فلج بل (بلز) چیست؟ علت، علائم، درمان و تفاوت آن با سکته مغزی

صبح از خواب بیدار شده‌اید و می‌بینید یک طرف صورتتان تکان نمی‌خورد، پلکتان کامل بسته نمی‌شود و نگرانید که سکته کرده باشید. اگر همراه کجی صورت، دست یا پا ضعیف شده، حرف زدن مختل شده یا تعادل به هم خورده است، معطل نکنید و همین حالا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [16]. اگر فقط صورت درگیر است، احتمالاً با فلج بل روبه‌رو هستید که در بیشتر افراد خوب می‌شود، ولی باز هم باید در همان یکی دو روز اول پزشک شما را ببیند؛ اگر بعد از خواندن این مطلب به متخصص نیاز داشتید، می‌توانید از طبیب‌یاب نوبت بگیرید.

پاسخ کوتاه

• فلج بل ضعف یا فلج ناگهانی یک طرف صورت است که از اختلال عصب هفتم مغزی (عصب صورتی) ایجاد می‌شود و علت دقیق آن معلوم نیست [1][9].
• علائم در عرض چند ساعت شروع می‌شوند و حداکثر تا ۴۸ الی ۷۲ ساعت به اوج می‌رسند: افتادن گوشه‌ی لب و ابرو، بسته نشدن کامل پلک، ریختن آب دهان، تغییر چشایی و حساسیت به صدا [1][7].
• هر کجی ناگهانی صورت را تا وقتی پزشک خلافش را نگفته، سکته فرض کنید. در سکته معمولاً پیشانی سالم می‌ماند و ضعف دست و پا یا اختلال گفتار هم دیده می‌شود [6][7][16].
• درمان اصلی، کورتون خوراکی با تجویز پزشک است که بهتر است در ۷۲ ساعت اول شروع شود. محافظت از چشمی که بسته نمی‌شود هم ضروری است [9][2].
• بیشتر افراد خوب می‌شوند: ۷۰ تا ۸۰ درصد حتی بدون درمان کاملاً بهبود می‌یابند. بهبود معمولاً بعد از چند هفته شروع می‌شود و اغلب تا ۶ ماه کامل می‌شود [6][1][2].

فلج بل چیست؟

فلج بل (Bell’s palsy) ضعف یا فلج ناگهانی عضلات یک طرف صورت است. در فارسی به آن «فلج بلز» یا «بلز پالسی» هم می‌گویند و گاهی «بلته» شنیده می‌شود، ولی همه همان یک بیماری‌اند. این بیماری شایع‌ترین علت فلج صورت است [1].

مشکل در عصب هفتم مغزی یا عصب صورتی (Facial nerve) است. این عصب عضلات حالت چهره را حرکت می‌دهد و در چشایی جلوی زبان، ترشح اشک و بزاق و کار یکی از عضلات کوچک گوش میانی هم نقش دارد [7][3]. عصب صورتی از یک گذرگاه استخوانی باریک می‌گذرد. اگر ملتهب و متورم شود، در همین گذرگاه تحت فشار قرار می‌گیرد [3][7].

نام «بل» از سر چارلز بل، جراح اسکاتلندی، گرفته شده که این بیماری را در قرن نوزدهم توصیف کرد [5]. فلج بل را «تشخیص از راه رد کردن» هم می‌دانند. یعنی پزشک وقتی آن را تشخیص می‌دهد که علت مشخص دیگری برای فلج صورت پیدا نشود [6][15].

هر سال حدود ۲۰ تا ۳۰ نفر از هر ۱۰۰ هزار نفر مبتلا می‌شوند. بیشترین موارد در سن ۱۵ تا ۴۵ سالگی است و زن و مرد به یک اندازه درگیر می‌شوند [8]. Cleveland Clinic تخمین می‌زند از هر ۶۰ نفر حدود یک نفر در طول عمر دچار آن می‌شود [5].

علت فلج بل چیست و چه کسانی بیشتر مبتلا می‌شوند؟

علت دقیق فلج بل معلوم نیست. شواهد نشان می‌دهد التهاب و تورم عصب صورتی نقش دارد، ولی دلیل این تورم روشن نیست [1]. محتمل‌ترین محرک، بیدار شدن یک عفونت ویروسی خفته است. ویروس تبخال (هرپس سیمپلکس نوع ۱) بیشترین شواهد را دارد [1][6][7]. ویروس آبله‌مرغان و زونا، ویروس اپشتین‌بار (عامل مونونوکلئوز) و چند ویروس دیگر هم به فلج بل ربط داده شده‌اند [3][5].

