پارستزی چیست؟ علت سوزن‌سوزن شدن دست و پا، انواع، تشخیص و درمان

حتماً برایتان پیش آمده که بعد از نشستن چهارزانو یا خوابیدن روی دست، پا یا دستتان «خواب برود» و چند دقیقه مورمور و سوزن‌سوزن شود. اسم پزشکی این حس «پارستزی» (Paresthesia) است و تقریباً همه دست‌کم یک بار آن را تجربه می‌کنند [1]. این نوع گذرا بی‌خطر است، اما وقتی سوزن‌سوزن شدن دست و پا بی‌دلیل شروع می‌شود، مدام برمی‌گردد یا فقط یک طرف بدن را می‌گیرد، ممکن است پشتش مشکلی باشد که باید بررسی شود [1][2]. ما در طبیب‌یاب معنی پارستزی، فرقش با اصطلاح‌های شبیه مثل «پارزی»، علت‌ها بر اساس محل گزگز و نشانه‌های خطر را از منابعی مثل NHS، راهنمای MSD، مدلاین‌پلاس و کلیولند کلینیک کنار هم گذاشته‌ایم تا بدانید کِی می‌شود صبر کرد و کِی باید سراغ پزشک یا اورژانس رفت.

پاسخ کوتاه

• پارستزی چیست؟ حس غیرطبیعی گزگز، سوزن‌سوزن شدن، مورمور، سوزش، خارش یا «خواب‌رفتگی» روی پوست یا زیر آن که بیشتر در دست‌ها، بازوها، پاها و ساق‌ها حس می‌شود و می‌تواند بدون هیچ محرک بیرونی شروع شود [1][3].
• گذرا یا پایدار: نوع گذرا (مثل خواب رفتن پا) شایع و معمولاً بی‌خطر است و با تغییر وضعیت برطرف می‌شود؛ نوع پایدار یا مکرر معمولاً نشانه‌ی مشکلی است که باید بررسی شود [1][2].
• علت‌های شایع نوع پایدار: دیابت، سندرم تونل کارپال، گیر افتادن عصب در گردن یا کمر، کمبود ویتامین B12، مصرف زیاد الکل، برخی داروها و شیمی‌درمانی، کم‌کاری تیروئید و ام‌اس [2][10][13][16].
• پارزی با پارستزی فرق دارد: پارزی یعنی ضعف عضله؛ پارستزی یعنی تغییر در حس [1][7].
• اورژانس (۱۱۵): بی‌حسی یا گزگز ناگهانی یک طرف بدن، افتادگی صورت یا اختلال گفتار (حتی اگر چند دقیقه بعد خوب شود)، ضعف سریع و پیش‌رونده‌ی دست و پا یا تنگی نفس، بی‌حسی اطراف ناحیه‌ی تناسلی و مقعد یا اختلال ناگهانی ادرار و مدفوع [5][8][9][11].

پارستزی چیست؟ معنی پارستزی به زبان ساده

پارستزی یعنی یک حس غیرعادی روی پوست: گزگز، سوزن‌سوزن شدن، سوزش، خارش، احساس خزیدن چیزی روی پوست یا بی‌حسی [1]. مؤسسه‌ی ملی اختلالات عصبی و سکته‌ی آمریکا (NINDS) آن را حس سوزش، خارش، گزگز یا سوزن‌سوزن شدنی تعریف می‌کند که معمولاً در دست‌ها، بازوها، پاها یا ساق‌ها حس می‌شود [3]. نکته‌ی مهم این است که این حس بدون اینکه چیزی واقعاً پوست را لمس یا تحریک کند ایجاد می‌شود [5].

پارستزی خودش یک بیماری نیست، بلکه یک «علامت» است. یعنی اعصاب حسی، نخاع یا مغز پیامی غیرعادی می‌فرستند و باید دید چرا [1][5]. به همین دلیل کلمه‌هایی مثل «پارستزی اندام» یا «پارستزی پا» در واقع می‌گویند این علامت در کدام قسمت بدن دیده می‌شود.

پارستزی گذرا و پارستزی پایدار (مزمن)

• پارستزی گذرا: شایع‌ترین نوع است، کوتاه طول می‌کشد و معمولاً بی‌خطر است [1]. وقتی روی یک عضو می‌نشینید یا می‌خوابید، خون‌رسانی به اعصاب آن ناحیه کم می‌شود و چند دقیقه گزگز می‌کند [2]. اسم علمی «خواب رفتن» عضو «آبدورمیشن» (Obdormition) است [1]. ضربه به عصب اولنار در آرنج (همان جایی که اگر به لبه‌ی میز بخورد برق‌گرفتگی حس می‌کنید) هم گزگز گذرا می‌دهد [1].
• پارستزی پایدار یا مکرر: حس گزگز می‌ماند یا مدام برمی‌گردد و معمولاً نشانه‌ی مشکلی است که ممکن است به رسیدگی پزشکی نیاز داشته باشد [1]. NHS توصیه می‌کند اگر سوزن‌سوزن شدن مداوم است یا مدام تکرار می‌شود، به پزشک مراجعه کنید [2].

