استاتین چیست؟ انواع قرص استاتین و عوارض مصرف طولانی‌مدت

پزشک برایتان استاتین نوشته و گفته احتمالاً باید آن را سال‌ها، گاهی تا آخر عمر، مصرف کنید [1][2]. طبیعی است نگران عوارض طولانی‌مدت آن باشید، مخصوصاً درد عضلانی، کبد و قند خون. خبر اطمینان‌بخش این است که در کارآزمایی‌های بزرگ، بیشتر دردهای عضلانی که افراد به استاتین نسبت می‌دهند در گروه دارونما هم دیده شده است [14]. در ادامه، بر پایه‌ی منابع معتبر، توضیح داده‌ایم استاتین‌ها چه هستند، چه انواعی دارند و کدام عوارض واقعاً مهم‌اند.

خلاصه در یک نگاه

• استاتین‌ها داروهای کاهش کلسترول‌اند. با کم کردن ساخت کلسترول در بدن، خطر سکته‌ی قلبی و مغزی را پایین می‌آورند [1].
• انواع اصلی: آتورواستاتین، رزوواستاتین، سیمواستاتین، پراواستاتین و فلوواستاتین. لوواستاتین و پیتاواستاتین هم در راهنمای آمریکایی آمده‌اند [1][6].
• شایع‌ترین عوارض: سردرد، سرگیجه، تهوع، مشکلات گوارشی، درد عضلانی و اختلال خواب [1].
• در مصرف طولانی‌مدت، تنها عوارض جدی که ثابت شده از خود استاتین‌اند عبارت‌اند از آسیب عضلانی (میوپاتی)، دیابت تازه و احتمالاً سکته‌ی مغزی خونریزی‌دهنده. هر سه در مقایسه با فایده‌ی دارو کم‌اند [13].
• بیش از ۹۰ درصد گزارش‌های درد عضلانی در کارآزمایی‌های دوسوکور به خود استاتین مربوط نبوده است [14].
• استاتین را خودسرانه قطع نکنید. اگر عارضه دارید، پزشک می‌تواند دوز یا نوع استاتین را عوض کند [1][5].

استاتین چیست و چگونه کار می‌کند؟

استاتین‌ها گروهی از داروهای کاهش کلسترول‌اند که فقط با نسخه‌ی پزشک تهیه می‌شوند و به‌صورت قرص روزی یک بار مصرف می‌شوند [1]. کلسترول زیاد ممکن است رگ‌ها را تنگ و مسدود کند و به سکته‌ی قلبی، سکته‌ی مغزی و بیماری شریان‌های محیطی منجر شود. استاتین‌ها با کم کردن مقدار کلسترولی که بدن خودش می‌سازد، از رسوب کلسترول در دیواره‌ی رگ‌ها جلوگیری می‌کنند [1]. اگر هنوز نمی‌دانید عددهای آزمایش چربی خون چه معنایی دارند، مطلب کلسترول بالا را هم بخوانید.

HMG-CoA ردوکتاز چیست؟ (مکانیسم اثر به زبان ساده)

کبد برای ساختن کلسترول یک زنجیره‌ی چندمرحله‌ای دارد. آنزیمی به نام HMG-CoA ردوکتاز کندترین و تعیین‌کننده‌ترین مرحله‌ی این زنجیره را انجام می‌دهد. این آنزیم ماده‌ای به نام HMG-CoA را به «موالونات» تبدیل می‌کند که پیش‌ساز کلسترول است [7]. استاتین‌ها این آنزیم را مهار می‌کنند. در نتیجه کبد کلسترول کمتری می‌سازد و برای جبران، گیرنده‌های LDL بیشتری روی سطح سلول‌هایش می‌نشاند. طبق برچسب دارو، این گیرنده‌ها LDL یا همان «کلسترول بد» را از خون می‌گیرند و سطح آن پایین می‌آید [7]. به همین دلیل به استاتین‌ها «مهارکننده‌های HMG-CoA ردوکتاز» هم گفته می‌شود [10].

انواع قرص استاتین

سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) انواع اصلی استاتین را این‌ها می‌داند: آتورواستاتین، فلوواستاتین، پراواستاتین، رزوواستاتین و سیمواستاتین [1]. راهنمای کلسترول انجمن‌های قلب آمریکا (ACC/AHA) لوواستاتین و پیتاواستاتین را هم در فهرست خود آورده است [6].

راهنمای ACC/AHA استاتین‌ها را بر اساس اینکه به‌طور معمول LDL را چقدر پایین می‌آورند در سه گروه شدت قرار می‌دهد [6]. نکته‌ی مهم این است که یک دارو بسته به مقداری که پزشک تجویز می‌کند، ممکن است در گروه‌های متفاوتی قرار بگیرد [6]. پس از روی نام دارو به‌تنهایی نمی‌شود فهمید شدت درمان شما چقدر است. این را از پزشک بپرسید.

