دسته بندی:
24 شهریور 1405 
6 بازدید
بیماری مزمن کلیه (Chronic Kidney Disease یا CKD) به آسیب ساختاری یا کاهش تدریجی و پایدار عملکرد کلیهها گفته میشود که حداقل سه ماه طول کشیده باشد. مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK) این بیماری را اینگونه تعریف میکند: کلیهها آسیب دیدهاند یا در ساختارشان مشکلی دارند و دیگر نمیتوانند خون را همانطور که باید فیلتر کنند. بر اساس دادههای مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC)، بیش از ۱ نفر از هر ۷ بزرگسال آمریکایی (نزدیک به ۳۵.۵ میلیون نفر) به CKD مبتلاست و بیشتر آنها از بیماری خود آگاه نیستند.
علل اصلی بیماری مزمن کلیه
بر اساس اطلاعات NIDDK، دو علت اصلی بیماری مزمن کلیه در بزرگسالان عبارتاند از دیابت و فشار خون بالا (Hypertension)؛ و طبق CDC این دو بیماری در مجموع مسئول حدود دو سوم موارد جدید نارسایی کلیه هستند. برای آشنایی بیشتر با این دو بیماری زمینهساز میتوانید به مقالات «دیابت؛ راهنمای جامع» و «فشار خون بالا» در طبیبیاب مراجعه کنید.
- دیابت: سطح بالای قند خون در طول زمان به فیلترهای ریز داخل کلیه آسیب میزند؛ به این آسیب «نفروپاتی دیابتی» گفته میشود.
- فشار خون بالا: فشار خون کنترلنشده به رگهای خونی و سایر بخشهای سیستم فیلتراسیون کلیه آسیب میرساند و در طولانیمدت میتواند خود نیز در اثر آسیب کلیه تشدید شود.
علل دیگر CKD که NIDDK به آنها اشاره میکند شامل بیماریهای گلومرولی (مانند نفروپاتی IgA)، بیماری کلیه پلیکیستیک، بیماریهای خودایمنی (لوپوس)، تنگی شریان کلیوی، انسداد مزمن ناشی از سنگ کلیه، عفونتهای مکرر ادراری، چاقی شدید، و برخی داروهای سمی برای کلیه است.
چرا بیماری مزمن کلیه اغلب بیعلامت است؟
یکی از ویژگیهای مهم CKD این است که در مراحل اولیه معمولاً هیچ علامت مشخصی ندارد. کاهش عملکرد کلیه روندی بسیار کند و تدریجی است و بدن تا مدتها میتواند با کاهش نسبی عملکرد کلیه سازگار شود. به همین دلیل، انجمن ملی کلیهٔ آمریکا (National Kidney Foundation) تأکید میکند غربالگری دورهای در افراد پرخطر ضروری است.
افرادی که باید طبق توصیهٔ NIDDK برای CKD غربالگری شوند شامل این گروهها هستند:
- افراد مبتلا به دیابت
- افراد مبتلا به فشار خون بالا
- افراد دارای بیماری قلبی
- افرادی با سابقهٔ خانوادگی نارسایی کلیه
مراحل بیماری مزمن کلیه
طبقهبندی بیماری مزمن کلیه بر اساس دو شاخص انجام میشود: نرخ فیلتراسیون گلومرولی تخمینی (eGFR) که با آزمایش خون کراتینین محاسبه میشود، و نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (uACR) که میزان دفع پروتئین آلبومین از کلیه را نشان میدهد. بر اساس سیستم طبقهبندی KDIGO که در منابع NKF و StatPearls ارائه شده، مراحل GFR (موسوم به G1 تا G5) به شرح زیر است:
در کنار مراحل G، آلبومینوری ادرار نیز در سه دستهٔ A1 (کمتر از ۳۰ میلیگرم بر گرم؛ طبیعی تا افزایش خفیف)، A2 (۳۰ تا ۲۹۹؛ افزایش متوسط) و A3 (۳۰۰ یا بیشتر؛ افزایش شدید) طبقهبندی میشود. ترکیب مرحلهٔ G و A تصویری کاملتر از وضعیت کلیه و خطر پیشرفت بیماری به پزشک میدهد. تشخیص قطعی CKD نیازمند تکرار این نتایج به فاصلهٔ حداقل سه ماه است.
