نفخ در بارداری؛ علت، درمان و زمان نگرانی

شکمتان سفت و پر شده، زیاد آروغ می‌زنید یا گاز معده اذیتتان می‌کند و نمی‌دانید این حالت در بارداری عادی است یا نه؟ نفخ در بارداری، به‌خصوص در سه‌ماهه اول، بسیار شایع است [12]. علت اصلی آن هورمون‌های بارداری است که حرکت غذا در دستگاه گوارش را کند می‌کنند [11]. معمولاً با چند تغییر ساده در غذا خوردن و تحرک روزانه کمتر می‌شود [1][4]، ولی اگر همراه با بعضی نشانه‌ها باشد، باید فوراً بررسی شود [2].

خلاصه در یک نگاه

• طبیعی است؟ در بیشتر موارد بله. نفخ در بارداری بسیار شایع است، به‌خصوص در سه‌ماهه اول [12]. درد ناشی از گاز معمولاً با تغییر وضعیت، استراحت، اجابت مزاج یا دفع گاز بهتر می‌شود [2].
• علت: هورمون‌های بارداری گوارش را کند می‌کنند [11]. یبوست، فشار رحم در حال بزرگ شدن و مکمل آهن هم در آن نقش دارند [10].
• چه کنم؟ وعده‌های کوچک‌تر و مکررتر بخورید، آرام غذا بخورید، آب کافی بنوشید، از نوشابه گازدار دوری کنید و روزانه تحرک داشته باشید [1][4][5].
• دارو: هیچ دارویی را بدون پرسیدن از پزشک، ماما یا داروساز مصرف نکنید [3].
• فوری: اگر نفخ یا درد شکم با خونریزی یا لکه‌بینی، درد شدیدی که با استراحت خوب نمی‌شود، تب یا سوزش ادرار همراه است، فوراً با پزشک یا زایشگاه تماس بگیرید [2][12].

نفخ در بارداری چه حسی دارد؟

نفخ یعنی شکم پر، سفت و کشیده به نظر برسد [12]. در بارداری ممکن است این نشانه‌ها را هم داشته باشید:

• احساس پری، سنگینی یا نفخ، به‌خصوص بعد از غذا [1]
• آروغ زدن [1]
• دفع گاز بیشتر از قبل [13]
• درد تیز یا مبهم در شکم که به گاز مربوط است [15]

اینکه نفخ چقدر شدید است و چه مدت طول می‌کشد، از فردی به فرد دیگر فرق دارد. اگر حس کردید شدت آن غیرعادی است، بخش «چه زمانی به پزشک یا ماما مراجعه کنیم؟» را بخوانید.

علت نفخ در بارداری چیست؟

۱. هورمون‌های بارداری و کند شدن گوارش

هورمون‌های بارداری گوارش را کند می‌کنند. در نتیجه غذا آهسته‌تر در لوله گوارش جابه‌جا می‌شود و احتمال نفخ، سوزش سر دل و یبوست بیشتر می‌شود [11]. به گفته MedlinePlus، در بارداری غذا مدت بیشتری در معده و روده می‌ماند [7]. Cleveland Clinic هم توضیح می‌دهد که استروژن و پروژسترون می‌توانند سرعت حرکت غذا در دستگاه گوارش را تغییر دهند و باعث گاز روده شوند [14].

۲. یبوست

یبوست در بارداری شایع است. حدود ۱ نفر از هر ۵ زن در دوره‌ای از بارداری دچار آن می‌شود [10]. نفخ و گاز شکم از علائم همراه یبوست بارداری است [10]. به گفته NHS، تغییرات هورمونی می‌تواند از همان اوایل بارداری باعث یبوست شود [3]. برای آشنایی بیشتر، مقاله یبوست؛ علل، علائم هشداردهنده و روش‌های مدیریت آن را بخوانید.

۳. فشار رحم در حال بزرگ شدن

با رشد جنین، رحم سنگین‌تر می‌شود و به راست‌روده و روده‌ها فشار می‌آورد [10]. در ماه‌های بعدی بارداری همین فشار می‌تواند یبوست را بدتر کند [7]. رحم بزرگ‌شده ممکن است به معده هم فشار بیاورد و باعث برگشت اسید شود [11].