منبع جدول: جدول ۳ راهنمای ۲۰۱۸ ACC/AHA [6]. همان راهنما می‌گوید میزان کاهش LDL در عمل از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند [6]. مقدار مصرف را فقط پزشک تعیین می‌کند.

برای پیگیری اثر دارو، پزشک آزمایش چربی خون درخواست می‌کند. راهنمای NICE انجام آزمایش پروفایل لیپید و آنزیم‌های کبدی را ۲ تا ۳ ماه بعد از شروع یا تغییر درمان توصیه می‌کند [5].

ترکیب ازتیمایب و استاتین (جست‌وجو با عبارت «ازستاتین»)

برخی قرص‌ها ترکیب ثابت دو داروی کاهش کلسترول‌اند. یک نمونه‌ی ثبت‌شده در برچسب‌های FDA، قرص ترکیبی ازتیمایب و سیمواستاتین است [10]. ازتیمایب استاتین نیست. این دارو جذب کلسترول را در روده‌ی کوچک مهار می‌کند، در حالی که بخش استاتین ساخت کلسترول در کبد را کم می‌کند [10]. راهنماهای ACC/AHA و NICE اضافه کردن ازتیمایب به استاتین را برای برخی بیماران پرخطر که LDL آن‌ها با استاتین به‌تنهایی به حد مطلوب نمی‌رسد، یک گزینه می‌دانند [5][6]. اگر نام دارویتان شبیه این ترکیب است، ترکیبات دقیق آن را روی جعبه بخوانید یا از داروساز بپرسید.

چه کسانی استاتین مصرف می‌کنند؟

طبق NHS، استاتین در دو حالت پیشنهاد می‌شود. یکی برای کسی که بیماری قلبی‌عروقی دارد، تا خطر سکته‌ی قلبی و مغزی کم شود. دیگری برای کسی که در خطر بالای این بیماری است و تغییر سبک زندگی به‌تنهایی کمکی نکرده یا احتمالاً کافی نیست [1].

• پیشگیری ثانویه: کسانی که سابقه‌ی سکته‌ی قلبی، آنژین، سکته‌ی مغزی یا بیماری عروق محیطی دارند. راهنمای ACC/AHA در این گروه استاتین با شدت بالا یا حداکثر مقدار قابل‌تحمل را توصیه می‌کند [6]. NICE هم می‌گوید شروع استاتین در این افراد نباید به تعویق بیفتد [5]. درباره‌ی این بیماری‌ها بیشتر بخوانید: سکته‌ی قلبی و سکته‌ی مغزی.
• پیشگیری اولیه بر اساس خطر: NICE به کسانی که خطر ۱۰ ساله‌ی بیماری قلبی‌عروقی آن‌ها با ابزار QRISK3 برابر ۱۰ درصد یا بیشتر است، استاتین پیشنهاد می‌کند [5]. راهنمای آمریکایی برای بزرگسالان ۴۰ تا ۷۵ ساله با خطر ۱۰ ساله‌ی ۷.۵ درصد یا بیشتر، بعد از گفت‌وگو درباره‌ی مزایا و معایب، شروع استاتین را توصیه می‌کند [6].
• دیابت و بیماری مزمن کلیه: NHS این دو را از شرایطی می‌داند که خطر قلبی‌عروقی را بالا می‌برند [1]. راهنمای آمریکایی برای افراد ۴۰ تا ۷۵ ساله‌ی دیابتی، اگر LDL آن‌ها از حد مشخصی بالاتر باشد، استاتین را توصیه می‌کند [6].
• هایپرکلسترولمی خانوادگی (ارثی): NHS و NICE این افراد را پرخطر می‌دانند [1][5]. طبق NHS، آتورواستاتین گاهی برای کودکان از ۱۰ سالگی و رزوواستاتین از ۶ سالگی تجویز می‌شود [2][4].
• سن ۸۵ سال و بالاتر: NHS این گروه را هم پرخطر حساب می‌کند [1].

تصمیم نهایی همیشه بعد از گفت‌وگوی پزشک و بیمار درباره‌ی فایده‌ها و خطرها گرفته می‌شود [5][6].

فایده‌ی استاتین: کاهش سکته‌ی قلبی و مغزی

• یک متاآنالیز بزرگ از گروه CTT روی ۲۶ کارآزمایی و حدود ۱۷۰ هزار نفر نشان داد که به ازای هر یک میلی‌مول در لیتر کاهش LDL، سالانه کمی بیشتر از یک‌پنجم از حوادث عمده‌ی عروقی کم می‌شود. منظور از حوادث عمده سکته‌ی قلبی، نیاز به باز کردن رگ قلب و سکته‌ی مغزی ایسکمیک است [12]. در همین تحلیل، مرگ‌ومیر به هر علت هم به ازای هر یک میلی‌مول در لیتر کاهش LDL حدود ۱۰ درصد کم شد [12].
• در مروری که در مجله‌ی لنست منتشر شد، برآورد شده است که اگر ۱۰ هزار نفر ۵ سال با یک رژیم مؤثر استاتین درمان شوند، در کسانی که قبلاً بیماری عروقی داشته‌اند جلوی حدود ۱۰۰۰ حادثه‌ی عروقی عمده و در افراد پرخطرِ بدون سابقه‌ی بیماری جلوی حدود ۵۰۰ حادثه گرفته می‌شود [13].
• طبق همین مرور، فایده‌ی استاتین در هر سالی که مصرف ادامه پیدا کند جمع می‌شود و در درازمدت باقی می‌ماند [13].

