بیماری‌های قابل انتقال از استخر و راه‌های پیشگیری از آن‌ها

شنا در استخر یکی از رایج‌ترین فعالیت‌های تفریحی است، اما آب استخر می‌تواند محیط مناسبی برای رشد عوامل بیماری‌زا باشد. گروهی از بیماری‌ها که از طریق آب‌های تفریحی از جمله استخرهای شنا، جکوزی‌ها، آب‌نماها و دریاچه‌ها منتقل می‌شوند، در اصطلاح پزشکی بیماری‌های مرتبط با آب تفریحی (Recreational Water Illnesses — RWI) نامیده می‌شوند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های ایالات متحده (CDC) این بیماری‌ها را از شایع‌ترین مشکلات بهداشت عمومی مرتبط با تابستان معرفی می‌کند.

بیماری‌های مرتبط با آب تفریحی (RWI) چیست؟

بر اساس تعریف CDC، بیماری‌های RWI از طریق بلعیدن، استنشاق، یا تماس پوستی با آب آلوده ایجاد می‌شوند. این بیماری‌ها می‌توانند دستگاه‌های گوارش، پوست، گوش، چشم، دستگاه تنفسی، و در موارد نادر، سیستم عصبی مرکزی را درگیر کنند. آلودگی آب استخر معمولاً از طریق مدفوع، بزاق، یا پوست آلوده شناگران وارد می‌شود.

انواع بیماری‌های قابل انتقال از استخر

بیماری‌های گوارشی مرتبط با استخر

کریپتوسپوریدیوزیس (Cryptosporidiosis)

کریپتوسپوریدیوم (Cryptosporidium) شایع‌ترین عامل شیوع‌های بیماری گوارشی در استخرهای تفریحی در ایالات متحده است. ویژگی نگران‌کننده این انگل آن است که در برابر غلظت‌های معمول کلر بسیار مقاوم است و می‌تواند بیش از ۷ روز در آب کلردار با غلظت یک میلی‌گرم در لیتر زنده بماند. علائم معمولاً ۲ تا ۱۰ روز (میانگین ۷ روز) پس از مواجهه ظاهر می‌شوند و شامل اسهال آبکی مکرر، کرامپ شکمی، تهوع و استفراغ هستند که ممکن است ۱ تا ۲ هفته ادامه یابند. افراد دارای نقص ایمنی در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

ژیاردیازیس (Giardiasis)

انگل ژیاردیا (Giardia) دارای یک پوسته بیرونی محکم است که به آن اجازه می‌دهد تا ۴۵ دقیقه در آب کلردار زنده بماند. اسهال، نفخ، و کرامپ شکمی از علائم اصلی هستند. بر اساس گزارش CDC، در آمریکا ۵۰ درصد از شیوع‌های عمده بیماری‌های RWI به کریپتوسپوریدیوم و ژیاردیا مربوط بوده‌اند.

شیگلوزیس و اشریشیا کلی (Shigellosis and E. coli)

باکتری‌های شیگلا (Shigella) و اشریشیا کلی تولیدکننده شیگاتوکسین (STEC) از دیگر عوامل شیوع‌های گوارشی در آب‌های تفریحی هستند. طبق گزارش CDC درباره شیوع‌های مرتبط با آب‌های تفریحی تصفیه‌نشده در سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۹، نوروویروس و STEC هر کدام مسئول ۲۲ درصد از شیوع‌ها (هر کدام ۱۹ مورد) بودند؛ شیگلا با ۱۶ درصد (۱۴ مورد) در رتبه چهارم قرار داشت.

گوش شناگر (Otitis Externa)

گوش شناگر (Swimmer’s Ear) یک عفونت باکتریایی کانال خارجی گوش است که معمولاً توسط باکتری سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa) ایجاد می‌شود. این عفونت زمانی رخ می‌دهد که آب برای مدت طولانی در کانال گوش می‌ماند و محیط گرم و مرطوبی برای رشد باکتری فراهم می‌کند.

طبق گزارش CDC در مورد بار بیماری اوتیت خارجی در ایالات متحده (۲۰۰۳-۲۰۰۷)، سالانه حدود ۲.۴ میلیون ویزیت پزشکی در آمریکا به تشخیص اوتیت خارجی حاد منجر می‌شود که هزینه‌ای معادل ۵۰۰ میلیون دلار به سیستم بهداشتی تحمیل می‌کند. این بیماری در کودکان ۵ تا ۱۴ ساله شایع‌تر است و با فصل تابستان همخوانی دارد.

علائم شامل: درد در هنگام کشیدن لاله گوش، خارش داخل کانال گوش، قرمزی و تورم، و در موارد شدیدتر، ترشح چرکی هستند.

