PPI چیست؟ لیست داروهای مهارکننده پمپ پروتون، کاربرد، عوارض و نکات مصرف

شاید پزشک برای سوزش سر دل یا زخم معده دارویی نوشته و داروساز گفته «این یک PPI است»، یا همین سه حرف را روی نسخه دیده‌اید و می‌خواهید بدانید یعنی چه و مصرف طولانی‌اش چقدر بی‌خطر است. PPI کوتاه‌شده‌ی Proton Pump Inhibitor یا «مهارکننده‌ی پمپ پروتون» است: گروهی از داروها، مثل امپرازول و پنتوپرازول، که مقدار اسیدی را که معده می‌سازد کم می‌کنند [1]. این داروها از پرمصرف‌ترین داروهای دنیا هستند و متخصصان گوارش توصیه می‌کنند هر کسی که مدت طولانی PPI مصرف می‌کند، دلیل ادامه‌ی مصرف را به‌طور منظم با پزشکش بازبینی کند [2].

خلاصه در یک نگاه – PPI مخفف Proton Pump Inhibitor یعنی «مهارکننده‌ی پمپ پروتون»: داروهایی که ساخت اسید معده را کم می‌کنند [1]. – لیست داروهای PPI: امپرازول، ازومپرازول، لانسوپرازول، دکس‌لانسوپرازول، پنتوپرازول و رابپرازول [1][3]. – کاربرد: ریفلاکس معده به مری (GERD) و التهاب مری، زخم معده و اثنی‌عشر، ریشه‌کنی هلیکوباکتر پیلوری همراه آنتی‌بیوتیک، پیشگیری از زخم ناشی از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی و سندرم زولینگر-الیسون [3][5][6]. – سرعت اثر: برای تسکین فوری ساخته نشده‌اند و ممکن است ۱ تا ۴ روز طول بکشد تا اثر کاملشان را بگذارند. آنتی‌اسیدها سریع‌تر اثر می‌کنند، ولی اثرشان کوتاه‌تر است [20][21]. – مصرف طولانی: با کمبود ویتامین B12 و منیزیم، شکستگی، عفونت روده‌ای C. difficile، مشکلات کلیه و پولیپ معده ارتباط داده شده است. بخش بزرگی از این شواهد از مطالعات مشاهده‌ای است و «ارتباط» را نشان می‌دهد، نه علت قطعی [2][3][4]. – قطع دارو: خودسرانه قطع نکنید. بعد از قطع مصرف طولانی ممکن است سوزش سر دل موقتاً برگردد. کم کردن یا قطع را با پزشک برنامه‌ریزی کنید [2][9].

PPI در پزشکی مخفف چیست و یعنی چه؟

PPI حروف اول Proton Pump Inhibitor است و در فارسی «مهارکننده‌ی پمپ پروتون» یا «مهارکننده‌های پمپ پروتون» گفته می‌شود [1][3]. این داروها ترشح اسید را در خود دیواره‌ی معده کم می‌کنند و برای بیماری‌هایی به کار می‌روند که اسید معده در آن‌ها نقش دارد [1].

امپرازول اولین PPI بود و در سال ۱۹۸۹ وارد درمان شد. داروهای بعدی این گروه از نظر شیمیایی خویشاوند آن هستند و رفتار دارویی بسیار شبیهی دارند [3]. در مقایسه با داروهای قدیمی‌تر مثل H2 بلاکرها، PPIها معمولاً اسید را قوی‌تر و پایدارتر کم می‌کنند [3]. به همین دلیل در «داروهای معده» نام آشنایی هستند.

پمپ پروتون معده چیست؟

در لایه‌ی داخلی معده سلول‌هایی به نام سلول‌های جداری (parietal cells) هستند که اسید معده را می‌سازند. روی سطح این سلول‌ها آنزیمی به نام H+/K+ ATPase قرار دارد که به آن «پمپ اسید» یا «پمپ پروتون» می‌گویند [4]. پروتون همان یون هیدروژن (H+) است. این پمپ یون هیدروژن را به داخل معده می‌فرستد و در عوض پتاسیم (K+) را برمی‌دارد. این آخرین مرحله‌ی ساخت اسید است [3][4].

چند پیام مختلف بدن، از جمله گاسترین، هیستامین و استیل‌کولین، سلول جداری را به ساختن اسید وادار می‌کنند. H2 بلاکرها فقط مسیر هیستامین را می‌بندند، ولی PPIها خود پمپ را، یعنی مرحله‌ی آخر همه‌ی این مسیرها را، مهار می‌کنند. برای همین قوی‌ترین داروهای مهارکننده‌ی ترشح اسید به حساب می‌آیند [3].

