پمادهای کورتیکواستروئید موضعی (پماد کورتون)؛ کاربرد، طبقه‌بندی قدرت و عوارض پوستی

پزشک برایتان پماد کورتون نوشته، یا روی جعبه‌ی کرمی اسم‌هایی مثل «کلوبتازول»، «مومتازون» یا «هیدروکورتیزون» دیده‌اید و نمی‌دانید چقدر قوی است؟ این داروها قرمزی، تورم و خارش پوست را در بیماری‌هایی مثل اگزما و پسوریازیس کم می‌کنند [1][2][3]. ولی قدرتشان از خفیف تا خیلی قوی فرق می‌کند. همین تفاوت تعیین می‌کند کجای بدن و تا چه مدت می‌شود از آن‌ها استفاده کرد [5][9].

پاسخ کوتاه

• پماد کورتون چیست؟ دارویی ضدالتهاب برای پوست است که به آن استروئید یا کورتیکواستروئید موضعی هم می‌گویند [5]. برای اگزما و درماتیت، پسوریازیس، درماتیت تماسی، واکنش به نیش حشره و چند بیماری دیگر پوست به کار می‌رود [1][2][3][5].
• ترتیب قدرت (در طبقه‌بندی بریتانیا): خفیف ← متوسط ← قوی ← خیلی قوی [7][9]. هیدروکورتیزون خفیف است، کلوبتازون بوتیرات متوسط، مومتازون فوروات قوی و کلوبتازول پروپیونات خیلی قوی [5][6][9].
• قوی‌ترین پماد کورتون: در منابع رسمی، کلوبتازول پروپیونات در بالاترین گروه قدرت قرار دارد. نام تجاری معروفش Dermovate است [1][9][13][21].
• صورت، پلک، کشاله و چین‌های پوست: پوست این نواحی دارو را بیشتر جذب می‌کند. معمولاً فقط انواع خفیف یا متوسط و با نظر پزشک استفاده می‌شوند [5][6].
• روی این‌ها نزنید مگر پزشک گفته باشد: آکنه، روزاسه، التهاب دور دهان، تبخال، زخم و عفونت پوستی [1][3].
• خطر اصلی: مصرف طولانی، خودسرانه یا روی سطح وسیع. این کار می‌تواند پوست را نازک کند، ترک پوستی بیندازد، عفونت را پنهان کند و در موارد نادر عوارض داخلی بدهد [5][17][20].

پماد کورتون چیست و چگونه اثر می‌کند؟

کورتیکواستروئید موضعی دارویی ضدالتهاب است که به شکل کرم، پماد، لوسیون، محلول و شکل‌های دیگر روی پوست زده می‌شود. آن را «استروئید موضعی»، «گلوکوکورتیکوستروئید» و در زبان عامیانه «کورتون» هم می‌نامند [5]. این داروها با استروئیدهای آنابولیک که بعضی‌ها برای عضله‌سازی مصرف می‌کنند فرق دارند [1].

اثر این داروها بر سلول‌های پوست چهار بخش دارد [5][18]:

• ضدالتهابی: قرمزی، تورم و خارش را کم می‌کنند.
• سرکوب ایمنی: واکنش التهابی سیستم ایمنی را در پوست ضعیف می‌کنند.
• ضدتکثیر: تکثیر سلول‌های پوست را کند می‌کنند.
• منقبض‌کننده‌ی عروق: رگ‌های ریز سطحی را تنگ می‌کنند.

همین اثرها هم مفیدند و هم عارضه‌ساز. مثلاً اثر ضدتکثیر و مهار ساخت کلاژن، پوست را در مصرف طولانی نازک می‌کند [17][18].

ترتیب قدرت کورتون‌های موضعی (جدول از ضعیف تا خیلی قوی)

در بریتانیا کورتون‌های موضعی در چهار گروه قدرت قرار می‌گیرند: خفیف، متوسط، قوی و خیلی قوی [7][9]. طبق Eczema UK، گروه «متوسط» حدود دو برابر هیدروکورتیزون ۱٪ قدرت دارد، گروه «قوی» حدود ۱۰ برابر و گروه «خیلی قوی» دست‌کم ۵۰ برابر [7]. نمایه‌ی ATC مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت هم کورتون‌های پوستی ساده را در چهار گروه I تا IV دسته‌بندی کرده است [21].

چند نکته برای خواندن این جدول:

• یک ماده با غلظت‌های مختلف می‌تواند در دو گروه باشد. مثلاً بتامتازون والرات ۰٫۰۲۵٪ متوسط است و ۰٫۱٪ قوی [6]. ولی ATC خود مولکول را دسته‌بندی می‌کند و غلظت را در نظر نمی‌گیرد [21]. پس برای یک فرآورده‌ی مشخص، گروه قدرتی که روی بروشور یا با راهنمای داروساز معلوم می‌شود ملاک است [7].
• قدرت فقط به درصد روی تیوب بستگی ندارد. نوع مولکول، مقداری که به سلول‌ها می‌رسد، میزان جذب از پوست و نوع فرآورده هم مهم‌اند. طبق DermNet، رقیق کردن کورتون قدرتش را چندان کم نمی‌کند و خطر عوارض را هم پایین نمی‌آورد [5].
• طبقه‌بندی‌ها در کشورها و منابع مختلف کمی فرق دارند. مثلاً DermNet (نیوزیلند) بتامتازون والرات را بدون ذکر غلظت در گروه قوی آورده است [5]. نام‌های تجاری هم در هر کشور فرق می‌کنند. در بریتانیا گاهی گروه قدرت روی بسته‌بندی نوشته می‌شود [5].
• قاعده‌ی کلی: ضعیف‌ترین کورتونی که بیماری را کنترل کند. MHRA هم به پزشکان توصیه می‌کند کمترین قدرت لازم را تجویز کنند [5][9]. انتخاب گروه قدرت برای هر بیمار و هر ناحیه‌ی بدن کار پزشک است.