بیماری‌های پوستی مرتبط با استخر

کهیر جکوزی یا فولیکولیت سودوموناسی (Hot Tub Folliculitis)

فولیکولیت سودوموناسی (Pseudomonas folliculitis)، که به «کهیر جکوزی» نیز معروف است، یک عفونت فولیکول‌های مو توسط باکتری سودوموناس آئروژینوزا است. این باکتری در محیط‌های گرم و مرطوب مانند جکوزی‌ها و استخرهایی با کلر و pH ناکافی رشد می‌کند. علائم شامل جوش‌های قرمز خارش‌دار و تاول‌های چرکی اطراف فولیکول‌های مو هستند که معمولاً در نواحی پوشیده توسط لباس شنا بدتر است. علائم می‌توانند چند ساعت تا ۵ روز پس از مواجهه ظاهر شوند. CDC توصیه می‌کند که غلظت کلر در آب جکوزی حداقل ۳ پی‌پی‌ام (ppm) و pH آب بین ۷.۰ تا ۷.۸ حفظ شود.

پای ورزشکار (Tinea Pedis)

پای ورزشکار (Tinea Pedis) یک عفونت قارچی پوست پا است که توسط گروهی از قارچ‌ها به نام درماتوفیت‌ها (Dermatophytes) ایجاد می‌شود. بر اساس StatPearls منتشرشده در NCBI، این عفونت معمولاً از طریق تماس مستقیم پا با کف رختکن‌ها، دوش‌ها و محوطه استخرها که به قارچ آلوده هستند منتقل می‌شود. علائم شامل خارش، پوسته‌ریزی، و ترک خوردن بین انگشتان پا است.

بیماری‌های چشمی مرتبط با استخر

آب استخر می‌تواند به دو روش باعث ناراحتی چشمی شود: تحریک شیمیایی (ناشی از کلرامین‌ها) و عفونت‌های میکروبی.

• ملتحمه آدنوویروسی: آدنوویروس‌ها می‌توانند از طریق آب استخر منتقل شوند و باعث قرمزی، ترشح، و سوزش چشم شوند. دو تابلوی بالینی اصلی شامل تب حلقی‌ملتحمه‌ای (Pharyngoconjunctival Fever — PCF) ناشی از سروتیپ‌های ۳، ۷ و ۱۴ و کراتوکنژنکتیویت اپیدمیک (Epidemic Keratoconjunctivitis — EKC) ناشی از سروتیپ‌های ۸، ۱۹ و ۳۷ است. این عفونت در کودکان شیوع بیشتری دارد.
• کراتیت آکانتامبایی (Acanthamoeba Keratitis): این عفونت جدی قرنیه توسط آمیب آزادزی آکانتامبا ایجاد می‌شود و خطر آن به ویژه برای کسانی که با لنزهای تماسی شنا می‌کنند بسیار بالاست.
• تحریب توسط کلرامین: کلر هنگام ترکیب با عرق، ادرار، و مواد آلی موجود در آب، ترکیباتی به نام کلرامین تولید می‌کند که می‌توانند لایه اشکی چشم را تخریب کرده و منجر به قرمزی، سوزش، و خشکی چشم شوند.

مننگوانسفالیت آمیبی اولیه؛ نادر اما کشنده

مننگوانسفالیت آمیبی اولیه (Primary Amebic Meningoencephalitis — PAM) یک بیماری نادر اما تقریباً همیشه کشنده است که توسط آمیب نگلریا فاولری (Naegleria fowleri) ایجاد می‌شود. این آمیب در آب‌های گرم شیرین مانند دریاچه‌ها، چشمه‌های آب گرم، و در موارد بسیار نادر استخرهای دارای کلر ناکافی یافت می‌شود. مسیر ورود آن از طریق بینی است (نه دهان). بر اساس آمار CDC، بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۲۰۲۴ در ایالات متحده ۱۶۷ مورد PAM گزارش شده که تنها ۴ نفر از آن‌ها زنده مانده‌اند. شنا در استخرهای دارای کلر کافی و به‌درستی نگهداری‌شده خطر PAM را به حداقل می‌رساند.

راه‌های پیشگیری از بیماری‌های قابل انتقال از استخر

اقدامات فردی پیش از شنا

• قبل از ورود به استخر حداقل یک دقیقه دوش بگیرید؛ این کار مواد آلی روی پوست را که کلر را مصرف می‌کنند کاهش می‌دهد.
• اگر اسهال دارید، به هیچ وجه وارد آب نشوید. اگر به کریپتوسپوریدیوم مبتلا هستید، تا دو هفته پس از بهبود از شنا خودداری کنید.
• زخم‌های باز را با باندهای ضدآب بپوشانید.