PPI چطور پمپ را خاموش می‌کند؟

PPIها در برابر اسید معده حساس‌اند، برای همین به شکل قرص یا کپسول روکش‌دار یا گرانول ساخته می‌شوند تا سالم از معده رد شوند و در ابتدای روده‌ی باریک جذب شوند [3]. بعد از جذب، خون آن‌ها را به سلول‌های جداری می‌رساند. آنجا در محیط اسیدی فعال می‌شوند و محکم به پمپ می‌چسبند. آن پمپ تا وقتی سلول پمپ تازه بسازد (تا حدود ۳۶ ساعت) از کار می‌افتد [3].

PPI فقط پمپ‌هایی را مهار می‌کند که در لحظه‌ی رسیدن دارو فعال باشند، و پمپ‌ها با غذا خوردن فعال می‌شوند. یک نوبت دارو حدود دوسوم پمپ‌ها را مهار می‌کند. این دو نکته توضیح می‌دهد که چرا بیشتر PPIها قبل از غذا مصرف می‌شوند و چرا اثرشان در چند روز اول کم‌کم بیشتر می‌شود [3].

لیست داروهای مهارکننده پمپ پروتون (PPI)

شش PPI در آمریکا تأیید شده‌اند و MedlinePlus همین شش دارو را نام می‌برد [1][3]. جدول زیر آن‌ها را با نام ژنریک (عمومی) نشان می‌دهد. وضعیت نسخه‌ای یا بدون نسخه در هر کشور فرق دارد. جدول فقط وضعیت آمریکا و بریتانیا را طبق منابع رسمی همان کشورها آورده است.

«تأخیری» (delayed-release) یعنی قرص یا کپسول طوری ساخته شده که دارو در روده آزاد شود، نه در معده، تا اسید آن را تجزیه نکند [5]. نام تجاری و قدرت (میلی‌گرم) هر دارو را از برگه‌ی داخل جعبه یا از داروساز بپرسید. انتخاب نوع و مقدار دارو با پزشک است.

قوی‌ترین مهارکننده پمپ پروتون کدام است؟

جواب کوتاه: یک PPI که برای همه «قوی‌ترین» باشد وجود ندارد. همه‌ی PPIها به یک شکل کار می‌کنند. تفاوت‌هایشان کم است و بیشتر به نحوه‌ی جذب و دفع (فارماکوکینتیک)، مسیر تجزیه در کبد و بیماری‌هایی که برایشان تأیید گرفته‌اند برمی‌گردد. هر شش دارو برای ریفلاکس و زخم معده مؤثرند [3]. مرور کاکرین روی ۱۳۴ کارآزمایی هم در درمان التهاب فرسایشی مری تفاوت مهمی در اثربخشی یا عوارض PPIهای موجود پیدا نکرد [3].

پژوهشگران برای مقایسه‌ی قدرت PPIها از «معادل امپرازول» و اندازه‌گیری اسیدیته‌ی معده در طول شبانه‌روز استفاده می‌کنند. یک تحلیل از کارآزمایی‌های تصادفی نشان داد که قدرت مهار اسید بیشتر به مقدار و تعداد نوبت‌های مصرف بستگی دارد تا به نام دارو. در قدرت معادل، PPIها را می‌شود جایگزین هم کرد [29]. پس وقتی دارویی «قوی‌تر» به نظر می‌رسد، معمولاً به دوز و برنامه‌ی مصرفش مربوط است.

پزشک PPI را بر اساس بیماری، داروهای دیگر شما (مثلاً کلوپیدوگرل)، جواب قبلی به درمان و شرایط بدنتان انتخاب می‌کند [3][27]. انجمن گوارش آمریکا هم توصیه می‌کند PPI را بر اساس نگرانی از عوارض احتمالی انتخاب نکنند [30]. اگر یک PPI جواب نداد، خودتان دارو یا مقدارش را عوض نکنید. پزشک ممکن است دارو یا دوز را تغییر دهد، دارویی از گروه دیگر اضافه کند یا بررسی بیشتری بخواهد [27].

PPI جدید چیست؟ (P-CAB)

گروه تازه‌تری از داروهای ضداسید به نام مسدودکننده‌های رقابتی پتاسیم (P-CAB) وجود دارد که ونوپرازان (vonoprazan) نمونه‌ی آن است [21][33]. این دارو هم روی همان پمپ پروتون اثر می‌کند، ولی برخلاف PPIهای کلاسیک برای فعال شدن به اسید نیاز ندارد و به‌صورت برگشت‌پذیر به پمپ می‌چسبد [33]. در آمریکا برای درمان و نگهداری التهاب فرسایشی مری، سوزش سر دل در ریفلاکس غیرفرسایشی و درمان هلیکوباکتر پیلوری همراه آنتی‌بیوتیک تأیید شده است [33].