قوی‌ترین پماد کورتون کدام است؟

کلوبتازول پروپیونات. سازمان داروی بریتانیا (MHRA) آن را نمونه‌ی گروه «خیلی قوی» معرفی می‌کند [9]. NHS می‌گوید این دارو «بسیار قوی‌تر از دیگر درمان‌های استروئیدی» است و فقط با نسخه عرضه می‌شود [1]. در نمایه‌ی ATC هم کلوبتازول در گروه IV (خیلی قوی) قرار دارد [21]. برچسب FDA کلوبتازول پروپیونات ۰٫۰۵٪ آن را کورتیکواستروئیدی با «قدرت فوق‌العاده بالا» توصیف می‌کند [13].

قوی‌ترین بودن به معنای بهترین بودن نیست. طبق برچسب FDA همین دارو:

• ادامه‌ی درمان بیش از ۲ هفته‌ی پیاپی توصیه نمی‌شود و مقدار کل نباید از ۵۰ گرم در هفته بیشتر شود.
• نباید روی صورت، کشاله و زیر بغل استفاده شود و نباید زیر پانسمان بسته قرار گیرد.
• برای روزاسه و التهاب دور دهان نباید مصرف شود.
• در کودکان زیر ۱۲ سال توصیه نمی‌شود [13].

NHS می‌گوید کلوبتازول فقط تا ۵ روز روی صورت استفاده شود و بدون مشورت با پزشک بیش از ۴ هفته ادامه پیدا نکند [1]. این اعداد از برچسب و راهنمای دارو هستند و دستور مصرف شخصی نیستند. مقدار و مدت را فقط پزشک تعیین می‌کند.

انواع فرآورده‌ها: پماد، کرم، لوسیون، ژل و نوار

نوع فرآورده بسته به نوع ضایعه و محل آن انتخاب می‌شود [5]:

• پماد (Ointment): برای پوست خشک و بدون مو مناسب‌تر است. نگه‌دارنده لازم ندارد، پس احتمال تحریک و حساسیت کمتر است. ولی چون روی پوست را می‌پوشاند، ممکن است احتمال التهاب فولیکول مو و جوش گرمایی (میلیاریا) را بالا ببرد [5].
• کرم و لوسیون (Cream/Lotion): همه‌منظوره‌اند و بیشترین مصرف را دارند [5]. طبق Eczema UK، لوسیون روی نواحی مودار راحت‌تر زده می‌شود [7].
• ژل یا محلول (Gel/Solution): برای پوست مودار مثل پوست سر مفیدند. اثر خشک‌کننده دارند و ممکن است روی پوست ملتهب بسوزانند [5].
• نوار آغشته به استروئید (Tape): نوار چسب پلاستیکی که کورتون در چسب آن است. در همه‌ی کشورها عرضه نمی‌شود [5].

جذب دارو وقتی ناحیه با پانسمان یا پوشش بسته شود خیلی بیشتر می‌شود [5]. پس روی ناحیه‌ی درمان‌شده را فقط وقتی بپوشانید که پزشک گفته باشد [3][14].

فرآورده‌های ترکیبی: بعضی کرم‌ها کورتون را با یک ماده‌ی دیگر مثل ضدباکتری، ضدقارچ یا کلسی‌پوتریول ترکیب کرده‌اند [5]. در نمایه‌ی ATC هم گروه‌های جداگانه‌ای برای ترکیب کورتون با ضدعفونی‌کننده، آنتی‌بیوتیک و ترکیب‌های دیگر وجود دارد [21]. DermNet می‌گوید ترکیب کورتون با آنتی‌بیوتیک باید به‌ندرت و کوتاه‌مدت مصرف شود تا مقاومت میکروبی ایجاد نشود [5].

پماد کورتون برای چیست؟ (موارد کاربرد)

مصرف اصلی کورتون موضعی کنترل اگزما یا درماتیت است و در بسیاری از بیماری‌های دیگر پوست هم به کار می‌رود [5]. نمونه‌هایی که در راهنمای NHS برای داروهای مختلف این گروه آمده است:

• اگزما (از جمله درماتیت آتوپیک و درماتیت سبورئیک): مثلاً برای مومتازون و هیدروکورتیزون [2][3]. (بیشتر بخوانید: اگزمای دست؛ علائم، علل و راه‌های کنترل)
• پسوریازیس: برای مومتازون، کلوبتازول و هیدروکورتیزون [1][2][3]. (بیشتر بخوانید: پسوریازیس (صدف پوستی)؛ علائم، محرک‌ها و درمان)
• درماتیت تماسی و واکنش به نیش حشره: برای هیدروکورتیزون [3]
• لیکن پلان و لوپوس دیسکوئید (DLE): برای کلوبتازول [1]

این داروها بیماری‌هایی مثل اگزما را درمان قطعی نمی‌کنند. التهاب را کم می‌کنند تا علائم کنترل شود [2].

