که در آنها سیستم ایمنی بدن بهجای دفاع در برابر عوامل بیگانه، به سلولها و بافتهای سالم خودِ فرد حمله میکند. به گفتهٔ مؤسسهٔ ملی آرتریت، اسکلتی-عضلانی و بیماریهای پوستی آمریکا (NIAMS)، در این بیماریها پروتئینهایی به نام خودآنتیبادی (Autoantibody) بهاشتباه بافتهای سالم بدن را هدف قرار میدهند و سیگنال حمله به آنها را صادر میکنند (منبع ۱). بیش از ۱۰۰ نوع بیماری خودایمنی شناخته شده است و طبق برآورد کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic)، تقریباً از هر ۱۵ نفر در آمریکا یک نفر به یکی از این بیماریها مبتلاست (منبع ۲).
این مقاله یک مرور کلی و عمومی است و به شکل اختصاصی وارد جزئیات هیچ بیماری خاصی نمیشود. برای اطلاعات تخصصی دربارهٔ یکی از شایعترین بیماریهای خودایمنی سیستم عصبی، میتوانید مقالهٔ اختصاصی «مولتیپل اسکلروز (MS)» در همین وبلاگ را مطالعه کنید.
سیستم ایمنی چگونه به بدن حمله میکند؟
در حالت طبیعی، سیستم ایمنی با تشخیص ساختارهای بیگانه (مانند ویروسها و باکتریها) به آنها حمله میکند و به بافتهای خودی بدن آسیب نمیرساند؛ به این وضعیت «تحمل ایمنی» (Immune Tolerance) گفته میشود. طبق توضیح کلینیک کلیولند، در بیماریهای خودایمنی این تحمل از بین میرود و سیستم ایمنی «فعالتر از حد طبیعی» عمل میکند؛ چون مهاجم واقعی وجود ندارد، این فعالیت اضافی متوجه بافتهای سالم خود بدن میشود و به آنها آسیب میرساند (منبع ۲). این فرایند میتواند فقط یک عضو (مانند تیروئید) یا چند سیستم بدن را همزمان درگیر کند.
علت دقیق شروع این فرایند در بسیاری از بیماریهای خودایمنی هنوز بهطور کامل مشخص نیست. پژوهشها نشان میدهند ترکیبی از زمینهٔ ژنتیکی و عوامل محیطی (مانند برخی عفونتها) در بروز آن نقش دارد؛ برای نمونه، در لوپوس ترکیب زمینهٔ ژنتیکی با محرکهایی مانند نور آفتاب یا عفونت میتواند بیماری را فعال کند (منبع ۳).
نمونههای شایع بیماریهای خودایمنی
بیماریهای خودایمنی میتوانند تقریباً هر عضوی از بدن را درگیر کنند. در جدول زیر برخی از شناختهشدهترین آنها بر اساس عضو یا سیستم درگیر آمده است.
| نام بیماری | عضو یا سیستم درگیر | ویژگی کلیدی / علامت بارز |
|---|---|---|
| لوپوس (SLE) | پوست، مفاصل، کلیه، قلب | راش پروانهای روی صورت و حساسیت به نور |
| آرتریت روماتوئید | مفاصل (بهویژه دست و پا) | خشکی صبحگاهی مفاصل و تورم متقارن |
| اماس (MS) | سیستم اعصاب مرکزی (میلین) | اختلال حرکتی، تاری دید و گزگز اندامها |
| تیروئید هاشیموتو | غده تیروئید | کمکاری تیروئید، افزایش وزن و خستگی |
| دیابت نوع ۱ | پانکراس (سلولهای بتا) | تکرر ادرار و تشنگی زیاد در سنین پایین |
| بیماری سلیاک | روده کوچک | عدم تحمل گلوتن و اختلال در جذب مواد مغذی |
| پسوریازیس | پوست و مفاصل | لکههای قرمز با پوستههای نقرهای (صدفی) |
سایر بیماریهای خودایمنی شناختهشده
فهرست کامل بیماریهای خودایمنی بسیار طولانیتر از موارد بالاست. برای نمونه، NIAMS از سندرم شوگرن، ویتیلیگو (لک سفیدی)، اسکلرودرمی، آلوپسی آرهآتا (ریزش موی موضعی) و پمفیگوس بهعنوان نمونههای دیگر نام میبرد (منبع ۱)، و کلینیک کلیولند بیماری کرون و کولیت اولسراتیو (بیماریهای التهابی روده) و بیماری آدیسون را نیز در همین دسته قرار میدهد (منبع ۲).