۴. مکمل آهن

آهنِ موجود در مکمل‌ها و ویتامین‌های دوران بارداری می‌تواند در یبوست نقش داشته باشد [10]. NHS می‌گوید اگر مکمل آهن یبوست شما را بدتر کرده، از پزشک بپرسید که آیا می‌توانید مصرف آن را کنار بگذارید یا نوع دیگری را امتحان کنید [3]. مکمل تجویزشده را خودسرانه قطع نکنید. تصمیم با پزشک یا ماماست.

۵. بلعیدن هوا و غذاهای گازساز

بخش زیادی از گاز معده، هوایی است که هنگام خوردن و نوشیدن فرو می‌دهیم. حرف زدن هنگام غذا خوردن مقدار آن را بیشتر می‌کند [15]. بقیه گاز از تخمیر غذا به‌وسیله باکتری‌های روده بزرگ تولید می‌شود [15]. بعضی غذاها و نوشیدنی‌ها، مثل حبوبات، کلم، پیاز و نوشیدنی‌های گازدار، گاز بیشتری تولید می‌کنند [8].

نفخ در بارداری از کی شروع می‌شود؟

• اوایل بارداری: نفخ از نشانه‌های اوایل بارداری است. افزایش ناگهانی هورمون‌ها ممکن است حس نفخ ایجاد کند و دفع گاز را بیشتر کند [13]. Cleveland Clinic نفخ را در کل بارداری «بسیار شایع» و به‌خصوص در سه‌ماهه اول می‌داند [12].
• یبوست ممکن است از ماه اول یا دوم شروع شود و در سه‌ماهه سوم، با بزرگ‌تر شدن جنین، بدتر شود [10].
• سوءهاضمه و سوزش سر دل (که پری، سنگینی و آروغ هم دارد) در هر زمانی از بارداری ممکن است، ولی از هفته ۱۲ به بعد شایع‌تر است [1]. سوزش سر دل در سه‌ماهه سوم، که رحم به بزرگ‌ترین اندازه می‌رسد، معمولاً بدتر می‌شود [11].

آیا نفخ شکم نشانه بارداری است؟

نفخ می‌تواند یکی از نشانه‌های اوایل بارداری باشد، ولی Cleveland Clinic آن را جزو نشانه‌های کمتر شایع آورده است [13]. NHS هم در فهرست نشانه‌های اولیه بارداری یبوست را آورده، ولی نفخ را نیاورده است [6]. از طرف دیگر، نفخ در روزهای قاعدگی هم شایع است [4][14]. پس نفخ به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که باردار هستید یا نه.

راه مطمئن، تست بارداری است. تست خانگی را می‌توان از زمان عقب افتادن قاعدگی انجام داد. اگر تست خیلی زود انجام شود، ممکن است با وجود بارداری منفی شود [13].

ورم یا بزرگ شدن شکم در ماه اول بارداری

خیلی از خانم‌ها در هفته‌های اول می‌پرسند چرا شکمشان «ورم کرده». در این مرحله، حس پری و بزرگ شدن شکم اغلب به نفخ هورمونی مربوط است [13]. اگر ورم شکم با درد شدید، خونریزی یا تب همراه است، طبیعی فرضش نکنید و فوراً مراجعه کنید [2][12].

نفخ، آروغ و سنگینی معده در بارداری

آروغ زیاد، سنگینی و پری بعد از غذا و گاهی سوزش در قفسه سینه، همه جزو علائم سوءهاضمه بارداری هستند [1]. NHS سه علت برای آن می‌آورد: تغییرات هورمونی، فشار جنین در حال رشد به معده، و شل شدن عضلات بین معده و مری که اجازه می‌دهد اسید معده بالا بیاید [1]. پروژسترون هم می‌تواند دریچه تحتانی مری را شل کند [11].

راهکارهایی که NHS برای این حالت پیشنهاد می‌کند [1]:

• وعده‌های کوچک و مکرر بخورید، نه سه وعده حجیم.
• تا ۳ ساعت قبل از خواب چیزی نخورید.
• موقع غذا و کمی بعد از آن صاف بنشینید.
• سر و شانه‌ها را هنگام خواب بالاتر بگذارید. خوابیدن به پهلوی چپ هم ممکن است کمک کند.

اگر سوزش سر دل همیشگی است، مقاله ریفلاکس معده به مری (GERD) را هم بخوانید.