کجا نباید پماد کورتون زد؟

طبق راهنمای NHS، هیدروکورتیزون موضعی ممکن است برای این افراد مناسب نباشد: کسانی که آکنه یا روزاسه، تبخال، التهاب پوست دور دهان (درماتیت دور دهانی)، عفونت باکتریایی پوست، یا آبله‌مرغان و زونا دارند. روی بریدگی و زخم هم نباید زده شود [3]. برای کلوبتازول هم آکنه، روزاسه، عفونت پوستی، پوست آسیب‌دیده و خارش بدون التهاب جزو مواردی است که ممکن است مصرف را منع کند [1]. NHS درباره‌ی مومتازون صریحاً می‌گوید به آکنه یا روزاسه کمکی نمی‌کند [2]. (بیشتر بخوانید: روزاسه (گل‌گونگی صورت) چیست؟)

عفونت قارچی و «کچلی ناشناس»: اگر عفونت قارچی پوست با کرم کورتون درمان شود، خارش موقتاً کم می‌شود. ولی با قطع کرم خارش بدتر برمی‌گردد و بیمار دوباره کرم می‌زند. در این چرخه عفونت گسترش پیدا می‌کند و ظاهرش تغییر می‌کند و تشخیصش سخت‌تر می‌شود. به این حالت «تینه‌آ اینکوگنیتو» (Tinea incognito) می‌گویند [15]. DermNet توصیه می‌کند روی بثورات تشخیص‌داده‌نشده کورتون زده نشود [15]. کورتون موضعی می‌تواند عفونت‌هایی مثل زردزخم، کچلی (تینه‌آ)، تبخال و مولوسکوم را ایجاد کند، بدتر کند یا پنهان کند [5]. (بیشتر بخوانید: قارچ پوستی چیست؟)

از کجا بفهمیم کرم یا پماد کورتون دارد؟

1. فهرست «ماده‌ی مؤثره» را روی جعبه یا بروشور بخوانید. اگر یکی از نام‌های ژنریک جدول بالا را دیدید، فرآورده کورتون دارد. مثلاً هیدروکورتیزون، کلوبتازون، بتامتازون، مومتازون، فلوتیکازون، فلوسینولون، تریامسینولون یا کلوبتازول [5][6][21]. Eczema UK می‌گوید گروه قدرت ممکن است در بروشور داخل بسته نوشته شده باشد و اگر مطمئن نیستید، از داروساز بپرسید [7].
2. دنبال فرآورده‌ی ترکیبی باشید. بعضی کرم‌ها دو ماده‌ی مؤثره دارند: یک کورتون و یک ضدقارچ یا آنتی‌بیوتیک [3][5]. اسم کلی این کرم‌ها ممکن است فقط به قارچ یا عفونت اشاره کند، پس فهرست کامل ترکیبات را بخوانید.
3. مراقب کرم‌های «گیاهی»، «طبیعی» یا روشن‌کننده‌ی بی‌مجوز باشید. MHRA در یک کرم که به‌عنوان «محصول طبیعی آیورودایی برای پوست حساس» فروخته می‌شد، کلوبتازول پروپیونات اعلام‌نشده پیدا کرد [11]. اداره ایمنی محصولات بریتانیا (OPSS) هم در یک کرم روشن‌کننده کلوبتازول پروپیونات و هیدروکینون پیدا کرد. طبق این گزارش، کلوبتازول در محصولات آرایشی ممنوع است، چون می‌تواند پوست را تحریک کند و به دستگاه غدد درون‌ریز آسیب بزند [12]. DermNet هم گزارش می‌دهد که استروئیدهای قوی به‌طور غیرقانونی در بعضی محصولات بدون نسخه یا اینترنتی پیدا شده‌اند. نتیجه‌اش گزارش‌های زیادی از التهاب دور دهان و بینی وابسته به استروئید، روزاسه و عوارض دیگر بوده است [5]. FDA هم هشدار می‌دهد که محصولات روشن‌کننده‌ی بدون نسخه‌ای که هیدروکینون یا جیوه دارند، مجوز FDA برای فروش بدون نسخه ندارند [22].
4. مجوز رسمی را بررسی کنید. توصیه‌ی MHRA برای محصولات گیاهی یا «طبیعی» این است که شماره‌ی مجوز رسمی دارو یا ثبت گیاهی روی بسته را بررسی کنید [11]. کرمی که ترکیباتش روشن نیست یا ادعای «معجزه» دارد را روی صورت و پوست کودک نزنید.

اگر نمی‌دانید کرم یا پمادی که دارید کورتون دارد یا نه، یا گروه قدرتش را نمی‌دانید، بسته یا بروشور آن را به داروساز نشان دهید. می‌توانید از مشاوره با دکترای داروسازی در طبیب‌یاب هم استفاده کنید.

عوارض موضعی پماد کورتون

عوارض موضعی بیشتر در مصرف طولانی دیده می‌شوند و به قدرت دارو، نوع فرآورده و محل مصرف بستگی دارند. شایع‌ترین‌هایشان نازک شدن پوست، ترک پوستی، روزاسه، التهاب دور دهان، آکنه و کبودی است [17]. NHS می‌گوید عوارض جدی در مصرف پوستی هیدروکورتیزون نادر است. احتمالشان وقتی بیشتر است که نوع قوی و نسخه‌ای روی سطح وسیع یا برای مدت طولانی مصرف شود [3].

