ناباروری در زنان و مردان؛ علل، بررسی‌های تشخیصی و راه‌های کمک‌باروری

ناباروری (Infertility) یکی از چالش‌های شایع سلامت باروری است که میلیون‌ها زوج در سراسر جهان با آن روبه‌رو می‌شوند. دانستن تعریف دقیق، علل، مراحل بررسی پزشکی و گزینه‌های درمانی موجود، نخستین گام در مواجهه آگاهانه با این وضعیت است. این مقاله با هدف اطلاع‌رسانی عمومی، بر پایهٔ منابع معتبر بین‌المللی نوشته شده است.

تعریف ناباروری

سازمان بهداشت جهانی (WHO) ناباروری را «بیماری دستگاه تولید‌مثل مرد یا زن که با ناتوانی در بارداری پس از ۱۲ ماه یا بیشتر از مقاربت منظم و بدون پیشگیری تعریف می‌شود» توصیف می‌کند. این سازمان تأکید می‌کند که ناباروری یک بیماری است و نه صرفاً یک وضعیت اجتماعی یا رفتاری.

بر اساس دستورالعمل‌های بالینی، زنان زیر ۳۵ سال پس از ۱۲ ماه تلاش ناموفق، و زنان ۳۵ سال و بالاتر پس از ۶ ماه تلاش ناموفق باید برای بررسی به متخصص مراجعه کنند. برای زنان بالای ۴۰ سال، مشاوره با متخصص بلافاصله پس از شروع تلاش توصیه می‌شود.

شیوع ناباروری در جهان

طبق گزارش ۲۰۲۳ سازمان بهداشت جهانی، حدود ۱۷٫۵ درصد از جمعیت بزرگسال جهان — به‌تقریب یک نفر از هر شش نفر — در طول زندگی خود تجربهٔ ناباروری دارند. این آمار در کشورهای پردرآمد (۱۷٫۸٪) و کشورهای کم‌ و میان‌درآمد (۱۶٫۵٪) تفاوت چندانی با یکدیگر ندارد که نشان می‌دهد ناباروری یک چالش جهانی و فراگیر است.

در ایالات متحده، مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC) گزارش داده که حدود ۱۳٫۴ درصد از زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله و حدود ۱۱٫۴ درصد از مردان همین گروه سنی نوعی مشکل باروری داشته‌اند.

سهم هر جنس در ناباروری زوجین

بر اساس داده‌های StatPearls منتشرشده در NCBI، ناباروری مردانه به‌تنهایی در حدود ۲۰ درصد از موارد مسئول است و در ۳۰ تا ۴۰ درصد دیگر، عامل مردانه در کنار عوامل زنانه نقش دارد. در مجموع، عامل مردانه در حدود ۵۰ درصد از کل موارد ناباروری به‌گونه‌ای نقش دارد. ناباروری با علت ناشناخته (Unexplained Infertility) نیز پس از بررسی کامل در حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد از زوجین تشخیص داده می‌شود.

علل ناباروری در زنان و مردان

علل شایع ناباروری در زنان

ناباروری زنانه از طیف گسترده‌ای از اختلالات ناشی می‌شود. مهم‌ترین دسته‌های علّی عبارت‌اند از:

• اختلالات تخمک‌گذاری (Ovulatory Dysfunction): شایع‌ترین علت؛ در حدود ۲۵ تا ۴۰ درصد موارد ناباروری زنانه دیده می‌شود. سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) تا ۷۰ درصد از موارد اختلال تخمک‌گذاری را پوشش می‌دهد.
• عامل لوله‌ای (Tubal Factor): انسداد یا آسیب لوله‌های فالوپ (Fallopian Tubes) در حدود ۲۰ تا ۳۵ درصد از موارد ناباروری زنانه نقش دارد. شایع‌ترین علت آن، بیماری التهابی لگن (Pelvic Inflammatory Disease) ناشی از کلامیدیا یا گنوره است.
• آندومتریوز (Endometriosis): رشد بافت آندومتر خارج از رحم می‌تواند با ایجاد التهاب و چسبندگی، لوله‌های فالوپ را مسدود کرده و فرایند لقاح یا لانه‌گزینی را مختل کند.
• عوامل رحمی (Uterine Factors): پولیپ، فیبروم، سینشیا (چسبندگی داخل رحم) یا ناهنجاری‌های مادرزادی رحم می‌توانند لانه‌گزینی جنین را دشوار یا غیرممکن کنند.
• ذخیرهٔ تخمدانی کاهش‌یافته (Diminished Ovarian Reserve): کاهش تعداد و کیفیت تخمک‌ها، به‌ویژه با افزایش سن، یکی از عوامل مهم است.
• نارسایی زودرس تخمدان (Primary Ovarian Insufficiency): توقف عملکرد طبیعی تخمدان پیش از ۴۰ سالگی.
• اختلالات غدد درون‌ریز: کم‌کاری یا پرکاری تیروئید، هایپرپرولاکتینمی (بالا بودن پرولاکتین)، و سایر اختلالات هورمونی می‌توانند تخمک‌گذاری را مختل کنند.

علل شایع ناباروری در مردان

ناباروری مردانه نیز از اختلالات گوناگونی ناشی می‌شود:

• واریکوسل (Varicocele): بزرگ‌شدن وریدهای داخل کیسهٔ بیضه، شایع‌ترین علت قابل‌درمان ناباروری مردانه است. واریکوسل در حدود ۴۰ درصد از مردان مراجعه‌کننده به دلیل ناباروری یافت می‌شود.
• نقص اولیهٔ بیضه (Primary Testicular Defects): شامل تولید ناکافی اسپرم (Oligozoospermia)، اسپرم بی‌حرکت (Asthenozoospermia)، اسپرم با شکل غیرطبیعی (Teratozoospermia) یا نبود کامل اسپرم (Azoospermia). این دسته حدود ۶۵ تا ۸۰ درصد از موارد ناباروری مردانه را شامل می‌شود.
• انسداد مجاری تناسلی: انسداد مجاری حامل اسپرم می‌تواند مادرزادی (مانند غیاب مجرای دفران در بیماری فیبروز کیستیک) یا اکتسابی (مانند عفونت‌های قبلی) باشد.
• اختلالات هورمونی: کمبود هورمون‌های گنادوتروپین (LH، FSH) می‌تواند تولید اسپرم را کاهش دهد.
• عوامل ژنتیکی: سندرم کلاین‌فلتر (Klinefelter Syndrome)، حذف‌های کروموزوم Y، و جهش‌های CFTR از جملهٔ این عوامل هستند.
• عوامل محیطی و سبک زندگی: سیگار، الکل، مواد مخدر، استرویدهای آنابولیک، گرمای مداوم ناحیهٔ بیضه، و قرار گرفتن در معرض سموم شغلی.
• علل ایدیوپاتیک (ناشناخته): در ۱۰ تا ۲۰ درصد از موارد، علت مشخصی پیدا نمی‌شود.

جدول مقایسه‌ای علل ناباروری در زنان و مردان

بررسی‌های تشخیصی ناباروری

ارزیابی پزشکی ناباروری باید هر دو شریک زندگی را شامل شود، زیرا عامل مردانه در بیش از نیمی از موارد به‌نوعی دخیل است. معاینهٔ پزشکی، تاریخچهٔ کامل پزشکی و آزمایش‌های هدفمند، ستون فقرات تشخیص را تشکیل می‌دهند.