انجمن گوارش آمریکا در ۲۰۲۴ گفت اثر P-CABها سریع شروع می‌شود، ولی به دلیل هزینه، دسترسی سخت‌تر و داده‌ی کمتر درباره‌ی ایمنی طولانی‌مدت، معمولاً نباید درمان اول بیشتر بیماری‌های اسیدی باشند. استثنا ریشه‌کنی هلیکوباکتر پیلوری است که در بیشتر بیماران P-CAB را به جای PPI توصیه کرد [34].

PPI برای چه بیماری‌هایی تجویز می‌شود؟

• ریفلاکس معده به مری (GERD) و التهاب مری: برای کم کردن علائم، ترمیم آسیب مری و جلوگیری از آسیب دوباره [5][21]. درباره‌ی خود بیماری در مقاله‌ی ریفلاکس معده به مری (GERD)؛ علت سوزش سر دل و درمان بیشتر بخوانید.
• زخم معده و اثنی‌عشر: در کارآزمایی‌ها، زخم‌ها با PPI بهتر از H2 بلاکرها ترمیم شده‌اند [3][5]. علائم هشدار زخم را در مقاله‌ی زخم معده؛ علل، علائم هشداردهنده و رویکردهای درمانی ببینید.
• ریشه‌کنی هلیکوباکتر پیلوری: PPI همراه با آنتی‌بیوتیک‌ها، به‌صورت یک دوره‌ی درمان ترکیبی که پزشک تعیین می‌کند [5][27]. بیشتر بخوانید: عفونت هلیکوباکتر پیلوری؛ علائم، آزمایش و درمان.
• پیشگیری از زخم ناشی از NSAIDها: برای افرادی که در معرض خطر زخم‌اند و باید داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی را ادامه دهند [18][27][30]. درباره‌ی این داروها: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)؛ کاربرد، مکانیسم اثر و عوارض مهم.
• سندرم زولینگر-الیسون و بیماری‌های ترشح زیاد اسید: در این بیماری نادر، تومور گاسترین زیادی می‌سازد و معده اسید بسیار زیادی تولید می‌کند [3][5].
• سوءهاضمه‌ی عملکردی: وقتی هلیکوباکتر رد شده و علائم ادامه دارد، NICE یک دوره‌ی PPI یا H2 بلاکر را پیشنهاد می‌کند [27]. بیشتر بخوانید: سوءهاضمه عملکردی (Functional Dyspepsia) چیست؟
• مری بارت: انجمن گوارش آمریکا برای بیماران مبتلا به مری بارت که علائم ریفلاکس دارند PPI طولانی‌مدت را توصیه می‌کند [30].
• در بیمارستان: شکل تزریقی برای بیمارانی که از خونریزی زخم معده درمان می‌شوند [3].
• سوزش سر دل مکرر (بدون نسخه): PPIهای بدون نسخه برای سوزش سر دلی است که دست‌کم ۲ روز در هفته تکرار می‌شود، آن هم در بزرگسالان [5][20].

PPI را چطور مصرف کنیم؟

مقدار و مدت مصرف را فقط پزشک تعیین می‌کند. این نکته‌های کلی از برگه‌های رسمی دارو آمده‌اند:

• زمان مصرف به نوع دارو بستگی دارد. بسیاری از PPIها معمولاً حدود ۳۰ دقیقه قبل از اولین وعده‌ی غذایی روز خورده می‌شوند [1]. برچسب ازومپرازول دست‌کم یک ساعت قبل از غذا را می‌گوید [18]. ولی NHS می‌گوید امپرازول را می‌شود با یا بدون غذا خورد [12]، قرص پنتوپرازول و دکس‌لانسوپرازول هم با یا بدون غذا مصرف می‌شوند [8][9] و رابپرازول برای زخم بعد از صبحانه خورده می‌شود [10]. همیشه طبق برگه‌ی داخل جعبه و دستور پزشک عمل کنید.
• قرص و کپسول روکش‌دار را نجوید و خرد نکنید. با آب و درسته قورت بدهید [5][12].
• صبر کنید. PPI برای تسکین فوری نیست و ممکن است ۱ تا ۴ روز طول بکشد تا اثر کامل بگذارد [5][20]. NHS برای ازومپرازول می‌گوید اثر در ۲ تا ۳ روز شروع می‌شود، ولی اثر کامل ممکن است تا ۴ هفته طول بکشد [15].
• PPI بدون نسخه دوره‌ی کوتاه دارد. طبق FDA، PPIهای بدون نسخه برای یک دوره‌ی ۱۴ روزه‌اند و حداکثر سه بار در سال تکرار می‌شوند [20]. NHS می‌گوید امپرازولی را که بدون نسخه خریده‌اید بیش از ۲ هفته مصرف نکنید [12]. اگر علائم ادامه داشت، به پزشک مراجعه کنید [20].
• پیش از آزمایش هلیکوباکتر به پزشک بگویید PPI مصرف می‌کنید. NICE دو هفته فاصله بعد از مصرف PPI را پیش از آزمایش تنفسی یا مدفوع توصیه می‌کند [27].
• همه‌ی داروها و مکمل‌هایتان را به پزشک و داروساز بگویید (بخش تداخل‌ها را ببینید) [5].