NINDS محرک‌های احتمالی دیگری هم نام می‌برد: ضعف موقت ایمنی به دلیل استرس، کم‌خوابی، آسیب جسمی، یک بیماری خفیف یا بیماری‌های خودایمنی [1]. با این حال، بیشتر وقت‌ها هیچ عامل مشخصی پیدا نمی‌شود [5].

فلج بل در این افراد بیشتر دیده می‌شود [1][3][8]:

• زنان باردار، به‌خصوص در سه ماه سوم بارداری و هفته‌ی اول بعد از زایمان، و زنان مبتلا به پره‌اکلامپسی
• افراد مبتلا به دیابت
• افراد مبتلا به فشار خون بالا
• افراد دچار چاقی
• کسانی که عفونت دستگاه تنفسی فوقانی، مثل سرماخوردگی یا آنفلوآنزا، دارند یا اخیراً داشته‌اند
• افراد با ضعف سیستم ایمنی
• کسانی که قبلاً یک بار فلج بل گرفته‌اند [5]

آیا «باد خوردن» یا سرما علت فلج بل است؟

در فرهنگ عامه، فلج بل را به «باد خوردن» صورت، نشستن جلوی کولر یا باد سرد ربط می‌دهند. هیچ‌کدام از منابع معتبری که برای این مطلب بررسی شد، باد یا سرمای هوا را علت فلج بل نمی‌داند [1][3][5][6][8]. این منابع علت را ناشناخته می‌دانند و فعال شدن دوباره‌ی ویروس‌هایی مثل ویروس تبخال را محتمل‌ترین محرک می‌دانند [1][6].

نکته‌ی مهم این است که «سرماخوردگی»، یعنی عفونت ویروسی دستگاه تنفسی، جزو عوامل خطر ثبت‌شده است [3][8]. ولی سرماخوردگی با «سرد شدن صورت» یکی نیست. بنابراین لازم نیست از باد یا هوای سرد بترسید. مهم این است که اگر صورتتان کج شد، وقت را از دست ندهید.

علائم فلج بل

علائم ناگهانی شروع می‌شوند. ضعف ظرف چند ساعت تا چند روز پیدا می‌شود و معمولاً تا ۴۸ الی ۷۲ ساعت به حداکثر خود می‌رسد [1][7][5]. شدت آن از ضعف خفیف تا فلج کامل همان سمت فرق می‌کند [5][7]. گاهی درد پشت گوش اولین نشانه است و چند ساعت قبل از ضعف صورت شروع می‌شود [7][6].

شایع‌ترین علائم [1][2][3][7]:

• ضعف یا فلج ناگهانی یک طرف صورت؛ افتادن ابرو و گوشه‌ی دهان در همان سمت
• ناتوانی در بالا بردن ابرو و چین انداختن پیشانی در سمت درگیر
• بسته نشدن کامل پلک و کم شدن پلک زدن، که به خشکی چشم می‌انجامد
• ریختن آب دهان از یک گوشه‌ی لب و سختی در خوردن و نوشیدن
• خشکی یا اشک‌ریزش زیاد همان چشم
• کم شدن یا تغییر حس چشایی در جلوی زبان
• بلندتر شنیدن صداها در گوش همان سمت (هایپراکوزیس)
• درد در اطراف فک یا پشت گوش

بسیاری از افراد احساس می‌کنند صورتشان سنگین یا بی‌حس شده است، ولی حس لمس و گرما و سرما در همان سمت باقی می‌ماند [5][7]. درگیری هر دو طرف صورت در فلج بل نادر است. اگر هر دو طرف درگیر شد، پزشک باید علت‌های دیگر را بررسی کند [1][8].

تفاوت فلج بل با سکته مغزی

هر دو بیماری می‌توانند باعث افتادگی ناگهانی یک طرف صورت شوند، ولی سکته یک فوریت مرگبار است. چند تفاوت کلیدی به پزشک کمک می‌کند:

• پیشانی: در فلج بل پیشانی هم درگیر است و بیمار نمی‌تواند ابروی آن سمت را بالا ببرد [8][7]. در سکته‌ی قشر مغز، پیشانی معمولاً سالم می‌ماند. دلیلش این است که عضلات پیشانی از هر دو نیمکره‌ی مغز فرمان می‌گیرند [6][7].
• علائم همراه: سکته معمولاً با ضعف یا بی‌حسی دست یا پا، اختلال گفتار، مشکل بینایی یا عدم تعادل همراه است. فلج بل این علائم را ندارد [6][7][16].
• استثنای مهم: سکته‌ی ساقه‌ی مغز می‌تواند مثل فلج بل پیشانی را هم درگیر کند، هرچند معمولاً علائم عصبی دیگری هم دارد [6]. پس سالم بودن یا نبودن پیشانی به‌تنهایی برای رد سکته کافی نیست.