نازک شدن پوست (آتروفی)

نازک شدن پوست شایع‌ترین عارضه‌ی کورتون موضعی است. گزارش شده که همه‌ی کورتون‌های موضعی می‌توانند آن را ایجاد کنند [17]. علتش اثر ضدتکثیر دارو و مهار ساخت کلاژن است. پوست نازک، شفاف، چروکیده و براق می‌شود و رگ‌های زیرش بیشتر دیده می‌شوند [17]. چین‌های پوست مثل زیر بغل و کشاله به‌خاطر پوست نازک‌تر، رطوبت و گرمای بیشتر آسیب‌پذیرترند [17]. این آتروفی با قطع دارو برگشت‌پذیر است، ولی برگشت کامل پوست ممکن است ماه‌ها طول بکشد [17].

ترک‌های پوستی (استریا)

ترک‌های پوستی، به‌خصوص در زیر بغل و کشاله، از عوارض شناخته‌شده‌ی کورتون موضعی هستند [5]. طبق یک مقاله‌ی مروری، آتروفی ناشی از درمان کوتاه‌مدت برگشت‌پذیر است. ولی آتروفی طولانی‌مدت که به استریا می‌رسد آسیب دائمی است [18].

رگ‌های مویی و کبودی (تلانژکتازی و پورپورا)

وقتی بافت نگه‌دارنده‌ی رگ‌های درم از بین برود، قرمزی، رگ‌های مویی برجسته (تلانژکتازی) و کبودی (پورپورا) ظاهر می‌شوند [17]. DermNet هم کبودی آسان و پارگی پوست را از عوارض موضعی می‌داند [5].

عوارض پوستی دیگر

• آکنه‌ی استروئیدی: جوش‌های یک‌شکل (Monomorphic acne) [17]
• روزاسه‌ی استروئیدی و التهاب دور دهان یا دور چشم: در مصرف طولانی کورتون قوی دیده می‌شوند. التهاب اطراف دهان و بینی در کودکان هم شایع است [5]. طبق DermNet، مصرف استروئید (موضعی، استنشاقی یا بینی) شایع‌ترین عامل همراه با التهاب اطراف دهان و بینی است. قطع ناگهانی کورتون قوی روی صورت هم ممکن است التهاب را شدیداً برگرداند [16].
• عفونت‌ها: در یک مقاله‌ی مروری، عفونت‌های پوستی و مخاطی مثل تینه‌آ ورسیکالر، عفونت قارچی ناخن و کچلی در دوران درمان با کورتون موضعی شایع و زودرس توصیف شده‌اند. میزان بروزشان بین ۱۶ تا ۴۳ درصد گزارش شده است [17].
• پررنگ یا بلند شدن موهای ناحیه [5] و کم‌رنگ شدن تکه‌ای پوست که پس از قطع دارو برگشت‌پذیر است [17].
• حساسیت تماسی به خود کورتون: نادر است، ولی می‌تواند بیماری پوست را ماندگار یا بدتر کند [17].
• تاکی‌فیلاکسی: یعنی اثر دارو با ادامه‌ی مصرف کم می‌شود. در پسوریازیس شایع‌تر است و ممکن است به مصرف فرآورده‌های قوی‌تر و عوارض بیشتر بینجامد [17].

خطر جذب سیستمیک و عوارض داخلی

عوارض داخلی مثل عوارض کورتون خوراکی در مصرف موضعی نادرند [5]. ولی خطر عوارض با قدرت دارو، مقدار، مدت و دفعات مصرف بیشتر می‌شود. یعنی آنچه اهمیت دارد، مقدار کل استروئیدی است که فرد در طول زمان مصرف می‌کند [20].

عوامل افزایش‌دهنده‌ی جذب

• پوست نازک: بیشترین جذب از پوست پلک، ناحیه‌ی تناسلی و چین‌های پوست است و کمترین جذب از کف دست و پا [5].
• پوشاندن ناحیه با پانسمان یا پوشش بسته [5][17]
• مصرف فرآورده‌ی قوی‌تر یا با غلظت بیشتر، و مصرف روی سطح وسیع بدن [17]
• سن کم: نسبت سطح پوست به حجم بدن در کودکان و نوزادان بیشتر است [17].

عوارض سیستمیک احتمالی

• سرکوب محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA): طبق برچسب FDA، پماد کلوبتازول پروپیونات در بیماران اگزمایی حتی با ۲ گرم در روز به مدت یک هفته این سرکوب را ایجاد کرده است [13]. در کودکان مصرف زیاد و طولانی می‌تواند به کندی رشد برسد [18][14].
• سندرم کوشینگ: طبق DermNet به‌ندرت گزارش شده است، و فقط پس از مصرف طولانی‌مدت مقادیر زیاد. نمونه‌ای که DermNet می‌آورد: بیش از ۵۰ گرم کلوبتازول پروپیونات یا بیش از ۵۰۰ گرم هیدروکورتیزون در هفته [5]. NHS هم افزایش وزن، پف صورت و ضعف عضلانی را از عوارض جدی نادر می‌داند [3].
• قند خون و دیابت نوع ۲: در دو مطالعه‌ی مورد-شاهدی بزرگ، مصرف کورتون موضعی با دیابت نوع ۲ ارتباط داشت. تعداد بیماران ۱۱۵٬۲۱۸ نفر در دانمارک و ۵۴٬۹۴۴ نفر در بریتانیا بود. نسبت شانس تعدیل‌شده در دانمارک ۱٫۲۵ و در بریتانیا ۱٫۲۷ بود. در مطالعه‌های دانمارکی، این ارتباط با افزایش قدرت دارو بیشتر می‌شد [19]. این نوع مطالعه علت و معلول را ثابت نمی‌کند، ولی پژوهشگران توصیه کرده‌اند پزشکان به اثر احتمالی کورتون‌های قوی بر قند خون توجه کنند [19].
• چشم (آب‌سیاه و آب‌مروارید): در بخش «چشم و پلک» پایین‌تر آمده است [5][10][17].