بررسی‌های تشخیصی برای زنان

• آزمایش‌های هورمونی: اندازه‌گیری FSH، LH، استرادیول (روز سوم سیکل)، AMH (هورمون ضدمولری برای سنجش ذخیرهٔ تخمدانی)، TSH، پرولاکتین، و آندروژن‌ها.
• سونوگرافی ترانس‌واژینال (Transvaginal Ultrasound): بررسی ساختار رحم، تخمدان‌ها، و شمارش فولیکول‌های آنترال برای سنجش ذخیرهٔ تخمدانی.
• هیستروسالپینگوگرافی (Hysterosalpingography — HSG): رادیوگرافی با تزریق مادهٔ حاجب از طریق دهانهٔ رحم برای بررسی باز بودن لوله‌های فالوپ و شکل حفرهٔ رحمی. این آزمون خط اول بررسی تخلیه‌پذیری لوله‌هاست.
• سونوهیستروگرافی (Saline Sonohysterogram): بررسی داخل حفرهٔ رحم با تزریق محلول سالین و سونوگرافی.
• لاپاروسکوپی (Laparoscopy): روش جراحی که تصویر مستقیمی از لوله‌ها، رحم، تخمدان‌ها و وجود آندومتریوز ارائه می‌دهد.
• هیستروسکوپی (Hysteroscopy): بررسی مستقیم داخل حفرهٔ رحم با دوربین.

بررسی‌های تشخیصی برای مردان

• آنالیز مایع منی (Semen Analysis): پایهٔ اصلی ارزیابی مردانه است. طبق مقادیر مرجع WHO، نمونه باید پس از ۳ تا ۵ روز پرهیز جنسی گرفته شده و در کمتر از یک ساعت بررسی شود. حداقل دو نمونه در فواصل جداگانه لازم است.
• آزمایش هورمونی: اندازه‌گیری FSH، LH، تستوسترون، و پرولاکتین.
• سونوگرافی اسکروتوم: ارزیابی واریکوسل، تودهٔ بیضه، یا سایر ناهنجاری‌های ساختاری.
• آزمایش ژنتیک: کاریوتایپ، بررسی حذف‌های کروموزوم Y، آزمایش جهش CFTR در موارد آزوسپرمی.
• قطعه‌بندی DNA اسپرم (Sperm DNA Fragmentation): در موارد انتخابی.

مقادیر مرجع آنالیز مایع منی طبق WHO

توجه: مقادیر مرجع بین آزمایشگاه‌ها و نسخه‌های مختلف راهنمای WHO ممکن است کمی متفاوت باشند. تفسیر نتایج وظیفهٔ پزشک متخصص است.

راه‌های کمک‌باروری (Assisted Reproductive Technology)

کمک‌باروری (ART) مجموعه‌ای از روش‌های پزشکی است که با هدف کمک به بارداری در افراد و زوج‌هایی که قادر به بارداری طبیعی نیستند، به‌کار می‌رود. انتخاب روش مناسب بستگی به علت ناباروری، سن، وضعیت کلی سلامت، و ترجیح زوجین دارد و تصمیم‌گیری در مورد آن صرفاً به عهدهٔ پزشک متخصص است.

تغییر سبک زندگی و درمان‌های اولیه

در بسیاری از موارد، پیش از شروع روش‌های پیشرفته، اصلاح برخی عوامل می‌تواند باروری را بهبود بخشد:

• کنترل وزن (چاقی و کم‌وزنی شدید هر دو بر باروری اثر منفی دارند)
• ترک سیگار، الکل و مواد مخدر
• مدیریت استرس
• درمان عفونت‌های زمینه‌ای
• تنظیم بیماری‌های مزمن مانند دیابت یا اختلالات تیروئید

القای تخمک‌گذاری (Ovulation Induction)

برای زنان با اختلال تخمک‌گذاری، داروهایی برای تحریک تخمدان‌ها و آزادسازی تخمک تجویز می‌شوند. نام و دوز این داروها را پزشک با توجه به وضعیت خاص هر بیمار تعیین می‌کند و هیچ‌گونه تجویز خودسرانه مجاز نیست.