برای شناختن سکته، روش FAST را به خاطر بسپارید: صورت (Face) کج شده؟ دست‌ها (Arms) را نمی‌تواند بالا نگه دارد؟ گفتار (Speech) مختل شده؟ اگر هرکدام بود، زمان (Time) را از دست ندهید و با اورژانس تماس بگیرید [16]. نسخه‌ی کامل‌تر آن، BE FAST، دو نشانه‌ی دیگر را هم اضافه می‌کند: از دست رفتن ناگهانی تعادل (Balance) و تغییر ناگهانی بینایی (Eyes) [17]. علائم سکته گاهی بعد از مدت کوتاهی برطرف می‌شوند، ولی حتی در این حالت هم باید فوراً کمک پزشکی گرفت [16]. برای آشنایی بیشتر، مطلب سکته مغزی؛ علائم هشدار و اقدام فوری را بخوانید.

چه بیماری‌های دیگری شبیه فلج بل هستند؟

همه‌ی فلج‌های صورت فلج بل نیستند. پزشک با شرح حال و معاینه علت‌های دیگر را کنار می‌گذارد [9]:

سندرم رامسی هانت از ویروس زونا ایجاد می‌شود. درباره‌ی این ویروس در مطلب زونا (هرپس زوستر) بیشتر بخوانید. برای علائم عفونت گوش هم مطلب عفونت گوش میانی را ببینید.

تشخیص فلج بل

فلج بل آزمایش اختصاصی ندارد و تشخیص آن بالینی است [1][4]. پزشک می‌پرسد علائم کی شروع شده و چطور پیش رفته است. سپس از شما می‌خواهد ابرو را بالا ببرید، چشم‌ها را محکم ببندید، اخم کنید، دندان‌هایتان را نشان دهید و لب‌ها را غنچه کنید [4][8].

راهنمای بالینی آکادمی آمریکایی گوش، حلق و بینی (AAO-HNS) این توصیه‌ها را دارد [9]:

• پزشک باید با شرح حال و معاینه علت‌های مشخص فلج صورت را رد کند.
• برای فلج بل تازه و معمولی، آزمایش خون روتین لازم نیست.
• برای فلج بل تازه و معمولی، تصویربرداری روتین (MRI یا سی‌تی‌اسکن) لازم نیست.
• در فلج ناقص، نوار عصب و عضله (الکترودیاگنوستیک) نباید انجام شود. در فلج کامل، پزشک می‌تواند آن را برای پیش‌بینی بهبود پیشنهاد کند.

تصویربرداری یا آزمایش‌های تکمیلی در این حالت‌ها مطرح می‌شود [1][8][9]:

• ضعف صورت تدریجی شروع شده یا رو به بدتر شدن است.
• علائمی غیر از حرکت صورت، چشایی و حساسیت به صدا دارید، مثل کم‌شنوایی، وزوز، سرگیجه یا دوبینی.
• هر دو طرف صورت درگیر است یا پیشانی سالم مانده است.
• علائم عصبی جدیدی پیدا شده است.
• بعد از ۳ ماه بهبود کامل نداشته‌اید.
• فلج بل در همان سمت عود کرده است. AAFP برای فلج بل عودکننده MRI را توصیه می‌کند، چون می‌تواند نشانه‌ی تومور باشد [8].

آزمایش خون هم ممکن است برای بررسی بیماری لایم، دیابت یا سارکوئیدوز درخواست شود [5][7][8].

درمان فلج بل

بسیاری از بیماران حتی بدون درمان خوب می‌شوند، ولی درمان به‌موقع شانس بهبود کامل را بیشتر می‌کند [4][11]. این بخش فقط کلیات را می‌گوید. نوع دارو، مقدار و مدت مصرف را فقط پزشک تعیین می‌کند.

کورتون خوراکی در ۷۲ ساعت اول

کورتیکواستروئیدها التهاب و تورم عصب را کم می‌کنند [4]. راهنمای AAO-HNS توصیه‌ی قوی دارد که برای بیماران ۱۶ سال به بالا، کورتون خوراکی در ۷۲ ساعت اول بعد از شروع علائم تجویز شود [9]. آکادمی آمریکایی نورولوژی (AAN) هم کورتون را «به احتمال زیاد مؤثر» دانسته و توصیه کرده برای فلج بل تازه پیشنهاد شود [10].