احتیاط‌های ویژه

کودکان

کودکان در برابر عوارض کورتون موضعی آسیب‌پذیرترند. مهم‌ترین عارضه‌ی سیستمیک در آن‌ها سرکوب محور هیپوفیز-آدرنال است که می‌تواند به کندی رشد منجر شود [18]. چند نمونه از محدودیت‌های سنی در راهنماها:

• هیدروکورتیزون بدون نسخه: در کودکان زیر ۱۰ سال فقط با توصیه‌ی پزشک یا داروساز [3]
• کلوبتازون بدون نسخه: در کودکان زیر ۱۲ سال فقط با توصیه‌ی پزشک [4]
• مومتازون: در کودکان بیش از ۵ روز مصرف نشود، مگر پزشک گفته باشد [2]
• کلوبتازول: برچسب FDA مصرف آن را زیر ۱۲ سال توصیه نمی‌کند [13]. NHS می‌گوید در بریتانیا کرم و پماد آن برای کودکان ۱ سال به بالا قابل تجویز است [1].

همین تفاوت نشان می‌دهد تصمیم برای کودک فقط با پزشک است. MHRA هم هشدار می‌دهد که واکنش‌های قطع کورتون در کودکان ممکن است فقط پس از ۲ ماه مصرف روزانه ایجاد شود [9]. مقداری که برای هر ناحیه لازم است در کودکان کمتر از بزرگسالان است و به سن بستگی دارد [5][6].

صورت و چین‌های پوستی

پوست صورت، پلک، کشاله‌ی ران، زیر بغل و ناحیه‌ی تناسلی نازک است و دارو را بیشتر جذب می‌کند. در این نواحی معمولاً از کورتون خفیف یا متوسط استفاده می‌شود. گاهی پزشک برای بیماری شدید، یک دوره‌ی کوتاه کورتون قوی‌تر تجویز می‌کند [5][6]. هیدروکورتیزون و کلوبتازونی که بدون نسخه خریده می‌شوند نباید بدون مشورت روی صورت یا ناحیه‌ی تناسلی زده شوند [3][4]. مومتازون هم فقط وقتی روی صورت زده شود که پزشک اجازه داده باشد [2].

کورتون برای لک صورت یا روشن کردن پوست؟ کورتون موضعی داروی روشن‌کننده نیست. یک مقاله‌ی مروری از هند نشان داده که مصرف گسترده‌ی کورتون به‌عنوان «کرم سفیدکننده» باعث همه‌گیری عوارضی مثل آکنه، نازکی پوست، روزاسه‌ی استروئیدی، رگ‌های مویی، التهاب دور دهان و ترک پوستی شده است. نام این مجموعه «صورت آسیب‌دیده از استروئید موضعی» است [17]. علت لک صورت را باید متخصص پوست بررسی کند. (بیشتر بخوانید: ملاسما (لک صورت)؛ علل، تشخیص و اصول مدیریت)

چشم و پلک

• MedlinePlus درباره‌ی کلوبتازول موضعی می‌گوید دارو نباید وارد چشم یا دهان شود و نباید بلعیده شود [14].
• روی پوست پلک باید با احتیاط مصرف شود، چون اغلب باعث التهاب دور چشم می‌شود. مصرف بیش از حد در چند هفته تا چند ماه ممکن است به آب‌سیاه (گلوکوم) یا آب‌مروارید برسد [5].
• یک مقاله‌ی مروری می‌گوید نفوذ کورتون از پلک حدود ۳۰۰ برابر بیشتر از نواحی دیگر است. آب‌سیاه در اثر مصرف روی صورت نادر است، ولی کوری ناشی از آن هم گزارش شده است [17].
• MHRA هشدار داده که کورتون‌ها، از جمله کورتون پوستی، در موارد نادر با تاری دید و بیماری شبکیه‌ای به نام «کوریورتینوپاتی سروز مرکزی» همراه بوده‌اند [10]. NHS هم مشکلات بینایی مثل تاری دید را از عوارض جدی نادر می‌داند [3]. اگر هنگام مصرف کورتون دیدتان تار شد، به پزشک مراجعه کنید.

بارداری و شیردهی

• طبق DermNet، کورتون‌های خفیف و متوسط را می‌توان در بارداری با اطمینان مصرف کرد. ولی انواع قوی و خیلی قوی روی سطح وسیع یا زیر پوشش بسته احتیاط لازم دارند، چون بخشی از آن‌ها جذب بدن می‌شود [5].
• Guy’s and St Thomas’ (NHS) می‌گوید شمار زیادی از زنان باردار و شیرده کورتون موضعی مصرف کرده‌اند و شواهدی از آسیب دیده نشده است. با این حال مصرف باید با پزشک هماهنگ شود تا فایده بر خطر بچربد [6].
• Eczema UK می‌گوید کورتونی که بدون نسخه خریده می‌شود نباید در بارداری بدون راهنمایی متخصص مصرف شود [7]. NHS برای هیدروکورتیزون و کلوبتازون هم توصیه می‌کند در بارداری پیش از مصرف با داروساز یا پزشک مشورت کنید [3][4].
• شیردهی: روی سینه و اطراف نوک پستان فقط کورتون ضعیف زده شود. پیش از شیر دادن هم شسته شود [6][3].