تفاوت پارستزی، دیس‌استزی، هیپواستزی و بی‌حسی

این اصطلاح‌ها در گزارش‌های پزشکی زیاد کنار هم می‌آیند. انجمن بین‌المللی مطالعه‌ی درد (IASP) و راهنمای MSD آن‌ها را این‌طور جدا می‌کنند:

• پارستزی (Paresthesia): حس غیرطبیعی که ناخوشایند نیست، چه خودبه‌خود ایجاد شود چه با تحریک [4]؛ همان گزگز و سوزن‌سوزن شدن بدون محرک [5].
• دیس‌استزی (Dysesthesia): حس غیرطبیعی که «ناخوشایند» است [4]. حالتی که لمس معمولی دردناک حس شود (آلودینیا) نوعی دیس‌استزی است [4].
• هیپواستزی (Hypoesthesia): کاهش حساسیت به تحریک [4]. در زبان پزشکی «بی‌حسی» یعنی از دست رفتن حس؛ اگر نسبی باشد هیپواستزی و اگر کامل باشد آنستزی نامیده می‌شود [5].
• فرق بی‌حسی و پارستزی: بی‌حسی یعنی ناتوانی در حس کردن، ولی پارستزی یک حس اضافه و غیرعادی است که اغلب درست قبل از بی‌حس شدن یا هنگام برگشتن حس پیدا می‌شود [1].
• فورمیکاسیون (Formication): احساس خزیدن حشره روی پوست [1].

تفاوت پارزی و پارستزی

این دو کلمه شبیه‌اند ولی دو چیز کاملاً متفاوت را نشان می‌دهند:

• پارستزی = تغییر در حس (گزگز، سوزن‌سوزن، بی‌حسی) [1].
• پارزی (Paresis) = ضعف عضله، یعنی عضو حرکت می‌کند ولی ضعیف. مثلاً «همی‌پارزی» یعنی ضعف عضلات یک طرف بدن؛ اگر عضو اصلاً حرکت نکند به آن «پلژی» (فلج) می‌گویند که شدیدتر است [7].

چرا این تفاوت مهم است؟ چون وقتی گزگز با ضعف همراه می‌شود، به‌خصوص اگر ضعف ناگهانی یا سریع باشد، احتمال مشکل جدی‌تر بیشتر است و از علائم هشدار به شمار می‌رود [5]. کلیولند کلینیک می‌گوید اگر ضعف یک طرف بدن یا صورت بدون دلیل روشن و ناگهانی شروع شد، باید فوراً به اورژانس رفت، چون می‌تواند نشانه‌ی زودرس سکته‌ی مغزی باشد [7].

همی‌پارستزی چیست و چرا جدی است؟

«همی» یعنی نیمه؛ همی‌پارستزی یعنی گزگز یا بی‌حسی فقط در یک طرف بدن (مثلاً دست و پای چپ، یا صورت و دست یک طرف). طبق راهنمای MSD، بی‌حسی نیمی از بدن معمولاً از یک ضایعه در مغز است، مثل سکته‌ی مغزی، تومور یا ام‌اس [5]. NHS «ضعف یا بی‌حسی در یک طرف بدن» را از نشانه‌های سکته‌ی مغزی می‌داند [8].

اگر این حالت ناگهانی شروع شد، حتی اگر بعد از چند دقیقه برطرف شود، باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید؛ حمله‌ی ایسکمیک گذرا (TIA یا «مینی‌سکته») همین علائم را دارد، کمتر از ۲۴ ساعت کاملاً خوب می‌شود و ممکن است هشدار یک سکته‌ی کامل در آینده‌ی نزدیک باشد [9]. اطلاعات بیشتر را در مقاله‌ی سکته مغزی؛ علائم هشدار و اقدام فوری بخوانید.

علائم پارستزی چیست؟

پارستزی را آدم‌ها با کلمه‌های مختلفی توصیف می‌کنند [1][3]:

• گزگز، مورمور یا سوزن‌سوزن شدن
• سوزش یا داغ شدن پوست
• خارش بدون دلیل پوستی
• احساس خزیدن چیزی روی پوست
• «خواب‌رفتگی» یا کرختی و بی‌حسی

وقتی علت آن آسیب اعصاب محیطی (نوروپاتی) باشد، ممکن است درد سوزشی، تیرکشنده یا خنجری، از دست رفتن تعادل و هماهنگی، و ضعف عضلات، به‌خصوص در پاها، هم اضافه شود [12]. الگوی علائم هم سرنخ مهمی است: کجای بدن درگیر است، یک طرفه است یا دو طرفه، و ناگهانی شروع شده یا تدریجی [5].

علت سوزن‌سوزن شدن دست و پا بر اساس محل

سوزن‌سوزن شدن دست و انگشتان

• سندرم تونل کارپال: فشار روی عصب مدیان در مچ دست؛ درد، بی‌حسی، گزگز در انگشتان و دست، ضعف شست یا سختی در گرفتن اشیا. علائم معمولاً تدریجی شروع می‌شوند، کم و زیاد می‌شوند و شب‌ها بدترند [10].
• گیر افتادن عصب در گردن: از علت‌های سوزن‌سوزن شدن طولانی است [2]؛ درگیری ریشه‌ی عصب معمولاً بخشی از یک اندام را درگیر می‌کند [5].
• ضربه به آرنج یا فشار روی بازو (مثلاً خوابیدن روی دست): گذرا [1][2].
• پدیده‌ی رینو (Raynaud): انگشتان دست یا پا در سرما یا استرس سفید، بعد آبی و بعد قرمز می‌شوند و همراه با درد، بی‌حسی و سوزن‌سوزن شدن است [25].
• تنفس تند (هایپرونتیلاسیون) و حمله‌ی پانیک: گزگز انگشتان یا بازوها [22][23].
• درگیری هر دو دست به‌طور قرینه: معمولاً به یک علت عمومی در بدن مثل دیابت یا کمبود ویتامین فکر می‌شود [5]؛ کلیولند کلینیک درگیری قرینه‌ی دو طرف (هر دو دست یا هر دو پا) را دلیل مراجعه به پزشک می‌داند [1].