تلقیح داخل رحمی (Intrauterine Insemination — IUI)

در IUI، اسپرم‌های آماده‌شده و متراکم مستقیماً وارد حفرهٔ رحم می‌شوند. این روش برای ناباروری با علت مردانه خفیف، ناباروری با علت دهانهٔ رحم، یا ناباروری ناشناخته به‌کار می‌رود. نرخ موفقیت IUI بسته به سن و علت ناباروری در هر سیکل حدود ۵ تا ۱۵ درصد گزارش شده است.

لقاح آزمایشگاهی (In Vitro Fertilization — IVF)

IVF پیشرفته‌ترین و رایج‌ترین روش کمک‌باروری است. در این روش، تخمک‌های بالغ از تخمدان برداشت شده، در آزمایشگاه با اسپرم لقاح می‌یابند، و جنین(های) حاصل به داخل رحم منتقل می‌شوند. طبق گزارش ملی SART (انجمن فناوری‌های کمک‌باروری آمریکا) برای سال ۲۰۲۲، نرخ تولد زنده به‌ازای هر برداشت تخمک برنامه‌ریزی‌شده (per intended egg retrieval) در زنان زیر ۳۵ سال حدود ۴۳٫۱ درصد بوده است. این نرخ با افزایش سن به‌طور معناداری کاهش می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که برای زنان ۳۵ تا ۳۷ سال به حدود ۳۱ درصد و برای زنان ۳۸ تا ۴۰ سال به حدود ۱۹ درصد می‌رسد.

تزریق داخل‌سیتوپلاسمی اسپرم (Intracytoplasmic Sperm Injection — ICSI)

ICSI نوع تخصصی‌شده‌ای از IVF است که در آن یک اسپرم به‌صورت مستقیم به داخل تخمک تزریق می‌شود. این روش در موارد ناباروری شدید مردانه، آزوسپرمی (نبود اسپرم در انزال)، یا شکست لقاح در IVF کلاسیک کاربرد دارد. طبق منابع NHS، ICSI موجب شده تا حدود ۹۵ درصد از مردانی که پیش‌تر تنها گزینه‌شان اهدای اسپرم یا فرزندخواندگی بود، بتوانند به مرحلهٔ انتقال جنین برسند، هرچند لقاح موفق را تضمین نمی‌کند.

سایر روش‌های کمک‌باروری

• انجماد تخمک یا جنین (Cryopreservation): حفظ تخمک یا جنین برای استفاده در آینده.
• اهدای تخمک یا اسپرم: در مواردی که تخمک یا اسپرم فرد قابل استفاده نباشد.
• رحم جایگزین (Gestational Surrogacy): انتقال جنین به رحم فرد دیگر.
• جراحی‌های اصلاحی: مانند واریکوسلکتومی در مردان یا لاپاروسکوپی برای بازسازی لوله‌های فالوپ و درمان آندومتریوز.
• تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT): بررسی جنین از نظر اختلالات کروموزومی یا ژنتیکی پیش از انتقال به رحم.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

علاوه بر معیار ۱۲ ماه (یا ۶ ماه برای زنان بالای ۳۵ سال) که پیش‌تر ذکر شد، در موارد زیر بدون انتظار باید با پزشک متخصص زنان یا متخصص باروری مشورت کرد:

• سابقهٔ بیماری التهابی لگن یا عفونت‌های دستگاه تناسلی
• پریودهای بی‌نظم یا نبود قاعدگی
• تشخیص قبلی آندومتریوز، فیبروم، یا PCOS
• سابقهٔ جراحی لگن یا شکم
• سابقهٔ سقط مکرر (دو یا بیشتر)
• درد شدید قاعدگی
• در مردان: سابقهٔ اوریون در بزرگسالی، جراحی بیضه، یا واریکوسل شناخته‌شده