(بیشتر بخوانید: مصرف دارو در بارداری؛ اصول ایمنی و نکات مهم)

پدیده‌ی قطع کورتیکواستروئید موضعی (Topical Steroid Withdrawal)

«واکنش قطع استروئید موضعی» (TSW) گروهی از علائم است که بیماران به آن «سندرم پوست قرمز» یا «اعتیاد به استروئید موضعی» هم می‌گویند [9]. MHRA می‌گوید عوارض شدید پس از قطع کورتون موضعی نادرند، ولی شکل شدید این واکنش هنوز کمتر شناخته شده است [9].

چه کسانی در معرض خطرند؟ طبق MHRA، این واکنش‌ها معمولاً پس از مصرف طولانی، مکرر یا نادرست کورتون‌های متوسط تا قوی رخ می‌دهند. مصرف دست‌کم روزانه به مدت بیش از یک سال یکی از شرایط شناخته‌شده است. در کودکان گاهی فقط پس از ۲ ماه مصرف روزانه دیده شده است. افراد مبتلا به درماتیت آتوپیک بیشترین خطر را دارند [9]. علائم معمولاً چند روز تا چند هفته پس از قطع ظاهر می‌شوند. بیشتر هم پس از درمان نواحی حساس مثل صورت یا ناحیه‌ی تناسلی دیده می‌شوند [9].

نشانه‌ها

• شایع‌ترین واکنش: برگشت یا شعله‌ور شدن خود بیماری، مثلاً اگزما [9].
• شکل خاص: قرمزی پوست از ناحیه‌ی درمان‌شده فراتر می‌رود، همراه با سوزش یا گزش، و از بیماری اولیه بدتر است [9].
• علائم دیگر طبق Eczema UK: پوست قرمز در جاهایی که قبلاً اگزما نداشته، تورم غدد لنفاوی، خارش شدید و ترشح، سوزش و پوسته‌ریزی زیاد. علائم عمومی مثل خستگی، ضعف، لرز، ریزش مو، کاهش وزن و بی‌خوابی هم گزارش شده‌اند [8].

سیر و پیشگیری

Eczema UK می‌گوید TSW ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها طول بکشد. در این مدت شعله‌ورهای گاه‌به‌گاه را به‌سختی می‌شود از برگشت اگزمای اصلی تشخیص داد [8]. توصیه‌ی این سازمان کاهش تدریجی قدرت یا دفعات مصرف است، نه قطع ناگهانی [8]. NHS هم درباره‌ی کلوبتازول هشدار می‌دهد که قطع ناگهانی می‌تواند واکنش قطع ایجاد کند [1]. MHRA توصیه می‌کند اگر پوستتان در ۲ هفته‌ی بعد از قطع کورتون بدتر شد، بدون مشورت با پزشک مصرف را از سر نگیرید، مگر پزشک از قبل چنین دستوری داده باشد [9].

اصول کلی مصرف ایمن

این نکات از راهنماهای رسمی نقل شده‌اند. نوع دارو، قدرت، مقدار، دفعات و مدت مصرف را پزشک تعیین می‌کند.

• مقدار: واحد نوک انگشت (FTU). یک FTU مقدار کرمی است که از نوک انگشت اشاره‌ی بزرگسال تا خط اولین مفصل را بپوشاند. این مقدار حدود ۰٫۵ گرم است [6]. DermNet آن را برای مرد بزرگسال حدود ۰٫۵ گرم و برای زن بزرگسال حدود ۰٫۴ گرم می‌داند [5]. مقدار تقریبی برای بزرگسال طبق DermNet در جدول زیر آمده است. مقدار برای کودکان کمتر است و به سن بستگی دارد [5][6].

• یک لایه‌ی نازک، فقط روی پوست ملتهب: با دست تمیز لایه‌ای نازک بزنید، طوری که پوست کمی براق شود [7]. فقط روی نواحی درگیر بزنید، مگر پزشک دستور دیگری داده باشد [6]. بعد از زدن، دست‌ها را بشویید [6].
• دفعات: طبق DermNet، بعد از دو سه بار اول، زدن بیش از یک بار در روز فایده‌ی اضافه ندارد [5]. Eczema UK هم به پژوهش‌هایی اشاره می‌کند که یک بار در روز را کافی می‌دانند [7]. با این حال بعضی داروها را پزشک یک یا دو بار در روز تجویز می‌کند [1]. از دستور پزشک پیروی کنید.
• ترتیب با مرطوب‌کننده: Eczema UK پیشنهاد می‌کند اول کورتون را روی پوست ملتهب بزنید و ۳۰ دقیقه بعد مرطوب‌کننده را روی کل پوست. این فاصله برای این است که کورتون رقیق نشود و به نواحی سالم پخش نشود [7].
• پوشاندن ممنوع مگر با دستور پزشک: روی ناحیه پانسمان یا چسب نگذارید، مگر پزشک گفته باشد [3][14].
• مراقب آتش باشید: NHS هشدار می‌دهد لباس و ملافه‌ای که با هیدروکورتیزون تماس داشته راحت‌تر آتش می‌گیرد. هنگام مصرف سیگار نکشید و به شعله نزدیک نشوید [3].
• محدودیت فرآورده‌های بدون نسخه: هیدروکورتیزون و کلوبتازون بدون نسخه را بیش از ۷ روز مصرف نکنید، مگر داروساز یا پزشک گفته باشد [3][4]. Eczema UK می‌گوید این فرآورده‌ها نباید اطراف چشم، روی صورت، پوست زخمی یا عفونی، ناحیه‌ی مقعد و تناسلی، در بارداری یا در کودکان زیر ۱۰ سال (هیدروکورتیزون) و زیر ۱۲ سال (کلوبتازون) بدون راهنمایی متخصص مصرف شوند [7].
• داروی دیگران را مصرف نکنید. کورتون قوی‌ای که برای کس دیگری تجویز شده ممکن است برای بیماری یا ناحیه‌ی بدن شما نامناسب باشد [2].
• قطع تدریجی با نظر پزشک: بعد از مصرف طولانی، پزشک ممکن است کاهش تدریجی را توصیه کند تا واکنش قطع پیش نیاید [2][8].
• اگر با دارو بهتر نشدید یا بدتر شدید: MHRA به پزشکان توصیه می‌کند به بیمار بگویند در صورت بدتر شدن بیماری پوست دوباره مراجعه کند [9]. NHS هم برای کلوبتازول می‌گوید اگر بیماری در ۲ تا ۴ هفته بهتر نشد یا بدتر شد، با پزشک صحبت کنید [1].