برای آشنایی بیشتر با علائم و درمان مچ دست، مقاله‌ی سندرم تونل کارپال را بخوانید.

پارستزی پا و سوزن‌سوزن شدن پاها

• دیابت: شایع‌ترین علت نوروپاتی محیطی در بریتانیا است [13] و می‌تواند سوزن‌سوزن شدن، درد یا بی‌حسی در دست‌ها و پاها بدهد [2]. الگوی معمول آن قرینه و از نوک انگشتان پا به بالا (الگوی «جوراب و دستکش») است [5]. درباره‌ی کنترل بیماری در راهنمای جامع دیابت بیشتر بخوانید.
• سیاتیک و دیسک کمر: درد و سوزن‌سوزن شدن که از کمر به پشت پا و تا کف پا تیر می‌کشد [2][11]. بیرون‌زدگی دیسک شایع‌ترین علت سیاتیک است [11].
• کمبود ویتامین B12، مصرف زیاد الکل، کم‌کاری تیروئید، بیماری مزمن کلیه یا کبد و شیمی‌درمانی [13].
• سندرم گیلن‌باره: گزگز و بی‌حسی که از پاها و دست‌ها شروع و سپس با ضعف همراه می‌شود (توضیح در ادامه) [20].
• اگر بی‌حسی پا با راه رفتن بدتر می‌شود، به پزشک مراجعه کنید [6].

پارستزی صورت، لب و سر

• گزگز دور دهان و لب‌ها همراه با تنفس تند: از علائم هایپرونتیلاسیون است که اغلب با اضطراب یا حمله‌ی پانیک ایجاد می‌شود [22].
• اورای میگرن: بی‌حسی یا گزگز شبیه سوزن‌سوزن شدن می‌تواند نشانه‌ی شروع حمله‌ی میگرن باشد. اورا نباید بیش از یک ساعت طول بکشد؛ اگر بیشتر طول کشید، فوری به پزشک مراجعه کنید [24].
• سکته‌ی مغزی: بی‌حسی یا افتادگی یک طرف صورت، به‌خصوص همراه با بی‌حسی یا ضعف دست یا اختلال گفتار، اورژانس است [8]. MSD درگیری حس صورت و بدن را از علائم هشدار می‌داند [5].
• زونا: اولین نشانه معمولاً گزگز یا درد در یک ناحیه از پوست است و چند روز بعد بثورات (راش) فقط در یک طرف بدن ظاهر می‌شود؛ ممکن است روی صورت یا اطراف چشم هم باشد. راش روی چشم یا بینی یا تغییر بینایی نیاز به مراجعه‌ی فوری دارد [26].
• ام‌اس: بی‌حسی یا گزگز در قسمت‌های مختلف بدن از علائم شایع آن است [19].
• رینو: گاهی گوش، بینی یا لب‌ها را هم درگیر می‌کند [25].
• اختلال املاح خون مثل کلسیم، پتاسیم یا سدیم غیرطبیعی هم از علل بی‌حسی و گزگز است [6].

پارستزی سر (پوست سر): منابع معتبری که بررسی کردیم فهرست جداگانه‌ای برای پوست سر ندارند. زونا می‌تواند در هر جای بدن، از جمله صورت، دیده شود [26] و میگرن و اضطراب هم در فهرست علل گزگز هستند [1]؛ اما گزگز سر که همراه با سردرد ناگهانی و شدید، اختلال گفتار، دوبینی یا ضعف باشد، اورژانسی است [8][24].

سوزن‌سوزن شدن تمام بدن (و همراه با خارش)

• الگوی گسترده و قرینه معمولاً یعنی یک علت عمومی در بدن، نه فشار روی یک عصب [5]؛ مثل دیابت، کمبود ویتامین، بیماری کلیه، الکل یا عارضه‌ی دارو [5][13].
• اضطراب و حمله‌ی پانیک: بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن، گزگز انگشتان، سرگیجه، تپش قلب و تنگی نفس از علائم جسمی حمله‌ی پانیک‌اند [23].
• ام‌اس: گزگز در «قسمت‌های مختلف بدن» [2][19].
• همراه با خارش: خارش بدون علت پوستی خودش یکی از شکل‌های پارستزی است [1][3]. اگر سوزن‌سوزن شدن با بثورات پوستی همراه است، به پزشک مراجعه کنید [6]؛ سوزش یا گزگز یک ناحیه که چند روز بعد راش یک‌طرفه می‌دهد می‌تواند زونا باشد [26].
• اگر این حس بعد از مصرف مکمل‌های ورزشی شروع می‌شود، مقاله‌ی جداگانه‌ی بتا-آلانین و سوزن‌سوزن شدن پوست را بخوانید.

سرگیجه و سوزن‌سوزن شدن دست و پا

ترکیب سرگیجه و گزگز چند علت متفاوت دارد که باید از هم جدا شوند:

• تنفس تند (هایپرونتیلاسیون): سبکی سر، سرگیجه، گزگز بازوها یا دور دهان و گرفتگی عضلات دست و پا [22]. اگر برای اولین بار است که تنفس تند و غیرعادی دارید، به اورژانس بروید، چون ممکن است علت جسمی داشته باشد [22].
• حمله‌ی پانیک: سرگیجه همراه با سوزن‌سوزن شدن و گزگز انگشتان [23].
• سکته‌ی مغزی: سرگیجه یا زمین خوردن همراه با بی‌حسی یا ضعف یک طرف بدن یا اختلال گفتار اورژانس است [8].
• ام‌اس: احساس عدم تعادل یا سرگیجه همراه با بی‌حسی و گزگز [19].

