برونشیولیت و عفونت RSV در شیرخواران چیست؟

برونشیولیت (Bronchiolitis) نوعی عفونت شایع دستگاه تنفسی تحتانی است که در آن راه‌های هوایی بسیار کوچک ریه، موسوم به برونشیول‌ها (Bronchioles)، دچار التهاب و تورم می‌شوند. این التهاب باعث تجمع ترشحات و تنگ‌شدن مسیر عبور هوا می‌شود و در نتیجه تنفس کودک با مشکل مواجه می‌گردد. برونشیولیت یکی از شایع‌ترین علل بستری شیرخواران در فصل‌های سرد سال است.

علت اصلی؛ ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV)

شایع‌ترین عامل برونشیولیت، ویروس سنسیشیال تنفسی (Respiratory Syncytial Virus یا RSV) است که مسئول حدود دو سوم موارد این بیماری است. سایر ویروس‌ها مانند متاپنوموویروس انسانی (Human Metapneumovirus)، پاراآنفلوآنزا، رینوویروس، آدنوویروس، آنفلوآنزا و SARS-CoV-2 نیز می‌توانند باعث برونشیولیت شوند. این بیماری عمدتاً کودکان زیر ۲ سال را درگیر می‌کند و بیشترین شیوع آن در سنین ۲ تا ۶ ماهگی است.

سیر بالینی بیماری؛ از سرماخوردگی ساده تا خس‌خس سینه

برونشیولیت معمولاً با نشانه‌های شبیه سرماخوردگی آغاز می‌شود: آبریزش بینی، گرفتگی بینی، سرفهٔ خفیف و گاهی تب خفیف. این مرحله معمولاً یک تا چند روز طول می‌کشد. سپس بیماری به راه‌های هوایی تحتانی گسترش می‌یابد و سرفهٔ شدیدتر، خس‌خس سینه (Wheezing)، تنفس سریع (Tachypnea) و مشکل در تغذیه بروز می‌کند. در شیرخواران بسیار کوچک که برای تنفس به بینی خود وابسته‌اند، گرفتگی بینی می‌تواند تغذیه و تنفس را به‌طور همزمان دشوار کند.

پرچم قرمز؛ نشانه‌های اورژانسی دیسترس تنفسی

نشانه‌های دیسترس تنفسی نیازمند اورژانس فوری (۱۱۵) هستند: تنفس بسیار سریع یا دشوار، توکشیدگی قفسهٔ سینه یا پره‌های بینی، نالهٔ بازدمی، کبودی لب یا زبان، مکث تنفسی (آپنه)، بی‌حالی شدید، یا شیرنخوردن/کم‌آبی بدن.

• تنفس بسیار سریع یا با زحمت زیاد
• توکشیدگی پوست قفسهٔ سینه بین دنده‌ها یا زیر آن، و باز و بسته‌شدن پره‌های بینی هنگام تنفس
• نالهٔ بازدمی (Grunting) یا صدای غیرعادی هنگام بازدم
• کبودی اطراف لب‌ها یا زبان (نشانهٔ کمبود اکسیژن خون)
• مکث تنفسی یا آپنه (Apnea)، به‌ویژه در نوزادان کوچک‌تر
• بی‌حالی شدید یا کاهش سطح هوشیاری
• امتناع از شیرخوردن یا نشانه‌های کم‌آبی بدن (کاهش دفعات ادرار، خشکی دهان)

در صورت مشاهدهٔ هر یک از این نشانه‌ها، باید بلافاصله به اورژانس مراجعه یا با شمارهٔ ۱۱۵ تماس گرفته شود.

چه کسانی بیشتر در معرض بیماری شدید هستند؟

برخی شیرخواران به‌دلیل شرایط زمینه‌ای در معرض خطر بیشتری برای ابتلای شدید به برونشیولیت و RSV قرار دارند. هرچه سن کودک کمتر باشد، خطر عوارض RSV بیشتر است و همهٔ کودکان زیر ۶ ماه در گروه پرخطر قرار می‌گیرند.

تشخیص برونشیولیت چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص برونشیولیت عمدتاً بر پایهٔ شرح‌حال و معاینهٔ بالینی است و نیازی به آزمایش یا تصویربرداری روتین وجود ندارد. پزشک با بررسی الگوی علائم (چند روز نشانهٔ فوقانی و سپس بروز خس‌خس و تنفس سریع)، شنیدن صداهای ریوی و ارزیابی وضعیت تغذیه و آب‌رسانی بدن، تشخیص می‌دهد. آزمایش تشخیص ویروسی عمدتاً در بیماران بستری برای کنترل عفونت به کار می‌رود، نه برای تصمیم‌گیری دربارهٔ درمان تک‌تک بیماران سرپایی.