درمان نفخ در بارداری؛ راهکارهای خانگی و سبک زندگی

منابع معتبر برای کاهش نفخ اول تغییر در غذا خوردن و سبک زندگی را توصیه می‌کنند [4][14]. این راهکارها را امتحان کنید:

غذا خوردن

• وعده‌های کوچک‌تر و مکررتر به جای وعده‌های حجیم [1][4].
• آرام غذا بخورید و خوب بجوید. غذا را کامل بجوید، سریع نخورید و موقع غذا آرام باشید [8].
• دهان بسته بجوید تا کمتر هوا فرو ببرید [4].
• شام سنگین نخورید و موقع غذا قوز نکنید [4].
• اگر به غذای خاصی حساسیت یا عدم تحمل دارید (مثلاً به لبنیات به علت عدم تحمل لاکتوز)، مصرف آن را محدود کنید [4][8].

نوشیدنی‌ها

• آب کافی بنوشید. هم برای پیشگیری از یبوست مفید است [3][7] و هم جزو توصیه‌های کلی برای کاهش نفخ است [4].
• نوشیدنی‌های گازدار را کنار بگذارید [4][8].
• کافئین (قهوه و چای) را کم کنید [4]. در بارداری الکل را کاملاً کنار بگذارید. NHS سیگار و الکل را هم محرک سوءهاضمه می‌داند و هم برای بارداری خطرناک [1].
• آدامس نجوید، چون باعث بلعیدن هوا می‌شود [9][8].

مقابله با یبوست

• غذاهای پرفیبر مثل نان و غلات سبوس‌دار، میوه و سبزی بخورید [3]. آلو (پرون) هم جزو غذاهای پرفیبر است [7].
• اگر یبوست دارید، فیبر محلول مثل جو دوسر برای کاهش نفخ مناسب‌تر است [4].
• قبل از مصرف مکمل فیبر، نرم‌کننده مدفوع یا ملین با پزشک یا ماما مشورت کنید [7][10].

تحرک روزانه

• ورزش منظم به گوارش کمک می‌کند و از نفخ پیشگیری می‌کند [4].
• NHS می‌گوید در بارداری روزی ۳۰ دقیقه پیاده‌روی می‌تواند کافی باشد و هر مقدار تحرک از هیچ بهتر است. شنا هم گزینه خوبی است، چون آب وزن بدن را تحمل می‌کند [5].
• شدت ورزش باید طوری باشد که بتوانید حین ورزش حرف بزنید [5].
• MedlinePlus به‌طور کلی برای کاهش گاز ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیاده‌روی بعد از غذا را توصیه می‌کند [8].
• اگر پزشک فعالیت شما را محدود کرده یا مطمئن نیستید، از تیم مراقبت بارداری خود بپرسید [5].

وضعیت بدن

• بلافاصله بعد از غذا دراز نکشید [7]. Cleveland Clinic پیشنهاد می‌کند دست‌کم دو ساعت صبر کنید [11].
• اگر درد ناشی از گاز دارید، معمولاً با تغییر وضعیت، استراحت یا دفع گاز بهتر می‌شود [2][12].

در بارداری برای نفخ چی بخوریم و چی نخوریم؟

واکنش بدن هر کس به غذاها فرق دارد. برای همین حذف کامل گروه‌های غذایی توصیه نمی‌شود. بهتر است محرک‌های شخصی خودتان را پیدا کنید و فقط مقدار آن‌ها را کم کنید [9].

یک نکته مهم: حبوبات و غذاهای پرفیبر ممکن است گاز بیشتری تولید کنند [8][15]، ولی NHS آن‌ها را برای پیشگیری از یبوست بارداری توصیه می‌کند [3]. یبوست خودش یکی از علت‌های نفخ است [10]. پس به جای حذف، مقدار را کم کنید و ببینید بدنتان چطور واکنش نشان می‌دهد.