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در این موارد به پزشک یا متخصص پوست مراجعه کنید:

• بثورات پوستی تشخیص داده نشده‌اند یا ممکن است عفونی یا قارچی باشند. کورتون روی بثورات تشخیص‌داده‌نشده می‌تواند عفونت را پنهان و بدتر کند [15][5].
• بیماری با پماد کورتون بهتر نشده یا بدتر شده است [1][9].
• بعد از قطع کورتون، پوست قرمز، داغ و سوزان شده و قرمزی از ناحیه‌ی قبلی فراتر رفته است [9].
• می‌خواهید کورتون را روی صورت، پلک، ناحیه‌ی تناسلی یا پوست کودک بزنید [3][4][5].
• باردار هستید یا شیر می‌دهید [3][6].
• دیدتان تار شده یا مشکل بینایی پیدا کرده‌اید [3][10].
• نشانه‌های عفونت پوست، بثورات شدید، افزایش وزن غیرعادی یا ضعف عضلانی دارید [14][3].
• نشانه‌های واکنش آلرژیک شدید دارید، مثل تورم گلو یا زبان یا تنگی نفس. این وضعیت اورژانسی است [3].

نوبت متخصص پوست با طبیب‌یاب: اگر بثورات پوستی‌تان هنوز تشخیص داده نشده، روی صورت یا ناحیه‌ی تناسلی است، با پماد کورتون بهتر نشده یا بعد از قطع آن بدتر شده است، پیش از شروع یا ادامه‌ی مصرف با متخصص پوست مشورت کنید. برای پیدا کردن متخصص پوست و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان پوست در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول

آیا پماد درموویت (Dermovate) کورتون دارد؟

بله. Dermovate نام تجاری کلوبتازول (کلوبتازول پروپیونات) است [1]. کلوبتازول یک کورتیکواستروئید از گروه «خیلی قوی» است [1][9] و در بریتانیا فقط با نسخه عرضه می‌شود [1]. طبق NHS، روی صورت فقط تا ۵ روز استفاده می‌شود [1]. برچسب FDA هم مصرفش را روی صورت، کشاله و زیر بغل منع می‌کند [13].

آیا پماد مومتازون کورتون دارد؟

بله. مومتازون (مومتازون فوروات) یک کورتیکواستروئید است [2]. در گروه «قوی» قرار دارد [5][6][21]. NHS می‌گوید قوی‌تر از بعضی درمان‌های دیگر است و معمولاً وقتی تجویز می‌شود که کورتون‌های خفیف‌تر مثل هیدروکورتیزون اثر نکرده‌اند. در بریتانیا فقط با نسخه عرضه می‌شود و نام تجاری معروفش Elocon است [2].

پماد کورتینیل برای چه مواردی استفاده می‌شود؟

در منابع رسمی غیرایرانی که برای این مقاله بررسی شدند، اطلاعات قابل‌اتکایی درباره‌ی ترکیبات این نام تجاری پیدا نشد. پس درباره‌ی ترکیب آن حدس نمی‌زنیم. برای این نام و نام‌های تجاری مشابه (مثل «کلسیدرم») ماده‌ی مؤثره‌ی روی جعبه یا بروشور را بخوانید و با جدول قدرت همین مقاله مقایسه کنید، یا از داروساز بپرسید [7]. کاربرد و مدت مصرف هم به ماده‌ی مؤثره و تشخیص پزشک بستگی دارد.

پماد کورتون برای چه مواردی استفاده می‌شود؟

برای کم کردن التهاب، قرمزی و خارش در اگزما و درماتیت، پسوریازیس، درماتیت تماسی و واکنش به نیش حشره. برای بعضی داروهای قوی‌تر هم لیکن پلان و لوپوس دیسکوئید [1][2][3][5]. این داروها برای آکنه، روزاسه یا عفونت پوست مناسب نیستند [1][2][3].

قوی‌ترین پماد کورتون کدام است؟

کلوبتازول پروپیونات. در طبقه‌بندی بریتانیا جزو گروه «خیلی قوی» است [9]، در نمایه‌ی ATC در گروه IV قرار دارد [21] و در برچسب FDA «با قدرت فوق‌العاده بالا» توصیف شده است [13]. داروی قوی‌تر لزوماً بهتر نیست. پزشک ضعیف‌ترین کورتونی را انتخاب می‌کند که بیماری را کنترل کند [5][9].