مدیریت حمایتی برونشیولیت

مراقبت‌های حمایتی

چون برونشیولیت یک بیماری ویروسی است، درمان اختصاصی ضدویروسی برای آن وجود ندارد و اساس مدیریت آن، مراقبت‌های حمایتی است:

• حفظ آب‌رسانی بدن با تغذیهٔ مکرر و در موارد شدید، مایع‌درمانی وریدی یا از راه لولهٔ بینی-معده در بیمارستان
• ساکشن ملایم بینی برای تسکین موقت گرفتگی بینی و کمک به تغذیه؛ ساکشن عمیق حلق یا حنجره به‌طور روتین توصیه نمی‌شود چون می‌تواند باعث تحریک یا آسیب موضعی شود
• پایش وضعیت تنفسی و اشباع اکسیژن خون، به‌ویژه در کودکان پرخطر یا با نشانه‌های شدیدتر
• کنترل تب در صورت نیاز طبق نظر پزشک

چرا آنتی‌بیوتیک و برونکودیلاتور معمولاً کمکی نمی‌کنند؟

از آنجا که برونشیولیت یک عفونت ویروسی است، آنتی‌بیوتیک‌ها معمولاً بی‌اثرند و فقط در صورت وجود شواهد روشن از عفونت باکتریایی همزمان تجویز می‌شوند. مطالعات نشان داده‌اند برونکودیلاتورها (داروهای گشادکنندهٔ برونش) نیز در اغلب موارد برونشیولیت تأثیر ثابتی بر نیاز به بستری، اشباع اکسیژن، طول مدت بستری یا سرعت بهبودی ندارند؛ این در تضاد با آسم است که در آن کودکان معمولاً به این داروها پاسخ می‌دهند. کورتیکواستروئید و فیزیوتراپی قفسهٔ سینه نیز فایدهٔ روشنی در برونشیولیت ندارند. تصمیم دربارهٔ هرگونه دارو باید توسط پزشک معالج و بر اساس معاینهٔ فردی گرفته شود.

راه‌های پیشگیری از RSV و برونشیولیت

بهداشت دست و کاهش تماس با افراد بیمار

شست‌وشوی مرتب دست‌ها با آب و صابون یا استفاده از ضدعفونی‌کنندهٔ الکلی، دوری از تماس نزدیک با افراد دارای علائم سرماخوردگی، و اجتناب از قرار دادن کودک در معرض دود سیگار، از راهکارهای اصلی کاهش خطر ابتلا به RSV هستند. کاهش حضور شیرخواران پرخطر در محیط‌های شلوغ مانند مهدکودک در فصل شیوع RSV نیز توصیه می‌شود.

آنتی‌بادی مونوکلونال (نیرسویماب و پالیویزوماب)

یکی از روش‌های پیشگیری اختصاصی، تزریق آنتی‌بادی مونوکلونال ضد RSV به شیرخوار است. نیرسویماب (Nirsevimab) برای همهٔ نوزادان زیر ۸ ماه که در فصل RSV متولد می‌شوند یا وارد اولین فصل RSV خود می‌شوند، و همچنین برای کودکان ۸ تا ۱۹ ماهه‌ای که عوامل خطر بیشتری دارند و وارد دومین فصل RSV می‌شوند، به‌صورت یک دوز تک تجویز می‌شود. پیش از معرفی نیرسویماب، پالیویزوماب (Palivizumab) آنتی‌بادی مونوکلونالی بود که به‌صورت ماهانه در طول فصل RSV به کودکان پرخطر (مانند نوزادان بسیار نارس یا مبتلا به بیماری مزمن قلبی-ریوی) تزریق می‌شد. تصمیم دربارهٔ نوع و زمان‌بندی این آنتی‌بادی‌ها باید با نظر پزشک اطفال و بر اساس شرایط فردی کودک گرفته شود.

واکسن RSV در بارداری

واکسن RSV مادران باردار (نام تجاری Abrysvo) در هفته‌های ۳۲ تا ۳۶ بارداری و طی فصل شیوع RSV تزریق می‌شود تا آنتی‌بادی محافظتی از طریق جفت به جنین منتقل شود و نوزاد پس از تولد در برابر RSV شدید محافظت داشته باشد. این واکسن به‌عنوان یکی از دو راه اصلی ایمن‌سازی نوزادان (در کنار نیرسویماب) توسط مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) معرفی شده است. تصمیم‌گیری دربارهٔ تزریق این واکسن باید با مشورت پزشک زنان و زایمان انجام شود.

تفاوت برونشیولیت با ذات‌الریه و آسم

از آنجا که سرفه و خس‌خس سینه در چند بیماری تنفسی کودکان مشترک است، تشخیص افتراقی برونشیولیت از ذات‌الریه (پنومونی) و آسم اهمیت دارد.

تشخیص دقیق و افتراق این بیماری‌ها بر عهدهٔ پزشک معالج است و نباید بر اساس نشانه‌های ظاهری به‌تنهایی توسط والدین انجام شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• NCBI StatPearls — Pediatric Bronchiolitis
• CDC — Symptoms and Care of RSV
• CDC — RSV in Infants and Young Children
• CDC — How RSV Spreads
• HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics) — Bronchiolitis in Babies
• American Academy of Pediatrics — Clinical Practice Guideline: The Diagnosis, Management, and Prevention of Bronchiolitis
• PMC — Use of Nirsevimab for the Prevention of RSV Disease Among Infants and Young Children: ACIP Recommendations, 2023
• CDC MMWR — Maternal RSV Vaccination and Receipt of Nirsevimab by Infants