داروسازها می‌توانند درباره‌ی نحوه‌ی مصرف، داروهای بدون نسخه و زمان مراجعه به پزشک راهنمایی کنند [27]. اگر در شیراز هستید، لیست داروخانه‌های شیراز را ببینید. نکته‌های کلی داروهای بدون نسخه را هم در داروهای بدون نسخه (OTC)؛ راهنمای مصرف ایمن بخوانید.

چه کسانی باید پیش از مصرف با پزشک صحبت کنند؟

طبق MedlinePlus، اگر سابقه‌ی کمبود منیزیم، کلسیم یا پتاسیم خون، کم‌کاری پاراتیروئید، کمبود ویتامین B12، پوکی استخوان، بیماری خودایمنی مثل لوپوس یا بیماری کبد دارید، یا باردارید یا شیر می‌دهید، پیش از مصرف به پزشک بگویید [5][6][9]. MedlinePlus به افراد ۷۰ سال به بالا هم توصیه می‌کند درباره‌ی خطر و فایده‌ی ازومپرازول با پزشک صحبت کنند [6]. اگر سوزش سر دل بیش از ۳ ماه طول کشیده، پیش از مصرف PPI بدون نسخه با پزشک مشورت کنید [5].

مقایسه‌ی PPI، H2 بلاکر و آنتی‌اسید

اگر دنبال «کاهش فوری اسید» هستید، این سه گروه کار متفاوتی می‌کنند:

NHS برای سوزش سر دل گاه‌به‌گاه آنتی‌اسیدها و آلژینات‌ها را به‌عنوان درمان کوتاه‌مدت داروخانه نام می‌برد [24]. اگر این داروها کمکی نکرد یا بیشتر روزها سوزش دارید، به پزشک مراجعه کنید [24].

عوارض PPI

عوارض شایع و معمولاً خفیف

عوارض PPIها کم پیش می‌آیند [1][23]. شایع‌ترین‌ها سردرد، درد معده، حالت تهوع یا استفراغ، یبوست یا اسهال و نفخ هستند [5][13]. اگر شدید بودند یا از بین نرفتند، به پزشک بگویید [5].

عوارض جدی ولی نادر که مراجعه‌ی فوری لازم دارند

اگر هر کدام از این‌ها را داشتید، فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس بروید [5][13]:

• تورم صورت، لب، زبان یا گلو، کهیر یا تنگی نفس (واکنش حساسیتی)
• تاول، پوسته‌ریزی یا خونریزی پوست، زخم لب، دهان یا ناحیه‌ی تناسلی (واکنش‌های شدید پوستی) [4][5]
• اسهال آبکی شدید همراه با درد شکم یا تبی که بهتر نمی‌شود [4][5]
• ضربان قلب نامنظم یا تند، اسپاسم عضلانی، لرزش یا تشنج (نشانه‌های احتمالی کمبود منیزیم) [4][5]
• کم یا زیاد شدن ادرار، خون در ادرار، خستگی، بی‌اشتهایی، تب، بثورات یا درد مفاصل (مشکل احتمالی کلیه) [4][5]
• درد مفاصل تازه یا بدترشده، بثورات روی گونه‌ها یا بازوها که با آفتاب بدتر می‌شود (واکنش شبیه لوپوس) [4][5][13]

مصرف طولانی‌مدت PPI چه عوارضی دارد؟

NHS می‌گوید احتمال عوارض جدی در مصرف یک سال یا بیشتر بالاتر است [13]. ولی قدرت شواهد برای هر عارضه یکسان نیست. بسیاری از این یافته‌ها از مطالعات مشاهده‌ای آمده‌اند که «ارتباط» را نشان می‌دهند و نمی‌توانند ثابت کنند خود PPI علت است [3][4].

انجمن گوارش آمریکا PPIها را «به‌طور کلی بی‌خطر» می‌داند و بسیاری از این عوارض را «خطرهای نظری» توصیف می‌کند. این انجمن می‌گوید تصمیم به قطع PPI باید بر اساس نبودن دلیل درمانی گرفته شود، نه صرفاً از ترس عوارض [2]. همچنین انجمن توصیه کرده برای همه‌ی مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت، تراکم استخوان، کراتینین، منیزیم یا B12 به‌طور روتین اندازه‌گیری نشود و مکمل این مواد بیش از مقدار توصیه‌شده‌ی روزانه مصرف نشود [30]. از طرف دیگر، برچسب FDA می‌گوید پزشک می‌تواند برای کسانی که طولانی‌مدت PPI می‌خورند یا همزمان دیگوکسین یا مدر مصرف می‌کنند، اندازه‌گیری منیزیم را در نظر بگیرد [4]. تصمیم درباره‌ی آزمایش با پزشک است.