مرور کاکرین روی ۷ کارآزمایی و ۸۹۵ بیمار نشان داد که ۶ ماه یا بیشتر بعد از درمان، ۱۷٪ گروه کورتون و ۲۸٪ گروه کنترل بهبود ناقص داشتند. کورتون سینکینزی (حرکات ناخواسته‌ی هم‌زمان عضلات صورت) را هم کم کرد [11]. به همین دلیل NHS می‌گوید اگر علائم فلج بل دارید، هرچه زودتر وقت فوری پزشک بگیرید، چون درمان اگر زود و در ۷۲ ساعت اول شروع شود مؤثرتر است [2].

داروهای ضدویروس

ضدویروس به‌تنهایی اثری بهتر از دارونما ندارد و نباید به‌تنهایی تجویز شود [9][12]. AAO-HNS می‌گوید پزشک می‌تواند ضدویروس را در کنار کورتون و در ۷۲ ساعت اول پیشنهاد کند [9]. AAN هم می‌گوید اگر فایده‌ای داشته باشد، اندک است و بیمار باید این را بداند [10].

طبق مرور کاکرین ۲۰۱۹، افزودن ضدویروس به کورتون احتمالاً تأثیر کمی بر میزان بهبود دارد، حتی در فلج شدید. ولی احتمالاً عوارض دیررسی مثل سینکینزی و «اشک تمساح» را کم می‌کند [12]. AAFP هم ترکیب این دو را برای کم کردن سینکینزی پیشنهاد می‌کند [8].

مراقبت از چشم؛ مهم‌ترین کار در خانه

اگر پلک کامل بسته نمی‌شود، قرنیه خشک و خراشیده می‌شود. این آسیب در موارد شدید حتی می‌تواند بینایی را از بین ببرد [3][5]. محافظت از چشم در راهنمای AAO-HNS توصیه‌ی قوی دارد [9]. اقدامات معمول [2][4][8]:

• قطره‌ی اشک مصنوعی در طول روز و پماد یا ژل چشمی در شب، طبق دستور پزشک
• عینک در طول روز برای محافظت از گرد و خاک و ضربه
• بستن پلک با چسب مخصوص یا چشم‌بند هنگام خواب

اگر چشمتان درد گرفت، قرمز شد یا دیدتان تار شد، باید چشم‌پزشک شما را ببیند [8][9]. برای آشنایی با علائم و مراقبت‌های خشکی چشم، مطلب خشکی چشم را ببینید.

فیزیوتراپی، ماساژ و ورزش صورت

مرور کاکرین هیچ شواهد باکیفیتی برای سود یا زیان قابل‌توجه فیزیوتراپی پیدا نکرد. شواهد کم‌کیفیتی هست که ورزش‌های صورتی که برای هر فرد تنظیم شده، به‌ویژه در فلج متوسط و موارد مزمن، کمک می‌کند. در موارد تازه هم ممکن است عوارض دیررس را کم کند [13]. AAO-HNS در این باره توصیه‌ای نکرده است [9]. AAFP فیزیوتراپی صورت را برای فلج شدید یا کامل و فلجی که بیش از ۳ ماه طول کشیده پیشنهاد می‌کند [8].

درباره‌ی تحریک الکتریکی، شواهد روشن نیست. AAFP می‌نویسد ممکن است نتیجه را بدتر هم بکند [8][13]. اگر می‌خواهید ورزش یا ماساژ صورت انجام دهید، آن را از فیزیوتراپ یاد بگیرید [4].

طب سوزنی

مرور کاکرین روی ۶ کارآزمایی نتیجه گرفت که کیفیت مطالعات برای هیچ نتیجه‌گیری درباره‌ی اثر طب سوزنی کافی نیست [14]. AAO-HNS توصیه‌ای نکرده است [9] و AAFP هم شواهد را برای توصیه‌ی آن ناکافی می‌داند [8]. طب سوزنی را جایگزین کورتون در ۷۲ ساعت اول نکنید.

جراحی

جراحی رفع فشار عصب صورت در گذشته انجام می‌شد. امروز Mayo Clinic آن را توصیه نمی‌کند، چون می‌تواند به آسیب عصب صورت و کم‌شنوایی دائمی منجر شود [4]. AAO-HNS درباره‌ی آن توصیه‌ای نکرده [9] و مرور کاکرین هم شواهد را برای قضاوت درباره‌ی سود یا زیانش ناکافی دانسته است [15].