عوارض مصرف طولانی‌مدت استاتین‌ها

بیشتر افراد استاتین را بدون مشکل جدی تحمل می‌کنند [6]. مرور لنست می‌گوید تنها عوارض جدی که ثابت شده در مصرف طولانی‌مدت از خود استاتین ایجاد می‌شوند سه مورد است [13]:

1. میوپاتی: درد یا ضعف عضلانی همراه با بالا رفتن شدید آنزیم کراتین‌کیناز (CK) در خون.
2. دیابت تازه.
3. احتمالاً سکته‌ی مغزی خونریزی‌دهنده.

عوارض شایع (معمولاً خفیف)

NHS عوارض شایع استاتین‌ها را این‌ها می‌داند: سردرد، سرگیجه، تهوع، احساس خستگی یا ضعف بیشتر از معمول، نفخ، یبوست یا اسهال، درد عضلانی و مشکلات خواب [1]. برای آتورواستاتین، گرفتگی یا آبریزش بینی، خون‌دماغ و تورم مفاصل هم در فهرست عوارض شایع آمده است [2]. اگر عارضه‌ای اذیتتان می‌کند یا از بین نمی‌رود، با پزشک یا داروساز صحبت کنید. پزشک ممکن است استاتین دیگری تجویز کند یا مقدار آن را تغییر دهد [1].

درد عضلانی: واقعاً چقدر به استاتین مربوط است؟

درد عضلانی شایع‌ترین شکایت افرادی است که استاتین مصرف می‌کنند [6]. ولی شواهد کارآزمایی‌های دوسوکور، که در آن‌ها نه بیمار و نه پزشک نمی‌دانند چه کسی دارو و چه کسی دارونما می‌گیرد، تصویر متفاوتی نشان می‌دهد:

• متاآنالیز CTT در سال ۲۰۲۲: این تحلیل ۱۹ کارآزمایی و حدود ۱۲۴ هزار نفر را بررسی کرد. در طول حدود ۴ سال، ۲۷.۱ درصد گروه استاتین و ۲۶.۶ درصد گروه دارونما درد یا ضعف عضلانی گزارش کردند [14]. در سال اول فقط حدود یک مورد از هر ۱۵ گزارش درد عضلانی در گروه استاتین واقعاً از خود دارو بود. بعد از سال اول، افزایش معناداری در گزارش‌های تازه‌ی درد عضلانی دیده نشد [14]. نویسندگان نتیجه گرفتند که بیش از ۹۰ درصد گزارش‌های علائم عضلانی ناشی از استاتین نبوده است [14].
• NICE: در مصرف استاتین با شدت بالا، حدود ۱۶ درصد افراد درد عضلانی گزارش کردند، ولی از این موارد فقط حدود ۱ از ۱۲ احتمالاً به خود استاتین مربوط بود [5].
• کارآزمایی SAMSON (اثر نوسیبو): ۶۰ بزرگسال که به‌تازگی مصرف استاتین را قطع کرده بودند، یک سال به‌طور متناوب استاتین، دارونما یا هیچ قرصی دریافت کردند. ۹۰ درصد علائمی که هنگام مصرف استاتین گزارش کردند، هنگام مصرف دارونما هم وجود داشت [15]. بعد از اینکه نتایج برایشان توضیح داده شد، نیمی از آن‌ها دوباره استاتین را با موفقیت شروع کردند [15]. «نوسیبو» یعنی انتظار عارضه خودش باعث احساس عارضه شود.

این یعنی درد عضلانی «خیالی» نیست. فقط در بیشتر موارد علت دیگری دارد. راهنمای ACC/AHA این عوامل را احتمال‌دهنده‌ی علائم عضلانی واقعیِ مرتبط با استاتین می‌داند [6]:

• سن بالا
• جنس زن
• وزن کم
• مصرف هم‌زمان برخی داروهای تداخل‌دار
• بیماری کلیه، کبد یا تیروئید و بیماری عضلانی قبلی
• مصرف زیاد الکل
• فعالیت بدنی بسیار شدید

چه کار کنیم؟ NICE توصیه می‌کند اگر درد، حساسیت یا ضعف عضلانیِ بی‌دلیل پیدا کردید به پزشک مراجعه کنید تا آزمایش CK انجام شود [5]. اگر CK کمتر از ۵ برابر حد طبیعی باشد، علائم احتمالاً از استاتین نیست و پزشک دنبال علت‌های دیگر می‌گردد [5]. اگر پزشک علائم را به استاتین مربوط بداند، چند راه دارد. می‌تواند دارو را موقتاً قطع کند و بعد از برطرف شدن علائم دوباره امتحان کند، به استاتین دیگری با همان شدت تغییر دهد، مقدار را کم کند یا استاتین با شدت کمتر تجویز کند [5]. NICE تأکید می‌کند که هر استاتینی با هر مقداری خطر قلبی‌عروقی را کم می‌کند [5].