مدلاین‌پلاس هم سرگیجه‌ی همراه با بی‌حسی را دلیل مراجعه به پزشک می‌داند [6].

علل پارستزی؛ فهرست کامل‌تر

۱. فشار موقت روی عصب

شایع‌ترین علت است: نشستن یا خوابیدن روی یک عضو و قطع موقت خون‌رسانی به اعصاب. معمولاً چند دقیقه طول می‌کشد [2] و با تغییر وضعیت یا حرکت دادن عضو برطرف می‌شود [1].

۲. سندرم تونل کارپال

تورم داخل تونل مچ دست به عصب مدیان فشار می‌آورد [10]. اضافه‌وزن، بارداری، خم کردن مکرر مچ یا محکم گرفتن اشیا (مثل کار با ابزار لرزشی)، آرتریت یا دیابت، سابقه‌ی خانوادگی و آسیب قبلی مچ احتمال آن را بیشتر می‌کنند [10].

۳. گیر افتادن ریشه‌ی عصب در گردن یا کمر (رادیکولوپاتی)

بیرون‌زدگی دیسک، تنگی کانال نخاع، لغزش مهره یا آسیب کمر می‌توانند روی ریشه‌ی عصب فشار بیاورند [11]. در کمر، گزگز معمولاً همراه با درد تیرکشنده به پشت پا است (سیاتیک) [11]؛ در گردن، بازو و دست درگیر می‌شود [2][5].

۴. کمبود ویتامین B12

سوزن‌سوزن شدن، خستگی شدید، زبان قرمز و دردناک، ضعف عضلات، مشکلات بینایی و حافظه از علائم آن است و این علائم ممکن است حتی بدون کم‌خونی دیده شوند [16]. شایع‌ترین علت آن در بریتانیا کم‌خونی پرنیشیوز (یک بیماری خودایمنی معده) است؛ رژیم گیاه‌خواری مطلق بدون مکمل یا غذای غنی‌شده و برخی داروها، از جمله داروهای ضدتشنج و مهارکننده‌های پمپ پروتون (داروهای کاهش اسید معده)، هم می‌توانند باعث آن شوند و سالمندان در معرض خطر بیشترند [16]. تشخیص زودهنگام مهم است، چون آسیب عصبی ناشی از کمبود B12 گاهی دائمی می‌شود [16]. جزئیات آزمایش را در مقاله‌ی کمبود ویتامین B12؛ نشانه‌های عصبی و خونی ببینید.

۵. دیابت

قند خون بالای طولانی‌مدت به اعصاب آسیب می‌زند و شایع‌ترین علت نوروپاتی محیطی در بریتانیا است [13]. افراد دیابتی باید معاینه‌های منظم اعصاب و پا داشته باشند و اگر زخم یا بریدگی پا خوب نمی‌شود، زودتر به پزشک مراجعه کنند [12]. برای شناخت کامل‌تر این آسیب عصبی، مقاله‌ی نوروپاتی محیطی را بخوانید.

۶. کم‌کاری تیروئید و بیماری کلیه یا کبد

کم‌کاری تیروئید، بیماری مزمن کلیه و بیماری مزمن کبد در فهرست علل نوروپاتی محیطی NHS هستند [13]. MSD هم بیماری کلیه را از علل نوروپاتی قرینه‌ی دست و پا می‌داند [5]. اگر خستگی، سرمایی بودن یا افزایش وزن هم دارید، مقاله‌ی کم‌کاری تیروئید را بخوانید.

۷. الکل، داروها و شیمی‌درمانی

• مصرف زیاد الکل در طولانی‌مدت [2][13].
• شیمی‌درمانی: گزگز، بی‌حسی یا حس سوزن‌سوزن در دست‌ها و پاها که ممکن است به ساق و بازو هم برسد؛ حس گرما، سرما و درد هم کم می‌شود و بریدگی‌ها ممکن است دیده نشوند [18]. هر علامتی از این دست را به تیم درمان خود بگویید [18].
• برخی داروها، از جمله برخی داروهای HIV، برخی داروهای ضدتشنج و برخی آنتی‌بیوتیک‌ها (به‌ویژه وقتی ماه‌ها مصرف شوند) [2][13].
• سموم مثل سرب، جیوه و آرسنیک [1][13].

اگر فکر می‌کنید دارویی باعث گزگز شده، آن را خودسرانه قطع یا کم نکنید و با پزشک خود صحبت کنید [6].

۸. مصرف بیش از حد ویتامین B6

هم کمبود ویتامین‌های B1، B6، B12 و فولیک اسید [6] و هم مصرف مقادیر زیاد مکمل ویتامین B6 می‌توانند باعث از دست رفتن حس در دست و پا (نوروپاتی محیطی) شوند. این حالت معمولاً با قطع مکمل بهتر می‌شود، اما در چند مورد، به‌خصوص بعد از چند ماه مصرف مقادیر بالا، ممکن است دائمی باشد [17]. پس «ویتامین B بیشتر» همیشه بهتر نیست.