در موارد نادری که فلج برطرف نمی‌شود، جراحی‌های ترمیمی و زیبایی صورت مثل بالا بردن ابرو یا پلک یا پیوند عصب می‌توانند تقارن صورت و بسته شدن پلک را بهتر کنند [4][1].

فلج بل چقدر طول می‌کشد و آیا خوب می‌شود؟

پیش‌آگهی فلج بل در بیشتر افراد خوب است. منابع این اعداد را گزارش می‌کنند:

• StatPearls: ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماران حتی بدون درمان کاملاً بهبود می‌یابند [6].
• AAFP: بیش از دو سوم بیماران با فلج بل معمولی خودبه‌خود کاملاً خوب می‌شوند. در کودکان و زنان باردار این رقم تا ۹۰٪ می‌رسد [8].
• Cleveland Clinic: علائم معمولاً از حدود سه هفته بعد کم‌کم بهتر می‌شوند و تا ۸۰٪ افراد ظرف سه ماه کاملاً خوب می‌شوند [5].
• NINDS و NHS: بیشتر افراد ظرف چند هفته تا شش ماه بخشی یا تمام حرکت صورت را به دست می‌آورند [1][2].

علائم خفیف معمولاً ظرف یک ماه برطرف می‌شوند، ولی بهبود فلج کامل‌تر متغیر است [3]. وقتی فلج ناقص است، بیشتر افراد ظرف چند ماه کاملاً خوب می‌شوند [7]. فلج کامل، کم شدن بزاق یا چشایی، درگیری دوطرفه و شدت بیشتر علائم در اوج بیماری با احتمال بهبود کمتر همراه است [5][8]. هرچه بهبود طولانی‌تر شود، احتمال باقی ماندن عوارض بیشتر است [5].

NHS توصیه می‌کند اگر بعد از ۳ هفته بهتر نشدید، دوباره به پزشک مراجعه کنید [2]. اگر بعد از ۳ ماه بهبود کامل نداشتید، باید دوباره ارزیابی یا به متخصص عصب صورت ارجاع شوید [9].

عوارض فلج بل

در کسانی که کامل خوب نمی‌شوند، این عوارض ممکن است باقی بماند:

• سینکینزی: رشته‌های عصب هنگام ترمیم به مسیر اشتباه می‌روند. مثلاً وقتی لبخند می‌زنید، چشم همان سمت بسته می‌شود. AAFP می‌گوید یک سال بعد از شروع بیماری حدود ۲۶٪ بیماران سینکینزی دارند [8][3].
• اشک تمساح: هنگام غذا خوردن از چشم همان سمت اشک می‌آید [7][8].
• سفتی و کوتاه شدن عضلات (کنتراکچر): عضلات فلج‌شده‌ای که مدت‌ها استفاده نشده‌اند ممکن است کوتاه و سفت شوند [7][4].
• آسیب قرنیه: اگر چشمی که بسته نمی‌شود محافظت نشود، قرنیه آسیب می‌بیند [3][5].
• ضعف ماندگار صورت، درد، اشک‌ریزش دائمی و تغییر چشایی در عده‌ی کمی از بیماران [2].
• فشار روانی: تغییر ظاهر صورت، به‌ویژه لبخند، می‌تواند به اضطراب و افسردگی منجر شود [8][2].

برای اسپاسم و اشک‌ریزش، تزریق سم بوتولینوم گزینه‌ای است که پزشک ممکن است پیشنهاد کند [4][6]. اگر پرش‌های غیرارادی صورت دارید و مطمئن نیستید از فلج بل است یا نه، مطلب تیک عصبی صورت هم مفید است.

آیا فلج بل عود می‌کند؟

بیشتر افراد فقط یک بار فلج بل می‌گیرند، ولی گاهی سال‌ها بعد برمی‌گردد [2]. اعدادی که منابع گزارش کرده‌اند متفاوت است:

• AAFP: ۶.۵٪، با فاصله‌ی متوسط ۱۰ سال. دو سوم کسانی که عود می‌کنند کاملاً بهبود می‌یابند [8].
• Cleveland Clinic: حدود ۵ تا ۱۰ درصد [5].
• StatPearls: حدود ۱۰٪ [6].

Mayo Clinic می‌گوید در کسانی که عود می‌کنند، اغلب سابقه‌ی خانوادگی حملات تکراری هست [3]. عود در همان سمت ارزیابی بیشتری لازم دارد، چون می‌تواند نشانه‌ی تومور باشد [8].