رابدومیولیز و آسیب جدی عضله (نادر)

رابدومیولیز یعنی تخریب شدید عضله که می‌تواند به کلیه آسیب بزند. NICE میزان آن را «بسیار کم» می‌داند [5]. علائم هشدار آسیب جدی عضله این‌هاست: گرفتگی عضلات، درد شدید و ضعف، گاهی همراه با تب و ادرار قرمز یا قهوه‌ای [2][4]. طبق برچسب FDA، سن ۶۵ سال یا بیشتر، کم‌کاری کنترل‌نشده‌ی تیروئید، اختلال کار کلیه، مصرف برخی داروهای دیگر و مقدار بالاتر دارو خطر آن را بیشتر می‌کنند [7]. گزارش‌های نادری هم از نوعی بیماری خودایمنی عضله (میوپاتی نکروزان با واسطه‌ی ایمنی) وجود دارد. در این بیماری ضعف عضلات نزدیک تنه حتی بعد از قطع دارو ادامه پیدا می‌کند [7].

آنزیم‌های کبدی

استاتین‌ها ممکن است آنزیم‌های کبدی (ترانس‌آمینازها) را بالا ببرند. گاهی این افزایش پایدار می‌ماند. گزارش‌های نادری هم از نارسایی کبد ثبت شده است [7]. برچسب فعلی FDA توصیه می‌کند آزمایش آنزیم کبدی پیش از شروع دارو و بعد از آن «هر وقت از نظر بالینی لازم باشد» انجام شود [7]. NICE آزمایش را پیش از شروع، ۲ تا ۳ ماه بعد و در ۱۲ ماهگی توصیه می‌کند و بعد از آن فقط در صورت نیاز [5]. NICE می‌گوید افرادی که آنزیم کبدی آن‌ها بالا ولی کمتر از ۳ برابر حد طبیعی است نباید به‌طور معمول از درمان کنار گذاشته شوند [5]. استاتین‌ها در نارسایی حاد کبد یا سیروز جبران‌نشده منع مصرف دارند [7][8]. NHS هم بیماری شدید کبدی را از موارد منع مصرف می‌داند [1]. اگر کبد چرب دارید، تصمیم را با پزشک بگیرید (مطلب کبد چرب).

قند خون و خطر دیابت

برچسب FDA می‌گوید با استاتین‌ها افزایش قند خون ناشتا و HbA1c گزارش شده است [7]. یک متاآنالیز روی ۱۳ کارآزمایی و بیش از ۹۱ هزار نفر نشان داد استاتین خطر دیابت تازه را حدود ۹ درصد بیشتر می‌کند. به بیان دیگر، از هر ۲۵۵ نفری که ۴ سال استاتین مصرف کردند یک مورد دیابت اضافه دیده شد [16]. این خطر در افراد مسن‌تر بیشتر بود [16]. راهنمای ACC/AHA می‌گوید این خطر در کسانی که از قبل زمینه‌ی دیابت دارند (مثل چاقی، قند ناشتای بالا یا سندرم متابولیک) بیشتر است [6]. با این حال، نویسندگان متاآنالیز خطر را هم در عدد مطلق و هم در مقایسه با کاهش حوادث قلبی کم دانستند [16]. NICE صریحاً می‌گوید استاتین را به خاطر بالا رفتن قند خون یا HbA1c قطع نکنید [5].

حافظه و فراموشی

برچسب FDA گزارش‌های نادری از اختلال شناختی (فراموشی، گیجی و مشکل حافظه) با همه‌ی استاتین‌ها را ثبت کرده است. این علائم معمولاً جدی نبوده‌اند و با قطع دارو برگشته‌اند [7][8]. در جدول عوارض راهنمای ACC/AHA آمده است که این عارضه نادر است، بیشتر در گزارش‌های موردی دیده شده و در ۳ کارآزمایی بزرگ افزایشی در مشکلات حافظه نشان داده نشد [6]. اگر احساس می‌کنید حافظه‌تان تغییر کرده، دارو را خودتان قطع نکنید و با پزشک صحبت کنید.

سایر عوارض جدی ولی نادر

طبق NHS، این عوارض نادر هم ممکن است رخ دهند [2][3][4]:

• التهاب کبد همراه با زردی پوست یا سفیدی چشم
• التهاب پانکراس با درد شدید شکم
• واکنش آلرژیک شدید با تورم گلو یا زبان، کهیر یا تنگی نفس

برچسب FDA آتورواستاتین موارد نادری از پارگی تاندون، نوروپاتی محیطی و شروع یا بدتر شدن بیماری میاستنی گراویس را هم گزارش کرده است [7]. برچسب رزوواستاتین به دیده شدن پروتئین و خون میکروسکوپی در ادرار اشاره می‌کند که بیشتر با مقدارهای بالا دیده شده و معمولاً گذرا بوده است [9].