اقدامات فردی هنگام شنا

• آب استخر را نبلعید — حتی مقدار کمی از آب آلوده می‌تواند باعث بیماری شود.
• از عینک شنا استفاده کنید تا چشم‌ها در معرض آب قرار نگیرند.
• لنزهای تماسی را هنگام شنا نپوشید؛ خطر کراتیت آکانتامبایی را به شدت افزایش می‌دهد.
• کودکان زیر سه سال یا کودکانی که هنوز آموزش توالت ندیده‌اند، حتماً از شورت شنای ضدنشت استفاده کنند و هر ساعت یک بار کنترل شوند.

اقدامات فردی پس از شنا

• پس از خروج از آب، گوش‌ها را با کج کردن سر و استفاده ملایم از حوله خشک کنید.
• از وارد کردن پنبه یا هر جسم دیگری به کانال گوش خودداری کنید.
• پاها را با آب و صابون بشویید و فضای بین انگشتان را کاملاً خشک کنید تا خطر پای ورزشکار کاهش یابد.
• لباس شنا را بلافاصله عوض کنید و آن را بشویید.
• در رختکن و دوش‌های عمومی از دمپایی استفاده کنید تا از تماس مستقیم پا با کف آلوده جلوگیری شود.

کنترل کیفیت آب استخر

• قبل از ورود به استخر، نتایج بازرسی بهداشتی آن را بررسی کنید.
• از نوارهای تست pH و کلر برای بررسی شخصی کیفیت آب استفاده کنید؛ مقادیر توصیه‌شده CDC: کلر آزاد حداقل ۱ پی‌پی‌ام در استخر و ۳ پی‌پی‌ام در جکوزی، pH بین ۷.۲ تا ۷.۸.
• اگر بوی تند کلر را حس کردید، این نشانه‌ای از وجود کلرامین‌های فراوان و ناهماهنگی در سطح pH است، نه لزوماً مقدار زیاد کلر.

گروه‌های در معرض خطر بالاتر

CDC به صراحت اشاره می‌کند که کودکان، زنان باردار، و افراد دارای نقص ایمنی (مانند بیماران HIV مثبت، دریافت‌کنندگان پیوند، و افراد تحت شیمی‌درمانی) در برابر بیماری‌های RWI آسیب‌پذیرتر هستند و باید احتیاط بیشتری به خرج دهند. این افراد باید قبل از رفتن به استخر با پزشک خود مشورت کنند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در صورت بروز هر یک از علائم زیر پس از شنا در استخر یا آب‌های تفریحی، باید با پزشک مشورت کرد:

• اسهال که بیش از ۳ روز ادامه دارد یا اسهال خونی
• درد گوش، کاهش شنوایی یا ترشح از گوش
• قرمزی و ترشح چشمی که بدتر می‌شود
• بثورات پوستی وسیع یا تاول‌دار
• تب همراه با سردرد شدید، گردن سفت، یا تشنج (علائم هشدار مننگوانسفالیت — نیاز به اورژانس فوری)

این مطلب صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره با پزشک یا متخصص بهداشت نیست. در صورت بروز علائم بیماری، حتماً به پزشک مراجعه کنید.

منابع

• CDC — Preventing Swimming-related Illnesses | Healthy Swimming: https://www.cdc.gov/healthy-swimming/prevention/index.html
• CDC — Preventing Diarrheal Illnesses | Healthy Swimming: https://www.cdc.gov/healthy-swimming/prevention/preventing-diarrheal-illnesses.html
• CDC — Symptoms of Cryptosporidiosis (دوره کمون ۲–۱۰ روز): https://www.cdc.gov/cryptosporidium/signs-symptoms/index.html
• CDC — Preventing Swimmer’s Ear | Healthy Swimming: https://www.cdc.gov/healthy-swimming/prevention/preventing-swimmers-ear.html
• CDC — Preventing Hot Tub Rash | Healthy Swimming: https://www.cdc.gov/healthy-swimming/prevention/preventing-hot-tub-rash.html
• CDC — Estimated Burden of Acute Otitis Externa, United States, 2003–2007: https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6019a2.htm
• CDC — Naegleria fowleri Infections: https://www.cdc.gov/naegleria/about/index.html
• CDC MMWR — Outbreaks Associated with Untreated Recreational Water, 2009–2019: https://cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6925a3.htm
• NCBI StatPearls — Tinea Pedis: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470421/
• PMC — Water Related Ocular Diseases (2018) — سروتیپ‌های آدنوویروس PCF و EKC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6137694/
• PMC — Hot Tub-Associated Pseudomonas Folliculitis: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7584313/
• WHO — Guidelines for Safe Recreational Water Environments, Volume 2: https://www.who.int/publications/i/item/9241546808