فلج بل در بارداری و کودکان

بارداری: فلج بل در سه ماه سوم بارداری و هفته‌ی اول بعد از زایمان بیشتر دیده می‌شود. پره‌اکلامپسی هم از عوامل خطر است [3][1]. شواهد درباره‌ی کورتون در بارداری محدود است، ولی AAFP می‌گوید رویه‌ی رایج این است که زنان باردار هم مثل بقیه‌ی بزرگسالان، زود با کورتون درمان شوند [8]. تصمیم درباره‌ی هر دارویی در بارداری با پزشک معالج و متخصص زنان است. AAFP بهبود خودبه‌خودی کامل در زنان باردار را تا ۹۰٪ گزارش می‌کند [8].

کودکان: توصیه‌ی قوی AAO-HNS درباره‌ی کورتون مخصوص ۱۶ سال به بالاست [9]. یک کارآزمایی روی ۱۸۷ کودک که در ۳ روز اول کورتون یا دارونما گرفتند، در بهبود کامل در ماه‌های ۱، ۳ و ۶ تفاوتی نشان نداد [8]. AAFP بهبود خودبه‌خودی کامل در کودکان زیر ۱۴ سال را تا ۹۰٪ گزارش می‌کند [8]. با این حال، کودکی که فلج صورت پیدا کرده باید زود توسط پزشک معاینه شود تا علت‌هایی مثل عفونت گوش یا بیماری لایم رد شود [6][8].

چه زمانی فوراً به اورژانس برویم و چه زمانی به متخصص؟

فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر [16][17][5]:

• کجی صورت همراه با ضعف یا بی‌حسی دست، پا یا یک طرف بدن است.
• گفتار ناگهان مختل شده، کلمات نامفهوم شده‌اند یا فرد گیج است.
• بینایی ناگهان تار شده، دوبینی پیدا شده یا یک چشم نمی‌بیند.
• سرگیجه‌ی شدید، افتادن یا از دست رفتن تعادل پیش آمده است.
• سردرد ناگهانی و شدید دارید.
• این علائم آمده و رفته است. حتی اگر برطرف شده‌اند، باز هم کمک فوری بگیرید.

در سکته‌ی مغزی هر دقیقه اهمیت دارد [19]. داروهای حل‌کننده‌ی لخته فقط در ساعات اول بعد از شروع علائم قابل استفاده‌اند [18]. خودتان رانندگی نکنید و منتظر بهتر شدن نمانید [16].

در همان روز یا حداکثر در ۷۲ ساعت اول به پزشک مراجعه کنید اگر فقط یک طرف صورت ناگهان ضعیف شده و علامت دیگری ندارید، چون کورتون در این بازه بهترین اثر را دارد [2][9].

دوباره یا زودتر به پزشک مراجعه کنید اگر [2][5][8][9]:

• پلک بسته نمی‌شود، یا چشم درد، قرمزی یا تاری دید دارد (چشم‌پزشک).
• کم‌شنوایی، وزوز یا سرگیجه پیدا کرده‌اید.
• در گوش یا دهان تاول یا بثورات دیده‌اید.
• علائم بدتر شده یا علامت عصبی جدیدی آمده است.
• بعد از ۳ هفته بهتر نشده‌اید یا بعد از ۳ ماه کامل خوب نشده‌اید.
• به دلیل سختی بلع نمی‌توانید به اندازه‌ی کافی آب بخورید.
• فلج دوطرفه است یا دوباره برگشته است.

برای فلج بل طول‌کشیده، دوطرفه یا عودکننده، مراجعه به متخصص مغز و اعصاب توصیه می‌شود [8]. متخصص گوش، حلق و بینی هم در ارزیابی عصب صورت و علت‌های گوشی نقش دارد [9].

نوبت متخصص از طبیب‌یاب

اگر سکته رد شده و برای پیگیری فلج صورت به متخصص نیاز دارید، می‌توانید از طبیب‌یاب نوبت متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست) یا متخصص گوش، حلق و بینی بگیرید.

پرسش‌های متداول

فلج بل خطرناک است؟

فلج بل معمولاً بیماری خطرناکی نیست و بیشتر موارد با گذشت زمان خوب می‌شوند [5]. خطر اصلی دو چیز است: اشتباه گرفتن آن با سکته مغزی، و آسیب قرنیه‌ی چشمی که بسته نمی‌شود [5][3]. به همین دلیل هر کجی ناگهانی صورت باید زود توسط پزشک بررسی شود.