کدام استاتین عوارض کمتری دارد؟ تفاوت آتورواستاتین، رزوواستاتین و سیمواستاتین

پاسخ صادقانه: هیچ استاتینی به‌طور قطعی «کم‌عارضه‌ترین» نیست. در متاآنالیز CTT شواهد روشنی پیدا نشد که خطر علائم عضلانی بین استاتین‌های مختلف فرق داشته باشد. فقط رژیم‌های با شدت بالا کمی بیشتر از رژیم‌های متوسط علائم عضلانی داشتند [14]. انتخاب استاتین به میزان خطر قلبی، کاهش LDL مورد نیاز، داروهای دیگری که مصرف می‌کنید و بیماری‌های همراه بستگی دارد [5][6]. اگر یک استاتین برایتان عارضه داشت، NICE تغییر به استاتین دیگری با همان شدت را یکی از راه‌ها می‌داند. مثلاً تغییر از آتورواستاتین به رزوواستاتین [5].

تداخل‌های دارویی استاتین‌ها

مصرف هم‌زمان استاتین با بعضی داروها، گیاهان دارویی یا خوراکی‌ها ممکن است اثر دارو را کم کند یا خطر عوارض، به‌خصوص آسیب عضلانی، را بالا ببرد [1][7]. مهم‌ترین موارد طبق NHS و برچسب‌های FDA این‌هاست:

• گریپ‌فروت و آب گریپ‌فروت: عوارض استاتین را بیشتر می‌کند [1]. برای سیمواستاتین باید کاملاً کنار گذاشته شود [3][8] و برای آتورواستاتین فقط در مقدار کم مجاز است [2].
• برخی آنتی‌بیوتیک‌ها: کلاریترومایسین و اریترومایسین [1]، و فوزیدیک اسید [1][2].
• ضدقارچ‌ها: فلوکونازول، ایتراکونازول و کتوکونازول [1][2][3].
• داروهای HIV و هپاتیت C [1][2][4].
• برخی داروهای فشار خون و قلب: آملودیپین، وراپامیل و دیلتیازم [1]. (درباره‌ی این داروها: انواع داروهای فشار خون)
• داروهای دیگر کاهش چربی: فیبرات‌ها [2][4]، به‌خصوص جمفیبروزیل که با سیمواستاتین منع مصرف دارد [8].
• سیکلوسپورین [1][8] و کلشی‌سین [1].
• وارفارین و داروهای ضدانعقاد دیگر [1]. برچسب رزوواستاتین می‌گوید INR پیش از شروع اندازه‌گیری شود و بعد از شروع، تغییر دوز یا قطع رزوواستاتین مرتب بررسی شود تا پایدار شود [9]. برچسب آتورواستاتین اثر بالینی معناداری بر زمان پروترومبین در مصرف‌کنندگان وارفارین گزارش نکرده است [7].
• گیاه علف چای (St John’s wort) [1][2].
• قرص‌های ضدبارداری ترکیبی با رزوواستاتین [4]. آتورواستاتین هم ممکن است سطح هورمون‌های قرص ضدبارداری را بالا ببرد [7].

این فهرست کامل نیست. NICE توصیه می‌کند پیش از شروع هر دارو یا مکمل تازه، برگه‌ی راهنمای دارو را بخوانید یا از داروساز یا پزشک بپرسید [5]. اگر پزشک داروی تداخل‌داری لازم بداند، ممکن است استاتین را عوض کند، مقدار آن را کم کند یا آن را موقتاً قطع کند [1]. NICE می‌گوید اگر استاتین را به خاطر تداخل یا بیماری موقت قطع کرده‌اید، شروع دوباره‌ی آن یادتان نرود [5].

زمان مصرف و نکات مهم مصرف

• سیمواستاتین: معمولاً عصر یا شب مصرف می‌شود [3][8].
• آتورواستاتین و رزوواستاتین: در هر ساعتی از روز، با غذا یا بدون غذا، قابل مصرف‌اند [7][9]. NHS توصیه می‌کند هر روز در ساعت ثابت مصرف شوند [2][4].
• فراموش کردن یک نوبت: نوبت فراموش‌شده را رها کنید و نوبت بعدی را در زمان همیشگی بخورید. برای جبران، دو نوبت را با هم نخورید [2][3][4].
• مصرف بیش از مقدار تجویزشده: یک نوبت اضافه معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کند، ولی باید هرچه زودتر با داروساز یا پزشک مشورت کنید [2].
• الکل: NHS توصیه می‌کند مصرف الکل در زمان مصرف استاتین محدود شود، چون خطر عوارضی مثل مشکلات کبدی را بیشتر می‌کند [2][4].
• پیش از شروع، این‌ها را به پزشک بگویید: بیماری کبد یا کلیه، کم‌کاری تیروئید، بیماری عضلانی در خودتان یا خانواده، مصرف زیاد الکل و همه‌ی داروها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید [2][3][4].
• سبک زندگی را کنار نگذارید: NICE و ACC/AHA سبک زندگی سالم را پایه‌ی پیشگیری از بیماری قلبی می‌دانند [5][6].

