علت طعم فلزی در دهان و ارتباط آن با بیماری‌های زمینه‌ای

احساس یک طعم فلزی یا نامعمول در دهان، بدون آنکه چیزی خورده باشید، در پزشکی دیس‌گئوزیا (Dysgeusia) نامیده می‌شود. طبق تعریف مؤسسهٔ ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD)، دیس‌گئوزیا وضعیتی است که در آن یک احساس چشایی بدمزه، شور، تند و ناخوشایند یا فلزی به‌طور مداوم در دهان باقی می‌ماند.

در این مقاله، علل شناخته‌شدهٔ طعم فلزی دهان بر اساس منابع معتبر پزشکی دسته‌بندی و بررسی می‌شود.

دیس‌گئوزیا چیست و چقدر شایع است؟

دیس‌گئوزیا به هرگونه اختلال کیفی در حس چشایی گفته می‌شود. در متون مرجع، به درک طعم در غیاب هرگونه محرک چشایی فانتوگئوزیا (Phantogeusia) گفته می‌شود (StatPearls). دربارهٔ میزان شیوع، کلینیک کلیولند اعلام کرده است که تا حدود ۱۷ درصد از مردم آمریکا در مقطعی از زندگی دیس‌گئوزیا را تجربه می‌کنند، و NIDCD نیز می‌نویسد تا حدود ۱۵ درصد از بزرگسالان ممکن است نوعی مشکل چشایی یا بویایی داشته باشند. همچنین طبق NIDCD، سالانه بیش از ۲۰۰ هزار نفر در آمریکا به دلیل مشکلات حس چشایی یا بویایی به پزشک مراجعه می‌کنند.

علل شایع طعم فلزی در دهان

علل دارویی

بر اساس اطلاعات کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic)، طعم فلزی یکی از عوارض جانبی شناخته‌شدهٔ گروهی از داروهای رایج است، از جمله:

• آنتی‌بیوتیک‌ها: مترونیدازول، کلاریترومایسین و تتراسایکلین.
• داروی دیابت متفورمین.
• کاپتوپریل، از داروهای فشار خون (این دارو در دستهٔ مهارکننده‌های ACE قرار دارد).
• لیتیوم که در برخی اختلالات روان‌پزشکی تجویز می‌شود.
• شیمی‌درمانی و پرتودرمانی سرطان.
• مکمل‌ها و ویتامین‌ها: مکمل آهن یا کلسیم، ویتامین‌های دوران بارداری، مولتی‌ویتامین‌های حاوی فلزاتی مانند کروم، مس یا روی، و قرص‌های مکیدنی حاوی روی که برای سرماخوردگی مصرف می‌شوند.
• داروی ضدنقرس آلوپورینول و داروی گلوکوم متازولامید.

در فهرست کلینیک کلیولند برای دیس‌گئوزیا، داروهای ضدآلرژی و داروهای ضدافسردگی نیز از عوامل تغییر حس چشایی ذکر شده‌اند.

مشکلات بهداشت دهان و دندان

طبق کلینیک کلیولند، بیماری لثه (ژنژیویت و پریودنتیت) و عفونت دندان از علل شناخته‌شدهٔ طعم فلزی در دهان هستند و بهداشت مناسب دهان و دندان و مراجعه به دندان‌پزشک در این موارد اهمیت دارد.

بارداری

به گفتهٔ کلینیک کلیولند، دیس‌گئوزیا در دوران بارداری شایع است، به تغییرات هورمونی نسبت داده می‌شود، در سه‌ماههٔ اول شدیدترین حالت را دارد و معمولاً با پیشرفت بارداری کاهش می‌یابد.

بیماری‌های زمینه‌ای

طعم فلزی یا تغییر حس چشایی می‌تواند در زمینهٔ برخی بیماری‌ها دیده شود. بر اساس فهرست علل دیس‌گئوزیا در کلینیک کلیولند، این موارد شامل‌اند:

• بیماری کلیوی.
• بیماری کبدی.
• دیابت.
• کمبود روی و ویتامین B.
• اختلال تیروئید (کم‌کاری تیروئید).
• اختلالات عصبی مانند آلزایمر، پارکینسون و مولتیپل اسکلروزیس.
• عفونت‌ها، از جمله سرماخوردگی، آنفلوانزا و کووید-۱۹.

در یک مرور منتشرشده در Journal of Oral Bioscience (۲۰۲۱) نیز دیابت، بیماری مزمن کلیوی، عفونت‌های تنفسی و کمبودهای تغذیه‌ای از علل شناخته‌شدهٔ دیس‌گئوزیا معرفی شده‌اند.