تأثیر سن بر باروری

باروری زنان از اوایل دههٔ سوم زندگی به‌تدریج کاهش می‌یابد و این کاهش پس از ۳۵ سالگی شتاب می‌گیرد. طبق داده‌های NCBI، احتمال ماهانهٔ بارداری در دههٔ دوم زندگی بین ۲۵ تا ۳۰ درصد است، اما با افزایش سن نرخ آنوپلوئیدی تخمک (ناهنجاری کروموزومی) از حدود ۲۰ درصد در سن ۳۰ سالگی به حدود ۶۰ درصد در سن ۴۰ سالگی می‌رسد. این تغییرات بر نرخ موفقیت IVF نیز مستقیماً اثر می‌گذارند.

ابعاد روانی و اجتماعی ناباروری

سازمان بهداشت جهانی تأکید می‌کند که ناباروری می‌تواند باعث «استرس قابل‌توجه، داغ اجتماعی، و مشکلات مالی» شود و بر سلامت روانی و اجتماعی فرد تأثیر گذارد. مشاوره روان‌شناختی در کنار درمان پزشکی، بخشی از مراقبت جامع از زوج‌های نابارور است. احساس کنجکاوی، اندوه، یا نگرانی در این مسیر کاملاً طبیعی است و دریافت حمایت متخصص توصیه می‌شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک یا متخصص باروری نیست. تشخیص علت ناباروری و تصمیم‌گیری دربارهٔ روش درمان باید توسط پزشک متخصص و بر اساس وضعیت خاص هر فرد یا زوج صورت گیرد.

منابع

• سازمان بهداشت جهانی (WHO). «۱ نفر از هر ۶ نفر در جهان دچار ناباروری است». ۲۰۲۳. https://www.who.int/news/item/04-04-2023-1-in-6-people-globally-affected-by-infertility
• NCBI StatPearls — Female Infertility (ناباروری زنانه). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556033/
• NCBI StatPearls — Male Infertility (ناباروری مردانه). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562258/
• Cleveland Clinic — Female Infertility. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17774-female-infertility
• Cleveland Clinic — Varicocele. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15239-varicocele
• Cleveland Clinic — Hysterosalpingogram (HSG). https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/22254-hysterosalpingogram
• Cleveland Clinic — Intracytoplasmic Sperm Injection (ICSI). https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/22463-intracytoplasmic-sperm-injection
• ASRM — Fertility evaluation of infertile women: a committee opinion (2021). https://www.asrm.org/practice-guidance/practice-committee-documents/fertility-evaluation-of-infertile-women-a-committee-opinion-2021/
• ASRM — Varicocele and infertility: a committee opinion. Fertility and Sterility. https://www.fertstert.org/article/S0015-0282(14)02234-1/fulltext
• ASRM — Evidence-based treatments for couples with unexplained infertility (2020). https://www.asrm.org/practice-guidance/practice-committee-documents/evidence-based-treatments-for-couples-with-unexplained-infertility-a-guideline-2020/
• NHS Inform Scotland — IVF and ICSI. https://www.nhsinform.scot/tests-and-treatments/surgical-procedures/in-vitro-fertilisation-ivf-and-intracytoplasmic-sperm-injection-icsi/
• South Tees Hospitals NHS — Intracytoplasmic Sperm Injection (ICSI). https://www.southtees.nhs.uk/services/reproductive-medicine/fertility-treatments/intracytoplasmic-sperm-injection-icsi/
• CDC — National Health Statistics Reports Number 202 (April 2024). https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr202.pdf
• SART — National Summary Report 2022 (IVF Success Rates). https://www.sartcorsonline.com/rptcsr_publicmultyear.aspx
• Contemporary OB/GYN — SART data indicates rise in IVF use in 2022. https://www.contemporaryobgyn.net/view/sart-data-indicates-rise-in-ivf-use-in-2022
• NCBI PMC — Diagnosis and Treatment of Unexplained Infertility. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2505167/
• PMC — Incidence and Causes of Tubal Occlusion in Infertility. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11242127/