قطع ناگهانی استاتین: چه اتفاقی می‌افتد؟

استاتین اعتیادآور نیست. ولی اگر آن را قطع کنید، ممکن است کلسترول دوباره بالا برود [1][2]. NHS می‌گوید پیش از قطع دارو با پزشک یا داروساز صحبت کنید [1][3]. مرور لنست هشدار می‌دهد که علائم عضلانی منتسب به استاتین معمولاً با قطع دارو سریع برطرف می‌شوند، اما سکته‌ی قلبی یا مغزی که ممکن است بعد از قطع بی‌دلیل دارو رخ دهد می‌تواند ویرانگر باشد [13]. اگر به خاطر عارضه‌ای می‌خواهید دارو را قطع کنید، اول با پزشک صحبت کنید. معمولاً می‌شود با تغییر نوع یا مقدار استاتین مشکل را حل کرد [5].

استاتین در بارداری و شیردهی

• تغییر FDA در سال ۲۰۲۱: FDA در ژوئیه‌ی ۲۰۲۱ درخواست کرد شدیدترین هشدار، یعنی منع مصرف استاتین برای همه‌ی بیماران باردار، از برچسب این داروها برداشته شود [11]. با این حال FDA می‌گوید بیشتر بیماران باید بعد از اطلاع از بارداری استاتین را قطع کنند [11]. ادامه‌ی دارو فقط برای گروه کوچکی از بیماران بسیار پرخطر ممکن است در نظر گرفته شود، مثلاً افراد مبتلا به نوع هموزیگوت هایپرکلسترولمی خانوادگی یا کسانی که قبلاً سکته‌ی قلبی یا مغزی داشته‌اند. این تصمیم را فقط پزشک می‌گیرد [11].
• راهنمای بریتانیا: NICE هنوز استاتین را در بارداری منع مصرف می‌داند. توصیه‌ی آن این است که اگر احتمال بارداری هست دارو قطع شود، از ۳ ماه پیش از اقدام به بارداری کنار گذاشته شود و تا پایان شیردهی دوباره شروع نشود [5]. NHS هم می‌گوید زنانی که در سن باروری‌اند و از روش پیشگیری استفاده نمی‌کنند نباید استاتین مصرف کنند [1].
• شیردهی: منابع با هم یکسان نیستند. FDA و برچسب‌های آمریکایی شیردهی را در زمان مصرف استاتین توصیه نمی‌کنند [11][7][9]. NHS برای آتورواستاتین و رزوواستاتین می‌گوید ممکن است با مشورت پزشک قابل مصرف باشند و سیمواستاتین را معمولاً در شیردهی به کار نمی‌برد [2][3][4]. پس اگر شیر می‌دهید یا قصد بارداری دارید، حتماً پیش از هر تصمیمی با پزشک صحبت کنید.

عوارض آتورواستاتین و استاتین‌ها در زنان

منابع بازشده عارضه‌ای را که فقط مخصوص زنان باشد ذکر نکرده‌اند. ولی چند نکته برای زنان اهمیت بیشتری دارد:

• جنس زن در راهنمای ACC/AHA یکی از عوامل احتمال‌دهنده‌ی علائم عضلانی است [6].
• بارداری و شیردهی: توضیحات بخش قبل [1][5][11].
• قرص ضدبارداری: رزوواستاتین با قرص ترکیبی تداخل دارد [4] و آتورواستاتین ممکن است سطح هورمون‌های قرص را بالا ببرد [7]. به پزشک بگویید چه روش پیشگیری‌ای استفاده می‌کنید.
• سابقه‌ی پره‌اکلامپسی یا یائسگی زودرس (پیش از ۴۰ سالگی): راهنمای ACC/AHA این‌ها را از عواملی می‌داند که در تصمیم‌گیری به نفع شروع استاتین وزن دارند [6].

«استاتین طبیعی» وجود دارد؟ درباره‌ی مخمر برنج قرمز

مکملی به نام «مخمر برنج قرمز» گاهی «استاتین طبیعی» نامیده می‌شود. طبق مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه‌ی آمریکا (NCCIH)، این مکمل ماده‌ای به نام موناکولین K دارد که از نظر ساختار دقیقاً همان داروی لوواستاتین است [17]. یعنی «طبیعی» بودن آن به معنای بی‌خطر بودن نیست. محصولاتی که موناکولین K قابل‌توجهی دارند می‌توانند همان عوارض استاتین‌ها را داشته باشند، از جمله آسیب عضله، کلیه و کبد [17]. مشکل دیگر کیفیت است. مقدار موناکولین K در محصولات مختلف بیش از ۶۰ برابر با هم فرق داشته است [17]. برخی محصولات هم به سم کلیوی «سیترینین» آلوده بوده‌اند [17]. در آمریکا، محصولی که لوواستاتین به آن افزوده یا غنی شده باشد نمی‌تواند به‌عنوان مکمل غذایی فروخته شود [17]. مکمل را جایگزین داروی تجویزی نکنید و پیش از مصرف هر مکمل با پزشک مشورت کنید [17][5].