اگر PPI مصرف می‌کنید و نگران این عوارض هستید، دارو را خودسرانه قطع نکنید. دلیل مصرف و راه‌های کم کردن آن را با پزشک بررسی کنید [2]. درباره‌ی بعضی از این عوارض بیشتر بخوانید: کمبود ویتامین B12؛ نشانه‌های عصبی و خونی و تفسیر آزمایش، پوکی استخوان (Osteoporosis) چیست؟ و بیماری مزمن کلیه (Chronic Kidney Disease) چیست؟

قطع PPI: اسید برگشتی و کم کردن تدریجی با پزشک

اسید برگشتی (rebound): بعد از قطع مصرف طولانی PPI ممکن است معده برای مدتی اسید بیشتری بسازد و علائم گوارشی موقتاً برگردد [2]. در یک کارآزمایی روی ۱۲۰ داوطلب سالم، ۴۴٪ کسانی که ۸ هفته PPI گرفته بودند، در ۴ هفته‌ی بعد از قطع دست‌کم یک علامت اسیدی مثل سوزش سر دل داشتند. این رقم در گروه دارونما ۱۵٪ بود [32]. پس برگشتن سوزش بعد از قطع همیشه به معنی برگشتن بیماری نیست. ولی تشخیصش با پزشک است.

کم کردن یا قطع (deprescribing): انجمن گوارش آمریکا در ۲۰۲۲ این توصیه‌ها را داد [2]:

• برای هر کسی که PPI مصرف می‌کند، دلیل مصرف باید ثبت و به‌طور منظم بازبینی شود.
• کسانی که دلیل قطعی برای مصرف طولانی ندارند، باید برای امتحان کردن قطع دارو در نظر گرفته شوند.
• بیشتر کسانی که دلیل مصرف طولانی دارند و دو بار در روز مصرف می‌کنند، می‌توانند به یک بار در روز کاهش دهند.
• بیماران با ریفلاکس عارضه‌دار (مثل التهاب فرسایشی شدید مری، زخم مری یا تنگی مری)، مری بارت، ازوفاژیت ائوزینوفیلی یا فیبروز ایدیوپاتیک ریه معمولاً نباید دارو را قطع کنند. کسانی که خطر بالای خونریزی گوارشی دارند هم نباید.
• قطع ممکن است با کم کردن تدریجی یا یک‌باره انجام شود. انتخاب روش با پزشک است.

NICE هم بازبینی سالانه را توصیه می‌کند: کم کردن به کمترین مقدار مؤثر، مصرف «در صورت نیاز» یا برگشت به آنتی‌اسید و آلژینات، مگر بیماری یا داروی همزمانی در کار باشد که ادامه‌ی درمان را لازم کند [27]. هیچ‌کدام از این‌ها را خودسرانه انجام ندهید. برگه‌ی MedlinePlus پنتوپرازول و رابپرازول هم صریحاً می‌گوید دارو را بدون صحبت با پزشک قطع نکنید [9][10].

تداخل‌های دارویی مهم PPI

همه‌ی PPIها تداخل یکسانی ندارند. امپرازول و ازومپرازول تقریباً کامل از مسیر آنزیم کبدی CYP2C19 تجزیه می‌شوند و بیشترین احتمال تداخل را دارند. پنتوپرازول کمترین احتمال را دارد [3]. فهرست زیر بیشتر از برچسب FDA امپرازول آمده است. برای PPI خودتان برگه‌ی همان دارو را ببینید یا از داروساز بپرسید.