داروی نفخ در بارداری؛ قبل از مصرف حتماً مشورت کنید

• NHS می‌گوید در بارداری هیچ دارویی را بدون پرسیدن از ماما، پزشک یا داروساز مصرف نکنید [3].
• برای سوءهاضمه و سوزش سر دل بارداری، ممکن است داروهای آنتی‌اسید (خنثی‌کننده اسید) یا آلژینات پیشنهاد شود. اگر این داروها کمک نکنند، پزشک ممکن است داروی دیگری تجویز کند [1]. نکته مهم: آنتی‌اسید را تا ۲ ساعت قبل یا بعد از مصرف قرص آهن یا اسید فولیک نخورید [1]. Cleveland Clinic هم می‌گوید بعضی داروهای بدون نسخه ضد سوزش معده در بارداری با احتیاط قابل مصرف‌اند و بعضی را باید کاملاً کنار گذاشت. پس انتخاب دارو باید با پزشک باشد [11].
• برای نفخ به‌طور کلی (نه مخصوص بارداری)، NHS می‌گوید داروساز می‌تواند داروهایی مثل سایمتیکون پیشنهاد کند [4]. در بارداری این انتخاب را هم فقط با مشورت پزشک، ماما یا داروساز انجام دهید [3].
• ملین یا نرم‌کننده مدفوع را بدون مشورت پزشک یا ماما مصرف نکنید [7][10].
• مصرف دمنوش‌ها و داروهای گیاهی برای نفخ در بارداری را هم با پزشک یا ماما هماهنگ کنید.

برای آشنایی با اصول کلی، مقاله مصرف دارو در بارداری؛ اصول ایمنی و نکات مهم را بخوانید. با پزشک یا ماما مشورت کنید و دوز یا نوع دارو را خودتان انتخاب نکنید.

آیا نفخ در بارداری خطرناک است؟

در بیشتر موارد نه. NHS گاز گیرافتاده (trapped wind) و یبوست را از علت‌های شایع و معمولاً بی‌خطر شکم‌درد در بارداری می‌داند. اگر درد خفیف باشد و با تغییر وضعیت، استراحت، اجابت مزاج یا دفع گاز برطرف شود، معمولاً جای نگرانی نیست [2].

ولی هر دردی را به حساب نفخ نگذارید. بعضی مشکلات جدی بارداری هم با درد شکم شروع می‌شوند، مثل بارداری خارج از رحم، سقط جنین، پره‌اکلامپسی، جدا شدن جفت و عفونت ادراری [2]. نفخ طولانی‌مدت در زنان گاهی می‌تواند نشانه بیماری جدی‌تری باشد [4]. پس اگر بعد از تغییر رژیم غذایی بهتر نشد، به پزشک بگویید [4].

نفخ در بارداری با جنسیت جنین ارتباط دارد؟

هیچ‌کدام از منابع پزشکی معتبری که برای این مطلب بررسی شد، نفخ را نشانه‌ای برای پیش‌بینی جنسیت جنین ذکر نکرده‌اند. همه این منابع علت نفخ را هورمون‌ها، یبوست، فشار رحم و نوع غذا می‌دانند [1][10][11]. برای دانستن جنسیت جنین به ارزیابی‌های پزشکی در مراقبت‌های بارداری تکیه کنید.

چه زمانی به پزشک یا ماما مراجعه کنیم؟

فوراً با پزشک، ماما یا زایشگاه تماس بگیرید یا به اورژانس بروید، اگر نفخ یا درد شکم با هر یک از این موارد همراه است [2][12]:

در اولین فرصت (نه لزوماً اورژانسی) به پزشک یا ماما مراجعه کنید، اگر:

• نفخ مرتب تکرار می‌شود یا با تغییر رژیم غذایی بهتر نمی‌شود [4].
• نفخ بیشتر از یک هفته طول کشیده یا خیلی دردناک است [14].
• همراه نفخ استفراغ، اسهال، وزن کم کردن بی‌دلیل، خون در مدفوع یا مدفوع سیاه و قیری دارید [4][9].
• سوزش سر دل بدتر می‌شود، یا مشکل بلع، سرفه مداوم یا کاهش وزن دارید [1][9].
• با وجود تغییر سبک زندگی، سوءهاضمه کنترل نمی‌شود [1].

نوبت متخصص زنان با طبیب‌یاب: اگر نفخ با وجود تغییر رژیم غذایی بهتر نمی‌شود، همراه با درد، یبوست طولانی یا هر علامت نگران‌کننده دیگری است، یا درباره مصرف دارو و مکمل در بارداری سؤال دارید، بهتر است با متخصص زنان و زایمان مشورت کنید. برای پیدا کردن متخصص زنان و زایمان و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان زنان و زایمان در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول درباره نفخ در بارداری

در بارداری برای نفخ چی بخوریم؟

وعده‌های کوچک‌تر و مکررتر بخورید، آرام غذا بخورید و آب کافی بنوشید [1][4][8]. برای جلوگیری از یبوست، میوه، سبزی و غلات سبوس‌دار را فراموش نکنید [3]. اگر یبوست دارید، فیبر محلول مثل جو دوسر مناسب است [4]. نوشیدنی‌های گازدار را کنار بگذارید و مقدار غذاهای گازساز مثل حبوبات و کلم را کم کنید [4][8].