علائم مشترک
هر بیماری خودایمنی میتواند علائم اختصاصی مرتبط با عضو درگیر داشته باشد، اما بسیاری از این بیماریها یک دسته علائم عمومی مشترک نیز دارند که عبارتاند از:
- خستگی مزمن و ناتوانکننده
- درد و سفتی مفاصل و عضلات
- التهاب همراه با گرمی، قرمزی، تورم و درد ناحیهٔ درگیر (منبع ۲)
- تب خفیف و احساس کسالت عمومی
- نوسان دورهای علائم؛ یعنی دورههای شعلهوری (Flare) و دورههای فروکش (Remission) (منبع ۲)
علاوه بر این علائم عمومی، هر بیماری نشانههای اختصاصی خود را نیز دارد؛ برای نمونه تشنگی شدید و کاهش وزن ناخواسته در دیابت نوع ۱ (منبع ۶)، یا نفخ و کاهش وزن در سلیاک (منبع ۷) دیده میشود.
عوامل خطر
جنسیت زن
یکی از بارزترین ویژگیهای اپیدمیولوژیک بیماریهای خودایمنی، شیوع بسیار بالاتر آنها در زنان نسبت به مردان است. بر اساس مرور اپیدمیولوژیک منتشرشده در مجلهٔ علمی داوریشدهٔ Emerging Infectious Diseases (نشریهٔ مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا، CDC)، حدود ۷۸ درصد (بهطور دقیق ۷۸٫۸ درصد) از افراد مبتلا به بیماریهای خودایمنی را زنان تشکیل میدهند (منبع ۹). کلینیک کلیولند نیز بهطور کلی «زنان مستعدتر از مردان» را بهعنوان یکی از عوامل خطر ذکر کرده است (منبع ۲).
سابقهٔ خانوادگی و ژنتیک
سابقهٔ خانوادگی ابتلا به بیماریهای خودایمنی، خطر ابتلا را افزایش میدهد و برخی از این بیماریها زمینهٔ ارثی دارند (منبع ۲). برای نمونه، در آرتریت روماتوئید بسیاری از بیماران سابقهٔ خانوادگی این بیماری را دارند (منبع ۴) و در پسوریازیس نیز زمینهٔ ژنتیکی نقش مهمی ایفا میکند (منبع ۸).
سایر عوامل
عفونتهای ویروسی، مواجهه با برخی مواد شیمیایی، و مصرف دخانیات نیز از دیگر عواملی هستند که کلینیک کلیولند بهعنوان محرکهای احتمالی نام برده است. همچنین ابتلا به یک بیماری خودایمنی، احتمال بروز بیماری خودایمنی دیگر را نیز افزایش میدهد (منبع ۲).
رویکرد کلی تشخیص
تشخیص بیماریهای خودایمنی معمولاً فرایندی چندمرحلهای است که شامل شرححال، معاینهٔ بالینی، آزمایش خون و در صورت نیاز تصویربرداری میشود (منبع ۲).
آزمایش ANA
یکی از پرکاربردترین آزمایشهای غربالگری اولیه در مشکوکبودن به بیماریهای خودایمنی سیستمیک، آزمایش آنتیبادی ضدهستهای (Antinuclear Antibody یا ANA) است. آزمایشگاههای مایو کلینیک (Mayo Clinic Laboratories) این آزمایش را رایجترین آزمایش غربالگری برای بیماران مشکوک به بیماریهای روماتیسمی سیستمیک بافت همبند معرفی میکنند (منبع ۱۰). نتیجهٔ مثبت ANA نشاندهندهٔ یک واکنش ایمنی نامناسب علیه بافت خودی است، اما مهم است بدانید که برخی افراد سالم نیز ممکن است نتیجهٔ مثبت داشته باشند؛ به همین دلیل تفسیر این آزمایش همیشه باید در کنار علائم بالینی و سایر آزمایشهای اختصاصی و توسط پزشک انجام شود (منبع ۱۰). برای نمونه، بر اساس گزارش انجمن پزشکان خانوادهٔ آمریکا (AAFP)، آزمایش ANA در حدود ۹۵ درصد بیماران مبتلا به لوپوس مثبت است و همین حساسیت بالا آن را به آزمایشی مهم در تشخیص این بیماری تبدیل کرده است (منبع ۱۱).
در کنار ANA، بسته به بیماری مشکوک، ممکن است آزمایشهای خون اختصاصیتر برای شناسایی نشانگرهای ایمنی دیگر و نیز روشهای تصویربرداری مانند رادیوگرافی، سیتیاسکن، امآرآی یا سونوگرافی برای بررسی میزان آسیب به عضو درگیر درخواست شود (منبع ۲).