آیا فلج بل خوب می‌شود؟ درمان قطعی دارد؟

بله، در بیشتر افراد خوب می‌شود. StatPearls می‌گوید ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماران حتی بدون درمان کاملاً بهبود می‌یابند [6]. دارو یا روشی که بهبود صددرصد را تضمین کند وجود ندارد. مؤثرترین درمان اثبات‌شده کورتون خوراکی است که در ۷۲ ساعت اول با تجویز پزشک شروع شود و احتمال بهبود ناقص را کم می‌کند [9][11].

مدت زمان درمان فلج بلز چقدر است؟

علائم معمولاً بعد از چند هفته شروع به بهتر شدن می‌کنند. بیشتر افراد ظرف چند هفته تا شش ماه خوب می‌شوند [1][2]. Cleveland Clinic می‌گوید تا ۸۰٪ افراد ظرف سه ماه کاملاً خوب می‌شوند [5]. اگر بعد از ۳ ماه کامل خوب نشدید، باید دوباره ارزیابی شوید [9].

فلج بلز خفیف چیست و آیا درمان لازم دارد؟

در فلج خفیف یا ناقص، عضلات صورت ضعیف‌اند ولی کاملاً از کار نیفتاده‌اند. این حالت پیش‌آگهی بهتری دارد و علائم خفیف معمولاً ظرف یک ماه برطرف می‌شوند [3][7]. با این حال، راهنمای AAO-HNS کورتون در ۷۲ ساعت اول را برای همه‌ی بیماران ۱۶ سال به بالا توصیه می‌کند و آن را به فلج شدید محدود نکرده است [9]. تصمیم درمان را به پزشک بسپارید.

آیا فلج بل از باد خوردن یا سرما ایجاد می‌شود؟

منابع معتبری که بررسی کردیم، باد یا سرمای هوا را علت فلج بل نمی‌دانند. محتمل‌ترین محرک، فعال شدن دوباره‌ی ویروس‌هایی مثل ویروس تبخال است [1][6]. سرماخوردگی (عفونت ویروسی دستگاه تنفسی) جزو عوامل خطر است، ولی این با سرد شدن صورت فرق دارد [3].

آیا استرس باعث فلج بل می‌شود؟

NINDS ضعف ایمنی ناشی از استرس یا کم‌خوابی را جزو محرک‌های احتمالی نام برده است [1]. ولی استرس به‌تنهایی علت ثابت‌شده‌ی فلج بل نیست و بیشتر وقت‌ها هیچ محرک مشخصی پیدا نمی‌شود [5].

فلج بل واگیر دارد؟

در منابعی که بررسی شد، فلج بل بیماری واگیرداری معرفی نشده است. ویروس‌هایی که به آن ربط داده می‌شوند در افراد زیادی وجود دارند، ولی فقط در عده‌ی کمی به فلج بل منجر می‌شوند [5].

درمان خانگی فلج بلز وجود دارد؟

داروی خانگی‌ای که جای کورتون را بگیرد وجود ندارد. در خانه می‌توانید از چشم مراقبت کنید: اشک مصنوعی، عینک در روز و چسب یا چشم‌بند در شب [2][4]. برای درد، گذاشتن حوله‌ی گرم و مرطوب روی صورت ممکن است کمک کند. مسکن‌های بدون نسخه را هم با مشورت پزشک یا داروساز مصرف کنید [4][1]. ورزش‌های صورت را از فیزیوتراپ یاد بگیرید [4].

ورزش و ماساژ صورت برای فلج بل مفید است؟

شواهد قوی برای فیزیوتراپی وجود ندارد. شواهد کم‌کیفیتی هست که ورزش‌های صورتی که برای هر فرد تنظیم شده، به‌ویژه در فلج متوسط و مزمن، مفید است [13]. AAFP فیزیوتراپی را برای فلج شدید یا فلجی که بیش از ۳ ماه طول کشیده پیشنهاد می‌کند [8].

طب سوزنی برای فلج بل اثر دارد؟

معلوم نیست. مرور کاکرین گفت کیفیت مطالعات برای هیچ نتیجه‌گیری کافی نیست [14]. راهنمای AAO-HNS هم درباره‌ی آن توصیه‌ای نکرده است [9].

فلج بل در بارداری خطر دارد؟

فلج بل در سه ماه سوم بارداری و هفته‌ی اول پس از زایمان بیشتر دیده می‌شود [3]. AAFP می‌گوید رویه‌ی رایج درمان زودهنگام با کورتون مثل سایر بزرگسالان است و بهبود خودبه‌خودی تا ۹۰٪ گزارش شده است [8]. هر دارویی در بارداری باید با نظر پزشک مصرف شود.