نفخ شکم در بارداری از چه زمانی شروع می‌شود؟

معمولاً از اوایل بارداری. نفخ در سه‌ماهه اول بسیار شایع است [12] و افزایش هورمون‌ها در همین دوره می‌تواند حس نفخ ایجاد کند [13]. یبوست ممکن است از ماه اول یا دوم شروع شود و در سه‌ماهه سوم بدتر شود [10]. سوءهاضمه از هفته ۱۲ به بعد شایع‌تر است [1].

آیا نفخ شکم نشانه بارداری است؟

ممکن است باشد، ولی جزو نشانه‌های کمتر شایع اوایل بارداری است [13]. نفخ در زمان قاعدگی هم شایع است [4]. برای اطمینان، از زمان عقب افتادن قاعدگی تست بارداری انجام دهید [13].

علت آروغ زدن زیاد در بارداری چیست؟

آروغ از علائم سوءهاضمه بارداری است. علت آن تغییرات هورمونی، فشار جنین به معده و شل شدن عضله بین معده و مری است [1]. بلعیدن هوا هنگام غذا خوردن یا حرف زدن هم مقدار گاز را بیشتر می‌کند [15].

نفخ در بارداری خطرناک است؟

معمولاً نه. ولی اگر نفخ یا درد شکم با خونریزی، درد شدید و ماندگار، تب، سوزش ادرار، سردرد شدید یا مشکلات بینایی همراه است، فوراً مراجعه کنید [2][12].

درمان فوری نفخ در بارداری چیست؟

در منابع معتبر «درمان فوری» خاصی برای نفخ بارداری معرفی نشده است. درد ناشی از گاز معمولاً با تغییر وضعیت، استراحت یا دفع گاز کمتر می‌شود [2][12]. یک پیاده‌روی کوتاه بعد از غذا هم به کاهش گاز کمک می‌کند [8]. هیچ دارویی را بدون مشورت با پزشک یا ماما مصرف نکنید [3].

آیا نفخ در بارداری با جنسیت جنین ارتباط دارد؟

منابع پزشکی معتبری که بررسی شد، چنین ارتباطی را ذکر نکرده‌اند. علت نفخ هورمون‌ها، یبوست، فشار رحم و نوع غذاست [1][10][11].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای اطلاع‌رسانی است و جای معاینه و مشاوره پزشک یا ماما را نمی‌گیرد. در بارداری هر تصمیمی درباره دارو، مکمل یا تغییر رژیم غذایی باید با پزشک یا ماما گرفته شود. اگر علائم هشدار دارید، مراجعه را به تأخیر نیندازید.

منابع

1. NHS — Indigestion and heartburn in pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/related-conditions/common-symptoms/indigestion-and-heartburn/
2. NHS — Stomach pain in pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/related-conditions/common-symptoms/stomach-pain/
3. NHS — Common health problems in pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/common-symptoms/common-health-problems/
4. NHS — Bloating. https://www.nhs.uk/conditions/bloating/
5. NHS — Exercise in pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/exercise/
6. NHS — Signs and symptoms of pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/signs-and-symptoms-of-pregnancy/
7. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine) — Common symptoms during pregnancy. https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000583.htm
8. MedlinePlus — Gas – flatulence. https://medlineplus.gov/ency/article/003124.htm
9. MedlinePlus — Abdominal bloating. https://medlineplus.gov/ency/article/003123.htm
10. Cleveland Clinic — Pregnancy Constipation. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21895-pregnancy-constipation
11. Cleveland Clinic — Heartburn During Pregnancy. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/12011-heartburn-during-pregnancy
12. Cleveland Clinic — Abdominal or Belly Pain & Cramps During Pregnancy. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/pregnancy-pains
13. Cleveland Clinic — Am I Pregnant? Early Pregnancy Symptoms & When To Test. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9709-pregnancy-am-i-pregnant
14. Cleveland Clinic — Bloating: What It Is, Causes & When To Be Concerned. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/21740-bloated-stomach
15. Cleveland Clinic — Gas and Gas Pain. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/7314-gas-and-gas-pain