آیا می‌توان پماد کورتون را روی صورت زد؟

فقط با نظر پزشک. روی صورت معمولاً از کورتون خفیف یا متوسط استفاده می‌شود [6]. انواع قوی فقط در دوره‌های کوتاه تجویز می‌شوند، مثلاً کلوبتازول طبق NHS حداکثر ۵ روز [1]. مصرف طولانی یا خودسرانه روی صورت می‌تواند آکنه، روزاسه‌ی استروئیدی، التهاب دور دهان، نازکی پوست و رگ‌های مویی ایجاد کند [16][17].

مصرف پماد کورتون در بارداری مجاز است؟

طبق DermNet، کورتون‌های خفیف و متوسط را می‌توان در بارداری با اطمینان مصرف کرد. انواع قوی روی سطح وسیع یا زیر پوشش بسته احتیاط لازم دارند [5]. پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید [3][6].

از کجا بفهمیم کرم کورتون دارد؟

ماده‌ی مؤثره را روی جعبه یا بروشور بخوانید و دنبال نام‌های ژنریک جدول بالا باشید، مثل هیدروکورتیزون، بتامتازون، مومتازون یا کلوبتازول [5][6]. کرم‌های ترکیبی ضدقارچ یا آنتی‌بیوتیک هم ممکن است کورتون داشته باشند [5]. در بعضی کرم‌های «طبیعی» یا روشن‌کننده‌ی بی‌مجوز هم کلوبتازول اعلام‌نشده پیدا شده است [11][12]. اگر مطمئن نیستید، از داروساز بپرسید [7].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک یا مشاوره‌ی داروساز نیست. نوع، قدرت، مقدار، محل و مدت مصرف پماد کورتون را فقط پزشک تعیین می‌کند. مصرف این داروها را خودسرانه شروع، قطع یا تغییر ندهید.

منابع

1. NHS. About clobetasol. https://www.nhs.uk/medicines/clobetasol/about-clobetasol/
2. NHS. About mometasone for skin. https://www.nhs.uk/medicines/mometasone-for-skin/about-mometasone-for-skin/
3. NHS. About hydrocortisone for skin. https://www.nhs.uk/medicines/hydrocortisone-for-skin/about-hydrocortisone-for-skin/
4. NHS. About clobetasone. https://www.nhs.uk/medicines/clobetasone/about-clobetasone/
5. DermNet. Topical steroid. https://dermnetnz.org/topics/topical-steroid
6. Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust. Topical steroids (patient information, 4398/VER2). https://www.guysandstthomas.nhs.uk/health-information/topical-steroids
7. Eczema UK (National Eczema Society). Topical corticosteroids. https://www.eczema.org.uk/information-and-advice/treatments-for-eczema/topical-corticosteroids/
8. Eczema UK (National Eczema Society). Topical Steroid Withdrawal (TSW). https://www.eczema.org.uk/support/topical-steroid-withdrawal-tsw
9. MHRA. Topical corticosteroids: information on the risk of topical steroid withdrawal reactions. Drug Safety Update, 15 September 2021. https://www.gov.uk/drug-safety-update/topical-corticosteroids-information-on-the-risk-of-topical-steroid-withdrawal-reactions
10. MHRA. Corticosteroids: rare risk of central serous chorioretinopathy with local as well as systemic administration. Drug Safety Update, 15 August 2017. https://www.gov.uk/drug-safety-update/corticosteroids-rare-risk-of-central-serous-chorioretinopathy-with-local-as-well-as-systemic-administration
11. MHRA. Strong steroid found in ‘natural’ skin cream. 30 December 2021. https://www.gov.uk/government/news/strong-steroid-found-in-natural-skin-cream
12. Office for Product Safety and Standards. Product Safety Report: Pro Light Skin Lightening Beauty Cream (2406-0123). 8 August 2024. https://www.gov.uk/product-safety-alerts-reports-recalls/product-safety-report-pro-light-skin-lightening-beauty-cream-2406-0123
13. DailyMed (U.S. National Library of Medicine). Clobetasol propionate ointment USP, 0.05% — prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=1f076779-3f76-47d5-99f0-9b0b2d3f5fac
14. MedlinePlus. Clobetasol Topical. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a686008.html
15. DermNet. Tinea incognito. https://dermnetnz.org/topics/tinea-incognito
16. DermNet. Periorificial dermatitis. https://dermnetnz.org/topics/periorificial-dermatitis
17. Coondoo A, Phiske M, Verma S, Lahiri K. Side-effects of topical steroids: A long overdue revisit. Indian Dermatol Online J. 2014;5(4):416–425. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4228634/
18. Niculet E, Bobeica C, Tatu AL. Glucocorticoid-Induced Skin Atrophy: The Old and the New. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2020;13:1041–1050. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7779293/
19. Andersen YMF, Egeberg A, Ban L, et al. Association Between Topical Corticosteroid Use and Type 2 Diabetes in Two European Population-Based Adult Cohorts. Diabetes Care. 2019. PMID 30936111. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30936111/
20. DiRuggiero D, DiRuggiero M. Beyond Skin Deep: The Systemic Impact of Topical Corticosteroids in Dermatology. J Clin Aesthet Dermatol. 2025. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11903052/
21. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology. ATC/DDD Index — D07A Corticosteroids, plain (D07AA–D07AD) and D07. https://atcddd.fhi.no/atc_ddd_index/?code=D07A
22. U.S. Food and Drug Administration. Skin Facts! What You Need to Know About Skin Lightening Products. https://www.fda.gov/consumers/health-fraud-scams/skin-facts-what-you-need-know-about-skin-lightening-products