کودکان هم فلج بل می‌گیرند؟

بله. AAFP بهبود کامل خودبه‌خودی در کودکان زیر ۱۴ سال را تا ۹۰٪ گزارش می‌کند [8]. در یک کارآزمایی، کورتون در کودکان تفاوتی در بهبود کامل ایجاد نکرد [8]. کودک باید معاینه شود تا عفونت گوش یا بیماری‌هایی مثل لایم رد شوند [6].

فلج بل دوباره برمی‌گردد؟

گاهی. عددهای گزارش‌شده از ۵ تا حدود ۱۰ درصد است. AAFP ۶.۵٪ با فاصله‌ی متوسط ۱۰ سال گزارش می‌کند [8][5][6]. عود در همان سمت بررسی بیشتری مثل MRI لازم دارد [8].

برای فلج بل به چه دکتری مراجعه کنیم؟

اگر علائم سکته دارید، اول اورژانس ۱۱۵. اگر فقط صورت درگیر است، در همان روز به پزشک عمومی، اورژانس یا متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید تا درمان در ۷۲ ساعت اول شروع شود [2][9]. برای فلج طول‌کشیده، دوطرفه یا عودکننده، متخصص مغز و اعصاب [8] و برای بررسی عصب صورت و گوش، متخصص گوش، حلق و بینی [9]. برای مشکل چشم هم چشم‌پزشک [8].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک نیست. هر کجی ناگهانی صورت را جدی بگیرید و در صورت وجود علائم سکته، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. نوع، مقدار و مدت مصرف هر دارو را فقط پزشک معالج تعیین می‌کند.

منابع

1. National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). Bell’s Palsy. https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/bells-palsy
2. NHS. Bell’s palsy (reviewed 04 July 2023). https://www.nhs.uk/conditions/bells-palsy/
3. Mayo Clinic. Bell’s palsy — Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bells-palsy/symptoms-causes/syc-20370028
4. Mayo Clinic. Bell’s palsy — Diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bells-palsy/diagnosis-treatment/drc-20370034
5. Cleveland Clinic. Bell’s Palsy (updated 08/14/2023). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/5457-bells-palsy
6. Hohman MH, Warner MJ, Varacallo MA. Bell Palsy. StatPearls (last update October 6, 2024). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482290/
7. Rubin M. Bell Palsy. Merck Manual Consumer Version (Aug 2025). https://www.merckmanuals.com/home/brain-spinal-cord-and-nerve-disorders/cranial-nerve-disorders/bell-palsy
8. Dalrymple SN, Row JH, Gazewood J. Bell Palsy: Rapid Evidence Review. Am Fam Physician. 2023;107(4):415-420. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2023/0400/bell-palsy.html
9. Baugh RF, Basura GJ, Ishii LE, et al. Clinical practice guideline: Bell’s palsy. Otolaryngol Head Neck Surg. 2013;149(3 Suppl):S1-27. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24189771/
10. Gronseth GS, Paduga R; American Academy of Neurology. Evidence-based guideline update: steroids and antivirals for Bell palsy. Neurology. 2012;79(22):2209-13. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23136264/
11. Madhok VB, Gagyor I, Daly F, et al. Corticosteroids for Bell’s palsy (idiopathic facial paralysis). Cochrane Database Syst Rev. 2016;(7):CD001942. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6457861/
12. Gagyor I, Madhok VB, Daly F, Sullivan F. Antiviral treatment for Bell’s palsy (idiopathic facial paralysis). Cochrane Database Syst Rev. 2019;(9):CD001869. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6726970/
13. Teixeira LJ, Valbuza JS, Prado GF. Physical therapy for Bell’s palsy (idiopathic facial paralysis). Cochrane Database Syst Rev. 2011;(12):CD006283. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12933289/
14. Chen N, Zhou M, He L, et al. Acupuncture for Bell’s palsy. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(8):CD002914. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7133542/
15. Menchetti I, McAllister K, Walker D, Donnan PT. Surgical interventions for the early management of Bell’s palsy. Cochrane Database Syst Rev. 2021;(1):CD007468. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8094225/
16. NHS. Symptoms of a stroke (reviewed 12 September 2024). https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/
17. Cleveland Clinic. Stroke. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/5601-stroke
18. Prabhakaran S, Gonzalez NR, Zachrison KS, et al. 2026 Guideline for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke. 2026;57(8):e316-e436. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41582814/
19. Saver JL. Time is brain—quantified. Stroke. 2006;37(1):263-6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16339467/