• کلوپیدوگرل (داروی ضدپلاکت): برچسب امپرازول و ازومپرازول توصیه می‌کند این دو همراه کلوپیدوگرل مصرف نشوند، چون فعال شدن کلوپیدوگرل و اثرش روی پلاکت‌ها را کم می‌کنند [4][18]. در برچسب پنتوپرازول، مصرف همزمان در افراد سالم اثر مهمی روی کلوپیدوگرل نداشت [19]. مرور Strand می‌گوید شواهد قطعی برای پیامد بالینی بد در دست نیست، ولی نویسندگانش در این بیماران از امپرازول و ازومپرازول پرهیز می‌کنند [3]. اگر کلوپیدوگرل می‌خورید، هیچ‌کدام از دو دارو را خودتان قطع یا عوض نکنید و با پزشک صحبت کنید.
• متوترکسات: به‌خصوص با دوز بالا، PPI ممکن است سطح متوترکسات را بالا ببرد و به مسمومیت برسد. پزشک ممکن است PPI را موقتاً قطع کند [4].
• وارفارین: افزایش INR و زمان پروترومبین گزارش شده که ممکن است به خونریزی برسد. پایش لازم است [4][14].
• برخی داروهای HIV: مصرف با ریلپیویرین ممنوع است. با آتازاناویر و نلفیناویر توصیه نمی‌شود [4][14].
• دیگوکسین، دیازپام، فنی‌توئین، سیتالوپرام، سیلوستازول و تاکرولیموس: ممکن است سطحشان بالا برود و پایش یا تغییر دوز لازم شود [4][14].
• داروهایی که برای جذب به اسید نیاز دارند: مثل آهن، کتوکونازول و ایتراکونازول، برخی داروهای سرطان (ارلوتینیب، داساتینیب، نیلوتینیب) و مایکوفنولات [4].
• گیاه علف چای (St John’s wort) و ریفامپین: اثر PPI را کم می‌کنند و همراه آن توصیه نمی‌شوند [4][14].
• آزمایش‌ها: PPI ممکن است نتیجه‌ی آزمایش کروموگرانین A (برای تومورهای نورواندوکرین) را بالا نشان دهد و پزشک ممکن است بخواهد دارو را چند روز پیش از آن قطع کنید [4]. آزمایش ادرار برای THC هم ممکن است به‌اشتباه مثبت شود [4]. درباره‌ی آزمایش هلیکوباکتر هم بالاتر گفته شد [27].

برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مقاله‌ی تداخلات دارویی خطرناک؛ کدام داروها را با هم مصرف نکنیم را بخوانید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

PPI ممکن است علائم سرطان معده را بپوشاند [11]. بهتر شدن علائم با PPI هم وجود سرطان را رد نمی‌کند [4]. پس این علائم را با خوردن دارو پنهان نکنید.

فوراً به اورژانس بروید یا با اورژانس تماس بگیرید اگر [26]:

• درد شکم ناگهانی یا شدید است، یا شکم با لمس درد می‌کند
• خون استفراغ می‌کنید یا مدفوعتان سیاه یا خونی است
• درد قفسه‌ی سینه یا تنگی نفس دارید، یا از حال رفته‌اید

اگر سوزش سر دل همراه با سبکی سر، تعریق یا سرگیجه است، یا درد قفسه‌ی سینه به بازو، گردن یا شانه می‌زند، ممکن است مشکل جدی‌تری باشد که با داروی بدون نسخه درمان نمی‌شود [5]. NICE هم می‌گوید باید احتمال بیماری قلبی یا کیسه‌ی صفرا را در نظر داشت [27].

به‌زودی به پزشک مراجعه کنید اگر [25][28]:

• بلعیدن برایتان سخت یا دردناک است، یا حس می‌کنید غذا گیر می‌کند
• بدون دلیل وزن کم کرده‌اید
• مدام استفراغ می‌کنید
• کم‌خونی فقر آهن دارید
• حس می‌کنید توده‌ای در شکم دارید
• سوءهاضمه یا سوزش مدام برمی‌گردد یا درد شدید دارید
• ۵۵ سال یا بیشتر دارید و کاهش وزن همراه با درد بالای شکم، ریفلاکس یا سوءهاضمه دارید. طبق NICE این وضعیت ارجاع فوری برای بررسی را لازم دارد [28]
• ۵۵ سال یا بیشتر دارید و سوءهاضمه‌تان با درمان بهتر نمی‌شود [28]
• PPI بدون نسخه بعد از دوره‌ی ۱۴ روزه کمکی نکرده است [20]

مشاوره با طبیب‌یاب: اگر سوزش سر دل یا علائم زخم معده‌تان ادامه دارد، یا پیش از قطع کردن یا مصرف طولانی‌مدت PPI، بهتر است با متخصص گوارش یا متخصص داخلی مشورت کنید. برای پیدا کردن متخصص و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان داخلی در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول

PPI در پزشکی مخفف چیست؟

PPI مخفف Proton Pump Inhibitor به معنی «مهارکننده‌ی پمپ پروتون» است. این نام گروهی از داروهاست که ساخت اسید معده را کم می‌کنند، مثل امپرازول، ازومپرازول، لانسوپرازول، دکس‌لانسوپرازول، پنتوپرازول و رابپرازول [1].

PPI ها چه داروهایی هستند؟

شش PPI اصلی امپرازول، ازومپرازول، لانسوپرازول، دکس‌لانسوپرازول، پنتوپرازول و رابپرازول هستند [1][3]. در آمریکا امپرازول، ازومپرازول، لانسوپرازول و ترکیب امپرازول با سدیم بی‌کربنات بدون نسخه هم فروخته می‌شوند [1]. وضعیت هر کشور فرق دارد.