۹. ام‌اس (مولتیپل اسکلروز)

ام‌اس بیماری مغز و نخاع است و بی‌حسی یا گزگز در قسمت‌های مختلف بدن، خستگی شدید، تاری دید یا درد چشم و عدم تعادل از علائم شایع آن‌اند [19]. علائم ممکن است به شکل حمله بیایند و بعد کم شوند [19]. بیشتر بین ۲۰ تا ۵۰ سالگی شروع می‌شود و در زنان شایع‌تر است [19]. مقاله‌ی مولتیپل اسکلروز (MS) را ببینید.

۱۰. سندرم گیلن‌باره

در این بیماری سیستم ایمنی به اعصاب حمله می‌کند و معمولاً چند هفته بعد از یک عفونت (مثل آنفولانزا یا عفونت گوارشی) شروع می‌شود [20]. علائم با گزگز، بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن در پاها و دست‌ها شروع می‌شوند، بعد ضعف عضلانی اضافه می‌شود و معمولاً در ۲ تا ۴ هفته‌ی اول بدتر می‌شوند؛ در موارد شدید تنفس، بلع و عضلات صورت هم درگیر می‌شوند [20]. درمان آن در بیمارستان انجام می‌شود [20].

۱۱. سایر علل

• عفونت‌ها: زونا، بیماری لایم، HIV، سیفلیس و… [1][6].
• بیماری‌های خودایمنی و التهابی: لوپوس، آرتریت روماتوئید، شوگرن، بیماری سلیاک، التهاب رگ‌ها [1][13].
• اختلال املاح خون (کلسیم، پتاسیم، سدیم) و کم‌کاری پاراتیروئید [1][6].
• مشکلات گردش خون: رینو و سخت شدن شریان‌ها [6][25].
• تشنج، میگرن، سکته‌ی مغزی و TIA [1][6].
• گزش حیوانات و حشرات و برخی سموم دریایی [6].
• بارداری: از عوامل خطر تونل کارپال است و گاهی بعد از بارداری خودبه‌خود بهتر می‌شود [10].

در برخی افراد با وجود بررسی کامل علتی پیدا نمی‌شود (نوروپاتی ایدیوپاتیک) [13].

تشخیص پارستزی؛ پزشک چه بررسی‌هایی انجام می‌دهد؟

۱. شرح حال: پزشک می‌پرسد گزگز کجاست، از کِی و چطور شروع شده، ثابت است یا می‌آید و می‌رود، چه چیزی آن را بدتر می‌کند و چه علائم دیگری دارید؛ سابقه‌ی دیابت، عفونت، سرطان، بیماری‌های خانوادگی، داروها، الکل و تماس با سموم هم پرسیده می‌شود [5][6]. سرعت شروع سرنخ مهمی است: شروع در چند ثانیه بیشتر به مشکل خون‌رسانی یا ضربه، در چند ساعت تا چند روز به علل عفونی، متابولیک یا خودایمنی، و در چند هفته تا چند ماه به علل تدریجی‌تر اشاره دارد [5]. درگیری قرینه بیشتر علت عمومی و درگیری یک‌طرفه بیشتر علت ساختاری (مثل فشار روی عصب) را مطرح می‌کند [5].

۲. معاینه‌ی عصبی: بررسی حس، قدرت عضلات و رفلکس‌ها [5][14].

۳. آزمایش خون: شمارش سلول‌های خون، قند خون و HbA1c، املاح، عملکرد کلیه و کبد، آزمایش تیروئید، سطح ویتامین B12 و فولات، و در صورت نیاز نشانگرهای التهاب یا بررسی سموم و فلزات سنگین [5][6].

۴. نوار عصب و عضله: در تست هدایت عصبی (NCS) با چسب‌هایی روی پوست، پالس الکتریکی خفیفی به عصب داده و سرعت و قدرت پیام اندازه‌گیری می‌شود؛ در الکترومیوگرافی (EMG) سوزن کوچکی فعالیت الکتریکی عضله را ثبت می‌کند و این دو معمولاً با هم انجام می‌شوند [14][27]. این تست در تشخیص تونل کارپال، نوروپاتی دیابتی و گیلن‌باره کمک می‌کند، ولی نتیجه‌ی طبیعی آن آسیب عصبی را کاملاً رد نمی‌کند [27].

۵. تصویربرداری و آزمایش‌های دیگر: MRI یا CT مغز و ستون فقرات، عکس ساده، سونوگرافی عروق، و در موارد خاص آزمایش مایع نخاع یا به‌ندرت نمونه‌برداری از عصب [5][6][14].

همه‌ی این آزمایش‌ها برای همه لازم نیست؛ وقتی تشخیص از روی علائم و معاینه روشن است (مثلاً بسیاری از موارد تونل کارپال)، ممکن است آزمایش اضافه انجام نشود [5][10].

درمان پارستزی بر اساس علت

درمان پارستزی همان درمان علت آن است [1][15]:

• پارستزی گذرا: معمولاً درمانی لازم ندارد و با تغییر وضعیت برطرف می‌شود [1].
• تونل کارپال: آتل مچ دست در شب، کم کردن کارهایی که مچ را خم می‌کنند؛ در صورت بی‌اثر بودن، تزریق کورتون در مچ و در موارد پیشرفته جراحی که معمولاً بیماری را درمان می‌کند [10].
• دیابت: کنترل بهتر قند خون، ترک سیگار، کم کردن الکل، کنترل وزن و ورزش منظم [15].
• کمبود B12: تزریق یا قرص B12 طبق تشخیص و دستور پزشک؛ بسته به علت، گاهی برای همیشه [15][16].
• عارضه‌ی دارویی: ممکن است با قطع دارو بهتر شود، اما این تصمیم فقط با پزشک تجویزکننده است [6][15].
• علل خودایمنی و التهابی نادرتر: گاهی با داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی یا ایمونوگلوبولین درمان می‌شوند [15]. گیلن‌باره در بیمارستان با ایمونوتراپی (ایمونوگلوبولین وریدی یا تعویض پلاسما) درمان می‌شود [20].
• سندرم کودا اکوینا: جراحی اورژانسی برای برداشتن فشار از ریشه‌های عصبی [21].
• هایپرونتیلاسیون و پانیک: تمرین‌های تنفسی و آرام‌سازی و در صورت تشخیص اضطراب یا پانیک، مراجعه به متخصص سلامت روان [22].
• ضعف عضلات: فیزیوتراپی، آتل و وسایل کمک‌حرکتی [15].