جدول خلاصهٔ علل، نمونه‌ها و اقدام مناسب

چه زمانی طعم فلزی می‌تواند نشانهٔ خطر باشد؟

کلینیک کلیولند می‌نویسد طعم فلزی در دهان می‌تواند از عوارض حساسیت غذایی (به‌ویژه به صدف یا آجیل درختی) باشد و آن را یکی از نشانه‌های زودهنگام آنافیلاکسی توصیف می‌کند؛ واکنشی که می‌تواند کشنده باشد. این به معنای آن نیست که هر طعم فلزی نشانهٔ آلرژی است؛ همان‌طور که در بخش‌های بالا آمد، شایع‌ترین زمینه‌های شناخته‌شده دارویی و دهانی هستند.

سازمان بهداشت ملی بریتانیا (NHS) نشانه‌های آنافیلاکسی را چنین فهرست کرده است: تورم گلو و زبان؛ مشکل تنفسی یا تنفس بسیار سریع؛ مشکل بلع، احساس تنگی در گلو یا خشونت صدا؛ خس‌خس، سرفه یا تنفس پرصدا؛ احساس خستگی یا گیجی؛ احساس ضعف، سرگیجه یا از حال رفتن؛ سرد شدن پوست؛ تغییر رنگ پوست، لب‌ها یا زبان؛ و بثورات پوستی متورم، برجسته یا خارش‌دار.

طبق NHS، آنافیلاکسی یک فوریت پزشکی است و در صورت مشاهدهٔ این نشانه‌ها باید فوراً با اورژانس تماس گرفت (در بریتانیا شمارهٔ ۹۹۹؛ در ایران ۱۱۵)؛ اگر تزریق‌کنندهٔ خودکار آدرنالین در دسترس است باید مطابق آموزش استفاده شود و فرد نباید بایستد یا راه برود، حتی اگر احساس بهبودی کند.

نکتهٔ مهم دربارهٔ داروها

از آنجا که بسیاری از داروهای رایج می‌توانند طعم فلزی ایجاد کنند، اگر گمان می‌کنید علت طعم فلزی دهان‌تان یکی از داروهای مصرفی‌تان است، هرگز داروی تجویزشده را خودسرانه قطع نکنید و دوز آن را تغییر ندهید. قطع خودسرانهٔ دارو می‌تواند بیماری زمینه‌ای را کنترل‌نشده رها کند. هر تغییری در داروی مصرفی باید فقط با نظر پزشک یا داروساز معالج انجام شود.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

کلینیک کلیولند توصیه می‌کند در صورت وجود طعم نامعمول و پایدار در دهان، به‌جای پوشاندن یا پنهان کردن این علامت، با پزشک صحبت کنید تا مشخص شود آیا بیماری یا وضعیت جدی‌ای در میان است یا خیر. همچنین در فهرست علل دیس‌گئوزیا آمده است که اگر متوجه شدید غذاها دیگر طعم قبلی را ندارند، با یک ارائه‌دهندهٔ خدمات سلامت مشورت کنید. مراجعه به پزشک به‌ویژه در این موقعیت‌ها اهمیت دارد:

• طعم فلزی پایدار باشد و علت مشخصی نداشته باشد.
• همراه با علائم دیگری مانند کاهش وزن یا خستگی مداوم باشد.
• ناگهانی و همراه با نشانه‌های آنافیلاکسی (تورم گلو و زبان، تنگی نفس، بثورات برجسته و خارش‌دار) رخ دهد؛ در این حالت باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.

سلب مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص علت طعم فلزی دهان و هرگونه تغییر در داروهای مصرفی باید تحت نظر پزشک یا داروساز صورت گیرد.

منابع

• NIDCD — Taste Disorders (تعریف دیس‌گئوزیا؛ آمار «تا ۱۵ درصد بزرگسالان» و «بیش از ۲۰۰ هزار مراجعه در سال»)
• Cleveland Clinic — Dysgeusia (Altered Taste) (شیوع تا ۱۷ درصد؛ علل دارویی؛ کلیه، کبد، دیابت، تیروئید، اختلالات عصبی، کمبود روی و ویتامین B، بارداری، عفونت‌ها)
• Cleveland Clinic Health Essentials — Common Causes for a Metallic Taste in Your Mouth (فهرست داروها و مکمل‌ها؛ بیماری لثه و عفونت دندان؛ بارداری؛ حساسیت غذایی و طعم فلزی به‌عنوان نشانهٔ زودهنگام آنافیلاکسی؛ توصیه به عدم پنهان کردن علامت)
• Journal of Oral Bioscience 2021 — The etiologies and considerations of dysgeusia: A review of literature (PMID 34487857) (دیابت، بیماری مزمن کلیوی، عفونت‌های تنفسی، کمبودهای تغذیه‌ای)
• NCBI StatPearls — Ageusia (تعریف فانتوگئوزیا)
• NHS — Anaphylaxis (فهرست نشانه‌ها و اقدام فوری اورژانسی)