پمپ پروتون معده چیست و یعنی چه؟

پمپ پروتون آنزیمی به نام H+/K+ ATPase روی سلول‌های جداری دیواره‌ی معده است. یون هیدروژن (پروتون) را به داخل معده می‌فرستد و این آخرین مرحله‌ی ساخت اسید معده است [3][4]. PPIها همین پمپ را از کار می‌اندازند [4].

قوی‌ترین مهارکننده پمپ پروتون کدام است؟

هیچ PPI برای همه «قوی‌ترین» نیست. همه به یک شکل کار می‌کنند و تفاوتشان بیشتر در نحوه‌ی جذب و تجزیه در بدن است [3]. قدرت مهار اسید بیشتر به مقدار و تعداد نوبت مصرف بستگی دارد و در قدرت معادل، PPIها جایگزین هم می‌شوند [29]. انتخاب دارو با پزشک است.

مصرف طولانی مدت PPI چه عوارضی دارد؟

مصرف طولانی با کمبود ویتامین B12 و منیزیم، شکستگی استخوان، عفونت روده‌ای کلستریدیوم دیفیسیل، مشکلات کلیه و پولیپ معده ارتباط داده شده است [3][4][31]. بسیاری از این شواهد از مطالعات مشاهده‌ای است و علت بودن PPI را ثابت نمی‌کند [3]. به همین دلیل دلیل مصرف باید به‌طور منظم با پزشک بازبینی شود [2].

چه قرص هایی برای کاهش فوری اسید معده وجود دارد؟

آنتی‌اسیدها اسید موجود را خنثی می‌کنند و از داروهای کاهنده‌ی اسید سریع‌تر اثر می‌کنند، ولی اثرشان کوتاه‌تر است [21][22]. H2 بلاکرها معمولاً در ۱ تا ۳ ساعت اثر می‌کنند [20]. PPIها برای تسکین فوری نیستند و اثر کاملشان ممکن است ۱ تا ۴ روز طول بکشد [20]. برای انتخاب مناسب با داروساز یا پزشک مشورت کنید.

چه قرصی برای درد شدید معده مناسب است؟

درد شدید معده را نباید خودتان با قرص درمان کنید. NHS می‌گوید اگر درد ناگهانی یا شدید است، شکم با لمس درد می‌کند، خون استفراغ می‌کنید، مدفوعتان سیاه یا خونی است یا درد قفسه‌ی سینه دارید، فوراً به اورژانس بروید [26]. برای درد شدید یا مداوم هم باید پزشک علت را پیدا کند [25].

PPI جدید چیست؟

مسدودکننده‌های رقابتی پتاسیم (P-CAB)، مثل ونوپرازان، گروه تازه‌تری از داروهای ضداسیدند [21][33]. روی همان پمپ اثر می‌کنند، ولی به فعال شدن با اسید نیاز ندارند و برگشت‌پذیر به پمپ می‌چسبند [33]. انجمن گوارش آمریکا آن‌ها را برای بیشتر بیماری‌ها درمان اول نمی‌داند، به جز در درمان هلیکوباکتر پیلوری [34].

آیا می‌توانم PPI را خودم قطع کنم؟

نه. بعد از مصرف طولانی ممکن است با قطع دارو علائم اسیدی موقتاً برگردد [2][32]. بعضی بیماران، مثل مبتلایان به مری بارت یا ریفلاکس عارضه‌دار، معمولاً نباید دارو را قطع کنند [2]. کم کردن یا قطع را با پزشک برنامه‌ریزی کنید [9].

PPI چقدر طول می‌کشد تا اثر کند؟

PPIها ممکن است ۱ تا ۴ روز طول بکشد تا اثر کامل بگذارند [5][20]. NHS برای ازومپرازول می‌گوید اثر در ۲ تا ۳ روز شروع می‌شود، ولی ممکن است تا ۴ هفته طول بکشد تا کاملاً اثر کند [15].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمی‌گیرد. هیچ دارویی، از جمله PPIها، را خودسرانه شروع، قطع یا جایگزین نکنید و برای انتخاب دارو، مقدار و مدت مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