همه‌ی علل درمان‌پذیر نیستند، ولی درمان در برخی علل موفق‌تر است [15] و تشخیص زودتر شانس محدود کردن آسیب را بیشتر می‌کند [12].

آیا قرصی برای سوزن‌سوزن شدن بدن وجود دارد؟

«قرص سوزن‌سوزن شدن» که برای همه‌ی علت‌ها جواب بدهد وجود ندارد، چون گزگز ناشی از دیابت، کمبود B12، فشار دیسک یا اضطراب، هر کدام درمان جداگانه‌ای دارند [1][15]. خوردن قرص بدون پیدا کردن علت ممکن است علامت را بپوشاند و تشخیص بیماری اصلی را عقب بیندازد.

وقتی آسیب عصبی با درد همراه است، مسکن‌های معمولی مثل پاراستامول و ایبوپروفن اغلب خوب جواب نمی‌دهند [15]. پزشک ممکن است داروهای مخصوص درد عصبی را تجویز کند؛ برخی از این داروها از خانواده‌ی داروهای ضدافسردگی یا ضدتشنج هستند و حتی در کسی که افسردگی یا صرع ندارد درد عصبی را کم می‌کنند [15]. این داروها با مقدار کم شروع و به‌تدریج تنظیم می‌شوند، ممکن است خواب‌آلودگی یا سرگیجه بدهند و فقط باید با تجویز و زیر نظر پزشک مصرف شوند [15]. مکمل‌هایی که برای اعصاب تبلیغ می‌شوند هم شواهد روشنی ندارند و ممکن است با درمان شما تداخل کنند [15].

درمان خانگی سوزن‌سوزن شدن؛ چه کارهایی واقعاً کمک می‌کند؟

این اقدام‌ها پشتوانه‌ی منابع معتبر را دارند، اما جای بررسی پزشکی را برای گزگز پایدار نمی‌گیرند [1]:

• برای خواب‌رفتگی گذرا: وضعیت بدن را عوض کنید و عضو را آرام حرکت دهید [1].
• برای تونل کارپال: آتل مچ در شب بپوشید و کارهایی را که مچ را خم می‌کنند یا نیاز به گرفتن محکم دارند کم کنید؛ ممکن است تا ۶ هفته طول بکشد تا بهتر شوید [10].
• اگر دیابت دارید: قند خون را کنترل کنید، سیگار را ترک و الکل را کم کنید [12][15].
• از عضو بی‌حس محافظت کنید: پاها را هر روز برای بریدگی و زخم نگاه کنید، جوراب و کفش اندازه بپوشید و قبل از پوشیدن داخل کفش را بررسی کنید، با اشیای داغ و تیز و آب داغ احتیاط کنید و برای جلوگیری از زمین خوردن فرش‌های لغزنده را جمع کنید [5][6][18].
• اگر گزگز با تنفس تند و اضطراب است: تنفس با لب‌های غنچه (مثل فوت کردن شمع و بیرون دادن آرام هوا)، تنفس شکمی و تمرین‌های آرام‌سازی [22].
• خوددرمانی با مکمل نکنید: بدون مشورت پزشک مقادیر زیاد ویتامین یا مکمل نخورید [6]؛ همان‌طور که گفته شد، ویتامین B6 زیاد خودش می‌تواند نوروپاتی بدهد [17].
• داروهای تجویزشده را خودسرانه قطع نکنید [6].

علائم خطر؛ چه زمانی فوراً به اورژانس برویم؟

در این موارد با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا فوراً به اورژانس بروید و خودتان رانندگی نکنید [8][11]:

• علائم سکته (FAST): افتادگی یک طرف صورت (Face)، ضعف یا بی‌حسی یک دست (Arm)، گفتار نامفهوم یا گیجی (Speech)؛ زمان (Time) را از دست ندهید [8]. بی‌حسی یا ضعف ناگهانی یک طرف بدن، تاری یا از دست رفتن دید، سرگیجه یا زمین خوردن و سردرد شدید هم از علائم سکته‌اند [8].
• حتی اگر علائم بالا چند دقیقه بعد رفع شد: ممکن است TIA باشد و همچنان باید فوراً بررسی شوید [9].
• بی‌حسی بعد از ضربه به سر، گردن یا کمر [6].
• علائم کودا اکوینا: بی‌حسی اطراف ناحیه‌ی تناسلی یا مقعد، سختی در شروع ادرار یا ناتوانی در ادرار کردن، از دست دادن کنترل ادرار یا مدفوع، سیاتیک دو طرفه، یا ضعف و بی‌حسی شدید یا رو به بدتر شدن در هر دو پا [11][21]. تأخیر در درمان می‌تواند آسیب دائمی کنترل مثانه و روده یا فلج پاها به جا بگذارد [21].
• ضعف سریع و پیش‌رونده یا تنگی نفس همراه با گزگز (مثلاً در گیلن‌باره) [5][20].
• گیجی، غش، گفتار نامفهوم، تغییر بینایی یا مشکل در راه رفتن همراه با بی‌حسی [6].
• تنفس تند برای اولین بار [22].