جایگزین‌ها و داروهای کمکی

اگر نتوانید استاتین مصرف کنید، یا استاتین به‌تنهایی کلسترول را به حد هدف نرساند، داروهای دیگری هم وجود دارد [1][5]:

• ازتیمایب: جذب کلسترول در روده را کم می‌کند [10]. NICE آن را برای کسانی که استاتین برایشان منع مصرف دارد یا آن را تحمل نمی‌کنند یک گزینه می‌داند [5]. همراه با استاتین هم در برخی بیماران پرخطر به کار می‌رود [5][6].
• بمپدوئیک اسید (در NICE همراه با ازتیمایب) و فیبرات‌ها [1][5].
• داروهای تزریقی: مهارکننده‌های PCSK9 (آلیروکوماب و اوولوکوماب) و اینکلیسیران. NICE آن‌ها را برای برخی بیماران با بیماری قلبی‌عروقی در نظر می‌گیرد که با حداکثر استاتین قابل‌تحمل به هدف چربی خون نرسیده‌اند [1][5]. راهنمای ACC/AHA هم مهارکننده‌ی PCSK9 را برای بیماران بسیار پرخطر، بعد از استاتین و ازتیمایب، معقول می‌داند [6].

انتخاب و مقدار هر کدام از این داروها فقط با پزشک است.

چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر هنگام مصرف استاتین هر یک از این علائم را داشتید، فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس بروید [2][4][7]:

• درد، گرفتگی یا ضعف عضلانیِ بی‌دلیل و شدید، به‌خصوص اگر با تب، احساس ناخوشی یا ادرار قرمز یا قهوه‌ای (تیره) همراه باشد
• زرد شدن پوست یا سفیدی چشم
• درد شدید شکم
• تورم گلو یا زبان، کهیر یا تنگی نفس (نشانه‌ی واکنش آلرژیک شدید)

اگر درد عضلانی خفیف دارید یا عارضه‌ای اذیتتان می‌کند، دارو را خودتان قطع نکنید و در اولین فرصت با پزشک یا داروساز صحبت کنید [1][2].

مشاوره با طبیب‌یاب: اگر درباره‌ی شروع استاتین، درد عضلانی یا عوارض دیگر آن سؤال دارید یا می‌خواهید دارو را کنار بگذارید، با متخصص قلب و عروق یا پزشک خودتان صحبت کنید و دارو را خودسرانه قطع نکنید. برای پیدا کردن متخصص و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان قلب و عروق در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول

قرص آتورواستاتین را چه زمانی مصرف کنیم؟

طبق برچسب FDA، آتورواستاتین را می‌توان در هر ساعتی از روز، با غذا یا بدون غذا، روزی یک بار خورد [7]. NHS توصیه می‌کند هر روز در ساعت ثابتی مصرف شود [2]. سیمواستاتین برخلاف آن معمولاً عصر یا شب مصرف می‌شود [3][8]. اگر یک نوبت را فراموش کردید، آن را رها کنید و نوبت بعدی را در زمان همیشگی بخورید [2].

عوارض مصرف طولانی‌مدت آتورواستاتین چیست؟

قدرت قرص هر چه باشد، عوارض طولانی‌مدت آتورواستاتین همان عوارض کلی استاتین‌هاست. عوارض جدیِ اثبات‌شده در مصرف طولانی‌مدت آسیب عضلانی (میوپاتی)، دیابت تازه و احتمالاً سکته‌ی مغزی خونریزی‌دهنده‌اند و هر سه کم‌شایع‌اند [13]. در کارآزمایی‌ها، بعد از سال اول افزایش معناداری در دردهای عضلانی تازه نسبت به دارونما دیده نشد [14]. آزمایش کبد و چربی خون طبق برنامه‌ی پزشک انجام می‌شود [5].

عوارض جانبی بلندمدت رزوواستاتین چیست؟

عوارض بلندمدت رزوواستاتین هم همان عوارض کلی استاتین‌هاست: احتمال کم آسیب عضلانی، بالا رفتن خفیف خطر دیابت و احتمال کم سکته‌ی مغزی خونریزی‌دهنده [13]. برچسب FDA رزوواستاتین به دیده شدن پروتئین یا خون میکروسکوپی در ادرار هم اشاره می‌کند که بیشتر با مقدارهای بالا دیده شده و معمولاً گذرا بوده است [9].

شایع‌ترین عوارض جانبی رزوواستاتین چیست؟

طبق NHS، شایع‌ترین عوارض رزوواستاتین این‌هاست: سردرد، سرگیجه، تهوع، مشکلات گوارشی مثل یبوست، اسهال، سوءهاضمه یا نفخ، درد عضلانی و مشکلات خواب [4]. اگر این عوارض اذیتتان می‌کنند یا از بین نمی‌روند، با پزشک یا داروساز صحبت کنید [4].