رویکرد کلی درمان
بیماریهای خودایمنی در حال حاضر درمان قطعی (Cure) ندارند و اغلب بهصورت بیماریهای مزمن و طولانیمدت مدیریت میشوند؛ هرچند بسیاری از بیماران میتوانند وارد دورهٔ فروکش علائم (Remission) شوند (منبع ۲). هدف اصلی درمان، کنترل فعالیت بیشازحد سیستم ایمنی و کاهش التهاب و آسیب بافتی است. رویکردهای کلی درمانی که در منابع معتبر ذکر شدهاند عبارتاند از:
- داروهای سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی (Immunosuppressants) برای کاهش فعالیت نامناسب سیستم ایمنی
- داروهای ضدالتهابی و کورتیکواستروئیدها برای کنترل التهاب و درد
- مسکنها و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)
- فیزیوتراپی و کاردرمانی برای حفظ عملکرد مفاصل و عضلات
- درمانهای اختصاصی هر بیماری، مانند تزریق انسولین در دیابت نوع ۱ یا رژیم بدون گلوتن در سلیاک (منبع ۲)
هیچکدام از این درمانها نباید بدون تجویز و نظارت مستقیم پزشک مصرف شود و انتخاب نوع دارو و دوز آن کاملاً به تشخیص پزشک متخصص و شرایط فردی بیمار بستگی دارد.
بیشتر بخوانید: بیماری سلیاک؛ علل، علائم، روشهای تشخیص و رژیم غذایی بدون گلوتن
بیماری سلیاک یک اختلال خودایمنی گوارشی است که با مصرف گلوتن تحریک میشود. برای آشنایی کامل با علائم بالینی، نحوه تشخیص پزشکی و اصول کلیدی رژیم غذایی فاقد گلوتن، مقاله تخصصی زیر را مطالعه کنید.
جمعبندی
بیماریهای خودایمنی طیف گستردهای از اختلالات را در بر میگیرند که همگی در یک ویژگی مشترکاند: حمله نابهجای سیستم ایمنی به بافتهای سالم بدن. این بیماریها در زنان شایعترند، اغلب زمینهٔ ژنتیکی دارند، و معمولاً با علائمی چون خستگی و التهاب مزمن همراهاند. تشخیص زودهنگام از طریق آزمایشهای تخصصی مانند ANA و پیگیری منظم با پزشک متخصص، نقش مهمی در کنترل بهتر این بیماریها و پیشگیری از عوارض دارد.
این مقاله نسخهٔ بهروزرسانیشده و جایگزین مقالهٔ پیشین سایت با همین موضوع است: بیماریهای خودایمنی: راهنمای جامع علائم، تشخیص و درمان (اسلاگ قدیمی: بیماریهای-خودایمنی)
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. در صورت مشاهدهٔ علائم مشکوک به بیماریهای خودایمنی، حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید.
منابع
- ۱. NIAMS — Autoimmune Diseases (Overview and Types): https://www.niams.nih.gov/health-topics/autoimmune-diseases (تعریف خودآنتیبادی و فهرست نمونه بیماریها)
- ۲. Cleveland Clinic — Autoimmune Diseases: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21624-autoimmune-diseases (مکانیسم، شیوع، علائم مشترک، عوامل خطر، تشخیص و درمان)
- ۳. Mayo Clinic — Lupus, Symptoms & Causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/lupus/symptoms-causes/syc-20365789
- ۴. Mayo Clinic — Rheumatoid Arthritis, Symptoms & Causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/rheumatoid-arthritis/symptoms-causes/syc-20353648
- ۵. Mayo Clinic — Hashimoto’s Disease, Symptoms & Causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hashimotos-disease/symptoms-causes/syc-20351855
- ۶. Mayo Clinic — Type 1 Diabetes, Symptoms & Causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/type-1-diabetes/symptoms-causes/syc-20353011
- ۷. Mayo Clinic — Celiac Disease, Symptoms & Causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/celiac-disease/symptoms-causes/syc-20352220
- ۸. Mayo Clinic — Psoriasis, Symptoms & Causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/psoriasis/symptoms-causes/syc-20355840
- ۹. Fairweather D, Rose NR. Women and Autoimmune Diseases. Emerging Infectious Diseases (CDC), 2004;10(11):2005–2011: https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/10/11/04-0367_article (آمار ۷۸٫۸ درصدی سهم زنان از بیماران خودایمنی و شیوع ۵ تا ۸ درصدی در جمعیت)
- ۱۰. Mayo Clinic Laboratories — ANA, Antinuclear Antibodies, Serum (Test ID: ANA2 / 9026): https://www.mayocliniclabs.com/test-catalog/overview/9026 (ANA بهعنوان رایجترین آزمایش غربالگری بیماریهای روماتیسمی سیستمیک بافت همبند)
- ۱۱. American Academy of Family Physicians (AAFP) — Antibody Testing for Systemic Lupus Erythematosus, Am Fam Physician 2011: https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2011/1215/p1407.html (مثبتبودن ANA در حدود ۹۵ درصد بیماران لوپوس)