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم و به کدام متخصص؟

در این موارد (غیراورژانسی) وقت پزشک بگیرید:

• سوزن‌سوزن شدن مداوم است یا مدام برمی‌گردد [2].
• به وضعیت بدن ربطی ندارد یا هر دو طرف (هر دو دست یا هر دو پا) را درگیر کرده است [1].
• با ضعف، از دست رفتن عملکرد یا عدم تعادل همراه است [1].
• علت روشنی ندارد، یا با درد گردن، ساعد یا انگشتان، تکرر ادرار، بثورات پوستی، سرگیجه یا گرفتگی عضلات همراه است، یا بی‌حسی پا با راه رفتن بدتر می‌شود [6].
• دیابت دارید و گزگز، درد یا بی‌حسی پا یا زخمی که خوب نمی‌شود دارید [12].
• اورای شبیه میگرن بیش از یک ساعت طول کشیده است [24].

معمولاً ارزیابی با پزشک عمومی شروع می‌شود و در صورت نیاز به متخصص مغز و اعصاب ارجاع داده می‌شوید [12][14]. اگر علائم عصبی واضح دارید، می‌توانید مستقیماً از طبیب‌یاب برای متخصص مغز و اعصاب (نورولوژی) نوبت بگیرید.

پرسش‌های متداول

پارستزی چیست؟

پارستزی حس غیرطبیعی گزگز، سوزن‌سوزن شدن، سوزش، خارش یا بی‌حسی روی پوست است که بدون محرک بیرونی ایجاد می‌شود و بیشتر در دست‌ها، بازوها، پاها و ساق‌ها حس می‌شود [1][3][5]. پارستزی خودش بیماری نیست، بلکه علامتی است که می‌تواند گذرا و بی‌خطر یا نشانه‌ی یک مشکل زمینه‌ای باشد [1].

معنی پارستزی و پارستزی اندام چیست؟

Paresthesia در پزشکی یعنی «حس غیرطبیعی» و در فارسی معمولاً «گزگز»، «مورمور» یا «سوزن‌سوزن شدن» گفته می‌شود [1][4]. «پارستزی اندام» یعنی این حس در دست‌ها یا پاها است، که شایع‌ترین محل آن هم هست [3].

علائم پارستزی چیست؟

گزگز، مورمور، سوزن‌سوزن شدن، سوزش، خارش، احساس خزیدن روی پوست و خواب‌رفتگی یا بی‌حسی [1]. اگر علت آن نوروپاتی باشد ممکن است درد سوزشی یا تیرکشنده، عدم تعادل و ضعف هم اضافه شود [12].

علت پارستزی چیست؟

شایع‌ترین علت نوع گذرا فشار موقت روی عصب است [2]. نوع پایدار ممکن است از دیابت، تونل کارپال، گیر افتادن عصب در گردن یا کمر، کمبود B12، الکل، داروها و شیمی‌درمانی، کم‌کاری تیروئید، بیماری کلیه، ام‌اس، گیلن‌باره، اضطراب و تنفس تند یا میگرن باشد [1][2][13].

تفاوت پارزی و پارستزی چیست؟

پارستزی تغییر در «حس» است (گزگز و بی‌حسی) [1]، اما پارزی یعنی «ضعف» عضله؛ مثلاً همی‌پارزی یعنی ضعف یک طرف بدن [7]. ضعف ناگهانی همراه با گزگز علامت هشدار است و باید فوراً بررسی شود [5][7].

همی‌پارستزی چیست؟

همی‌پارستزی یعنی گزگز یا بی‌حسی فقط در یک طرف بدن. این الگو معمولاً به مغز مربوط است، مثلاً سکته، تومور یا ام‌اس [5]. اگر ناگهانی شروع شد، حتی اگر زود رفع شد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [8][9].

پارستزی پا نشانه چیست؟

اگر هر دو پا به‌طور قرینه درگیر باشند، بیشتر به نوروپاتی ناشی از دیابت، بیماری کلیه، سموم یا داروها فکر می‌شود [5]؛ اگر گزگز از کمر به یک پا تیر بکشد، سیاتیک و دیسک کمر مطرح است [11]. گزگزی که از پاها شروع شود و در چند روز با ضعف بالا برود ممکن است گیلن‌باره باشد و فوری است [20].

پارستزی صورت چیست؟

گزگز یا بی‌حسی صورت می‌تواند از تنفس تند و اضطراب (دور دهان) [22]، اورای میگرن [24]، زونا [26] یا ام‌اس [19] باشد. اما بی‌حسی ناگهانی یک طرف صورت، به‌خصوص با افتادگی صورت، ضعف دست یا اختلال گفتار، نشانه‌ی سکته و اورژانسی است [8].

آیا پارستزی خطرناک است؟

نوع گذرا که با تغییر وضعیت در چند دقیقه رفع می‌شود بی‌خطر است [1][2]. نوع پایدار یا مکرر باید بررسی شود و نوع ناگهانی یک‌طرفه، همراه با ضعف سریع، تنگی نفس یا اختلال ادرار و مدفوع اورژانسی است [5][8][11].