منابع

1. MedlinePlus Medical Encyclopedia — Proton pump inhibitors (بازبینی 2025-04-21). https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000381.htm
2. Targownik LE, Fisher DA, Saini SD. AGA Clinical Practice Update on De-Prescribing of Proton Pump Inhibitors: Expert Review. Gastroenterology. 2022;162(4):1334-1342 (PMID 35183361). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35183361/
3. Strand DS, Kim D, Peura DA. 25 Years of Proton Pump Inhibitors: A Comprehensive Review. Gut Liver. 2017;11(1):27-37 (PMC5221858). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5221858/
4. DailyMed (U.S. National Library of Medicine) — Omeprazole delayed-release capsules, FDA prescribing information (بازبینی 6/2025). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=0344268f-d8e6-48d5-b1e1-f750ed1d8a52
5. MedlinePlus — Omeprazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a693050.html
6. MedlinePlus — Esomeprazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a699054.html
7. MedlinePlus — Lansoprazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a695020.html
8. MedlinePlus — Dexlansoprazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a609017.html
9. MedlinePlus — Pantoprazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a601246.html
10. MedlinePlus — Rabeprazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a699060.html
11. NHS — Omeprazole. https://www.nhs.uk/medicines/omeprazole/
12. NHS — How and when to take omeprazole. https://www.nhs.uk/medicines/omeprazole/how-and-when-to-take-omeprazole/
13. NHS — Side effects of omeprazole. https://www.nhs.uk/medicines/omeprazole/side-effects-of-omeprazole/
14. NHS — Taking omeprazole with other medicines and herbal supplements. https://www.nhs.uk/medicines/omeprazole/taking-omeprazole-with-other-medicines-and-herbal-supplements/
15. NHS — About esomeprazole. https://www.nhs.uk/medicines/esomeprazole/about-esomeprazole/
16. NHS — About lansoprazole. https://www.nhs.uk/medicines/lansoprazole/about-lansoprazole/
17. NHS — About pantoprazole. https://www.nhs.uk/medicines/pantoprazole/about-pantoprazole/
18. DailyMed — Esomeprazole magnesium delayed-release capsules, FDA prescribing information (بازبینی 7/2024). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=009794ae-8199-4176-9dc6-4c5e752d845c
19. DailyMed — Pantoprazole sodium for injection, FDA prescribing information (بازبینی 3/2025). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=014f9762-6948-46b7-8659-5c89f35ad8bf
20. U.S. Food and Drug Administration — Over-The-Counter (OTC) Heartburn Treatment (به‌روزشده 2023-11-27). https://www.fda.gov/drugs/understanding-over-counter-medicines/over-counter-otc-heartburn-treatment
21. MedlinePlus Medical Encyclopedia — Gastroesophageal reflux disease (بازبینی 2025-01-24). https://medlineplus.gov/ency/article/000265.htm
22. MedlinePlus Medical Encyclopedia — Taking antacids. https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000198.htm
23. NIDDK (NIH) — Treatment for GER & GERD (بازبینی 2020-07). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/acid-reflux-ger-gerd-adults/treatment
24. NHS — Heartburn and acid reflux. https://www.nhs.uk/conditions/heartburn-and-acid-reflux/
25. NHS — Indigestion (بازبینی 2023-05-05). https://www.nhs.uk/conditions/indigestion/
26. NHS — Stomach ache. https://www.nhs.uk/symptoms/stomach-ache/
27. NICE — Gastro-oesophageal reflux disease and dyspepsia in adults: investigation and management (CG184), Recommendations. https://www.nice.org.uk/guidance/cg184/chapter/1-Recommendations
28. NICE — Suspected cancer: recognition and referral (NG12), Recommendations organised by site of cancer. https://www.nice.org.uk/guidance/ng12/chapter/Recommendations-organised-by-site-of-cancer
29. Graham DY, Tansel A. Interchangeable Use of Proton Pump Inhibitors Based on Relative Potency. Clin Gastroenterol Hepatol. 2018;16(6):800-808 (PMID 28964908). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28964908/
30. Freedberg DE, Kim LS, Yang YX. The Risks and Benefits of Long-term Use of Proton Pump Inhibitors: Expert Review and Best Practice Advice From the American Gastroenterological Association. Gastroenterology. 2017;152(4):706-715 (PMID 28257716). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28257716/
31. Lazarus B, et al. Proton Pump Inhibitor Use and the Risk of Chronic Kidney Disease. JAMA Intern Med. 2016;176(2):238-246 (PMID 26752337). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26752337/
32. Reimer C, Søndergaard B, Hilsted L, Bytzer P. Proton-pump inhibitor therapy induces acid-related symptoms in healthy volunteers after withdrawal of therapy. Gastroenterology. 2009;137(1):80-87 (PMID 19362552). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19362552/
33. DailyMed — Vonoprazan tablets, FDA prescribing information (بازبینی 11/2025). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=0cc52ac5-77ec-4d66-a770-762a1a960914
34. Patel A, Laine L, Moayyedi P, Wu J. AGA Clinical Practice Update on Integrating Potassium-Competitive Acid Blockers Into Clinical Practice: Expert Review. Gastroenterology. 2024;167(6):1228-1238 (PMID 39269391). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39269391/