علائم مراحل پیشرفته
طبق اطلاعات NIDDK، در مراحل اولیه CKD معمولاً علامتی وجود ندارد؛ اما با پیشرفت بیماری (معمولاً از مراحل G3 به بعد) ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:
- خستگی و ضعف
- تورم پاها، مچ پا یا اطراف چشم (ادم)
- تغییر در الگو یا میزان دفع ادرار
- حالت تهوع، استفراغ و کاهش اشتها
- خارش پایدار پوست
- گرفتگی عضلات
- درد یا حساسیت در ناحیهٔ میانی تا پایین کمر و پهلوها
- گیجی در مراحل بسیار پیشرفته
عوارض بیماری مزمن کلیه
با کاهش پیشروندهٔ عملکرد کلیه، عوارض متعددی در بدن ایجاد میشود که سه مورد از مهمترین آنها عبارتاند از:
کمخونی
کلیههای سالم هورمونی به نام اریتروپویتین (Erythropoietin) تولید میکنند که به مغز استخوان برای ساخت گلبولهای قرمز فرمان میدهد. طبق NIDDK، وقتی کلیهها آسیب میبینند، تولید این هورمون کاهش مییابد و کمخونی رخ میدهد؛ کمخونی ناشی از CKD با افزایش خطر رویدادهای قلبیعروقی و مرگومیر مرتبط دانسته شده است.
بیماری استخوان و اختلال متابولیسم مواد معدنی
اختلال شناختهشده با عنوان «اختلال مزمن کلیوی-مواد معدنی و استخوان» (CKD-MBD) در بخش قابل توجهی از بیماران CKD دیده میشود و شامل بر هم خوردن تعادل کلسیم، فسفر، ویتامین D و هورمون پاراتیروئید است. این اختلال با ضعیف شدن استخوان و همچنین رسوب کلسیم در عروق خونی و افزایش خطر قلبیعروقی همراه است.
بیماریهای قلبیعروقی
بیماری مزمن کلیه با خطر بالای بیماری عروق کرونر، نارسایی قلبی، آریتمی و مرگ ناگهانی قلبی همراه است. بر اساس مروری منتشرشده از سوی گروه کاری کلیه و قلب انجمن کلیهٔ اروپا، عوارض قلبیعروقی شایعترین علت مرگ در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه (مرحلهٔ G5) هستند که تحت دیالیز منظم قرار دارند.
تشخیص بیماری مزمن کلیه
طبق NIDDK و NKF، تشخیص و پایش CKD معمولاً با دو آزمایش ساده انجام میشود:
- آزمایش خون eGFR: با اندازهگیری سطح کراتینین خون و در نظر گرفتن سن، جنس و سایر عوامل، نرخ فیلتراسیون گلومرولی تخمین زده میشود.
- آزمایش نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (uACR): وجود آلبومین در ادرار حتی زمانی که eGFR طبیعی است میتواند نشانهٔ اولیهٔ آسیب کلیه باشد؛ به همین دلیل NIDDK این آزمایش را برای افراد پرخطر توصیه میکند.
برای اطلاعات کاملتر دربارهٔ نحوهٔ انجام و تفسیر آزمایشهای عملکرد کلیه باید به پزشک یا متخصص آزمایشگاه مراجعه کرد، زیرا محدودهٔ مرجع و تفسیر نتایج به شرایط فردی بستگی دارد.