آیا آتورواستاتین باعث درد عضلانی می‌شود؟

ممکن است، ولی کمتر از آنچه بیشتر مردم فکر می‌کنند. درد عضلانی جزو عوارض شایع آتورواستاتین است [2]. ولی در کارآزمایی‌های دوسوکور بیش از ۹۰ درصد گزارش‌های درد عضلانی در گروه استاتین از خود دارو نبوده است [14]. اگر درد بی‌دلیل، ضعف یا حساسیت عضلانی دارید، به پزشک بگویید تا آزمایش CK انجام شود [5]. درد همراه با ادرار تیره یا تب نیاز به مراجعه‌ی فوری دارد [2].

آیا باید استاتین را تا آخر عمر مصرف کرد؟

معمولاً استاتین برای مدت طولانی و گاهی تا آخر عمر مصرف می‌شود، تا خطر سکته‌ی قلبی و مغزی با بالا رفتن سن تا حد ممکن پایین بماند [1][2]. فایده‌ی آن در هر سالی که مصرف ادامه پیدا کند جمع می‌شود [13]. استاتین اعتیادآور نیست. اما اگر آن را قطع کنید ممکن است کلسترول دوباره بالا برود، پس پیش از قطع با پزشک صحبت کنید [1][2].

آیا قرص استاتین باعث لاغری می‌شود؟

نه. در منابع رسمی، کاهش وزن جزو کاربردهای استاتین نیست. استاتین برای پایین آوردن کلسترول و پیشگیری از سکته‌ی قلبی و مغزی تجویز می‌شود [1][2]. برچسب FDA در کنار دارو بر ورزش منظم، حفظ وزن سالم و تغذیه‌ی سالم تأکید می‌کند [7].

آیا همه‌ی کسانی که کلسترول بالا دارند باید استاتین بخورند؟

نه لزوماً. تصمیم به میزان کلی خطر قلبی‌عروقی، بیماری‌های همراه و ترجیح خود بیمار بستگی دارد. پزشک آن را بعد از گفت‌وگو درباره‌ی فایده‌ها و خطرها می‌گیرد [5][6]. NICE پیش از تجویز استاتین برای پیشگیری اولیه، تغییر سبک زندگی و کنترل سایر عوامل خطر را توصیه می‌کند [5].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک و داروساز نیست. هیچ دارویی را بدون مشورت پزشک شروع، قطع یا تغییر ندهید.

منابع

1. NHS. Statins. https://www.nhs.uk/medicines/statins/
2. NHS. Atorvastatin. https://www.nhs.uk/medicines/atorvastatin/
3. NHS. Simvastatin. https://www.nhs.uk/medicines/simvastatin/
4. NHS. Rosuvastatin. https://www.nhs.uk/medicines/rosuvastatin/
5. NICE. Cardiovascular disease: risk assessment and reduction, including lipid modification (NG238) — Recommendations. https://www.nice.org.uk/guidance/ng238/chapter/Recommendations
6. Grundy SM, et al. 2018 AHA/ACC/… Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation. 2019. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7403606/
7. DailyMed (U.S. National Library of Medicine). Atorvastatin calcium tablets — prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=7c58bf4a-4a92-4db8-89bc-4de1b5831efc
8. DailyMed. Simvastatin tablets — prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=3f6fad0b-0278-433f-86db-761b673a5803
9. DailyMed. Rosuvastatin calcium tablets — prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=b7491a1a-570e-40ea-b65b-f956c9e284a6
10. DailyMed. Ezetimibe and simvastatin tablets — prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=52a46269-2262-4052-a3ff-5455523f591f
11. U.S. FDA. FDA requests removal of strongest warning against using cholesterol-lowering statins during pregnancy (2021). https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-requests-removal-strongest-warning-against-using-cholesterol-lowering-statins-during-pregnancy
12. Cholesterol Treatment Trialists’ (CTT) Collaboration. Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol: a meta-analysis of data from 170,000 participants in 26 randomised trials. Lancet. 2010. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21067804/
13. Collins R, et al. Interpretation of the evidence for the efficacy and safety of statin therapy. Lancet. 2016. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27616593/
14. Cholesterol Treatment Trialists’ Collaboration. Effect of statin therapy on muscle symptoms: an individual participant data meta-analysis of large-scale, randomised, double-blind trials. Lancet. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36049498/
15. British Heart Foundation. No difference in side effects with a statin or dummy pill (SAMSON trial), 2020. https://www.bhf.org.uk/what-we-do/news-from-the-bhf/news-archive/2020/november/no-difference-in-side-effects-with-a-statin-or-dummy-pill
16. Sattar N, et al. Statins and risk of incident diabetes: a collaborative meta-analysis of randomised statin trials. Lancet. 2010. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20167359/
17. NCCIH (NIH). Red Yeast Rice. https://www.nccih.nih.gov/health/red-yeast-rice