مدیریت و درمان بیماری مزمن کلیه
کنترل قند خون و فشار خون
NIDDK کنترل فشار خون را «مهمترین قدم» در درمان بیماری مزمن کلیه معرفی میکند و هدف فشار خون کمتر از ۱۴۰/۹۰ میلیمتر جیوه را برای اغلب بیماران ذکر میکند (این هدف باید توسط پزشک برای هر فرد تعیین شود). برای بیماران مبتلا به دیابت، کنترل منظم قند خون و رساندن هموگلوبین A1C به هدف تعیینشده توسط پزشک (که NIDDK معمولاً کمتر از ۷ درصد ذکر میکند) نقش کلیدی در کند کردن پیشرفت بیماری دارد.
داروهای محافظتکنندهٔ کلیه
بر اساس NIDDK، دو گروه دارویی مهارکنندهٔ آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE inhibitors) و مسدودکنندههای گیرندهٔ آنژیوتانسین (ARBs) میتوانند پیشرفت بیماری کلیه را کند کرده و نارسایی کلیه را به تأخیر بیندازند، حتی در افرادی که فشار خون بالا ندارند. مصرف این داروها و تنظیم دوز آنها باید همیشه زیر نظر پزشک و با پایش دورهٔ سطح پتاسیم خون انجام شود. مصرف خودسرانه یا بدون نظارت پزشکی هر دارویی، از جمله مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، به دلیل خطر آسیب حاد به کلیه توصیه نمیشود.
رژیم غذایی و سبک زندگی
NIDDK همکاری با متخصص تغذیه برای طراحی برنامهٔ غذایی متناسب با مرحلهٔ بیماری را توصیه میکند. اصول کلی مورد اشاره شامل محدود کردن نمک مصرفی، حفظ وزن سالم، فعالیت بدنی منظم (حدود ۳۰ دقیقه در بیشتر روزهای هفته)، ترک سیگار، و خواب کافی (۷ تا ۸ ساعت در شب) است. میزان دقیق محدودیت پروتئین، پتاسیم یا فسفر در رژیم غذایی باید بهصورت فردی و توسط دیتیشین یا پزشک تعیین شود.
درمان در مرحلهٔ نهایی: دیالیز و پیوند کلیه
وقتی بیماری به مراحل ۴ یا ۵ (نارسایی کلیه) میرسد، NIDDK تأکید میکند که تیم درمان باید بیمار را برای گزینههای جایگزینی عملکرد کلیه آماده کند. این گزینهها شامل دیالیز (تصفیهٔ مصنوعی خون) یا پیوند کلیه است؛ انتخاب روش مناسب باید با مشورت کامل بین بیمار و تیم پزشکی و بر اساس شرایط فردی صورت گیرد.
پیشگیری از پیشرفت بیماری
در بیشتر موارد نمیتوان از بروز اولیهٔ بیماری مزمن کلیه بهطور قطعی پیشگیری کرد، اما بر اساس توصیههای NIDDK، اقدامات زیر میتوانند سرعت پیشرفت بیماری به سمت نارسایی کلیه را کاهش دهند:
- کنترل منظم فشار خون و قند خون طبق برنامهٔ تعیینشده توسط پزشک
- غربالگری دورهای عملکرد کلیه در افراد پرخطر (دیابت، فشار خون بالا، سابقهٔ خانوادگی)
- پرهیز از مصرف خودسرانهٔ داروهای مضر برای کلیه، بهویژه مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی
- حفظ وزن سالم و فعالیت بدنی منظم
- ترک سیگار
- پیگیری منظم با پزشک برای پایش eGFR و آلبومین ادرار
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
منابع
- NIDDK — Chronic Kidney Disease (CKD)
- NIDDK — Causes of Chronic Kidney Disease in Adults
- NIDDK — Managing Chronic Kidney Disease
- NIDDK — Anemia in Chronic Kidney Disease
- National Kidney Foundation — Stages of Chronic Kidney Disease (CKD)
- National Kidney Foundation — Urine Albumin-Creatinine Ratio (uACR)
- NCBI StatPearls — Chronic Kidney Disease
- PMC — Cardiovascular Complications in Chronic Kidney Disease
- PMC — Chronic Kidney Disease with Mineral Bone Disorder and Vascular Calcification
- CDC — Chronic Kidney Disease Basics