آیا پارستزی درمان دارد؟

بله، ولی درمان آن درمان علت است؛ مثلاً کنترل قند در دیابت، B12 در کمبود ویتامین، آتل یا جراحی در تونل کارپال [10][15]. همه‌ی علل درمان‌پذیر نیستند، اما تشخیص زودتر شانس محدود کردن آسیب عصبی را بیشتر می‌کند [12][15].

قرص برای سوزن‌سوزن شدن بدن چیست؟

قرص واحدی برای همه‌ی علت‌ها وجود ندارد [1][15]. برای درد عصبی، مسکن‌های معمولی اغلب جواب نمی‌دهند و پزشک ممکن است داروهای مخصوص درد عصبی تجویز کند که باید فقط زیر نظر او مصرف شوند [15].

آیا استرس و اضطراب باعث سوزن‌سوزن شدن می‌شود؟

بله. حمله‌ی پانیک می‌تواند بی‌حسی، سوزن‌سوزن شدن و گزگز انگشتان بدهد [23] و تنفس تند ناشی از اضطراب گزگز بازوها و دور دهان را ایجاد می‌کند [22]. اما قبل از اینکه گزگز را به استرس نسبت دهید، علل جسمی باید بررسی شوند، به‌خصوص اگر بار اول است [22].

کمبود کدام ویتامین باعث سوزن‌سوزن شدن دست و پا می‌شود؟

کمبود ویتامین B12 شناخته‌شده‌ترین علت است [16]؛ کمبود B1، B6 و فولیک اسید هم در فهرست علل هستند [6]. مصرف بیش از حد مکمل B6 هم می‌تواند خودش باعث نوروپاتی شود [17].

پاراستزی، پارستزیا و پاراسنتزی همان پارستزی هستند؟

«پاراستزی» و «پارستزیا» نوشتن‌های دیگر همان پارستزی (Paresthesia) هستند. اما «پاراسنتز» (Paracentesis) اصطلاح کاملاً متفاوتی است: روشی که در آن با سوزن مایع اضافه از داخل شکم کشیده می‌شود [28].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست. هیچ دارو یا مکملی را برای سوزن‌سوزن شدن خودسرانه شروع یا قطع نکنید. اگر گزگز یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف بدن، افتادگی صورت، اختلال گفتار، ضعف سریع، تنگی نفس یا اختلال ناگهانی ادرار و مدفوع دارید، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

منابع

1. Cleveland Clinic. Paresthesia: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment (last reviewed 26 April 2023). https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24932-paresthesia
2. NHS. Pins and needles (reviewed 4 January 2024). https://www.nhs.uk/conditions/pins-and-needles/
3. National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). Glossary of Neurological Terms — Paresthesia (last reviewed 26 March 2025). https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/glossary-neurological-terms
4. International Association for the Study of Pain (IASP). Terminology (Paresthesia, Dysesthesia, Hypoesthesia). https://www.iasp-pain.org/resources/terminology/
5. Freedman M. Numbness. MSD Manual Professional Version (reviewed August 2025). https://www.msdmanuals.com/professional/neurologic-disorders/symptoms-of-neurologic-disorders/numbness
6. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Numbness and tingling (reviewed 16 April 2025). https://medlineplus.gov/ency/article/003206.htm
7. Cleveland Clinic. Hemiparesis (last updated 4 May 2023). https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24952-hemiparesis
8. NHS. Stroke — Symptoms (reviewed 12 September 2024). https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/
9. NHS. Transient ischaemic attack (TIA) (reviewed 28 June 2023). https://www.nhs.uk/conditions/transient-ischaemic-attack-tia/
10. NHS. Carpal tunnel syndrome (reviewed 17 April 2024). https://www.nhs.uk/conditions/carpal-tunnel-syndrome/
11. NHS. Sciatica (reviewed 3 December 2024). https://www.nhs.uk/conditions/sciatica/
12. NHS. Peripheral neuropathy (reviewed 10 October 2022). https://www.nhs.uk/conditions/peripheral-neuropathy/
13. NHS. Peripheral neuropathy — Causes. https://www.nhs.uk/conditions/peripheral-neuropathy/causes/
14. NHS. Peripheral neuropathy — Diagnosis. https://www.nhs.uk/conditions/peripheral-neuropathy/diagnosis/
15. NHS. Peripheral neuropathy — Treatment. https://www.nhs.uk/conditions/peripheral-neuropathy/treatment/
16. NHS. Vitamin B12 or folate deficiency anaemia (reviewed 20 February 2023). https://www.nhs.uk/conditions/vitamin-b12-or-folate-deficiency-anaemia/
17. NHS. Vitamins and minerals — B vitamins and folic acid (reviewed 3 August 2020). https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-b/
18. National Cancer Institute (NCI). Nerve Problems (Peripheral Neuropathy) and Cancer Treatment (reviewed 15 January 2020). https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nerve-problems
19. NHS. Multiple sclerosis (reviewed 16 August 2024). https://www.nhs.uk/conditions/multiple-sclerosis/
20. NHS. Guillain-Barré syndrome (reviewed 12 August 2024). https://www.nhs.uk/conditions/guillain-barre-syndrome/
21. Cleveland Clinic. Cauda Equina Syndrome (last updated 13 June 2024). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22132-cauda-equina-syndrome
22. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Hyperventilation (reviewed 23 July 2024). https://medlineplus.gov/ency/article/003071.htm
23. NHS. Panic disorder (reviewed 22 August 2023). https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/panic-disorder/
24. NHS. Migraine — Symptoms (reviewed 10 March 2026). https://www.nhs.uk/conditions/migraine/symptoms/
25. NHS. Raynaud’s (reviewed 20 July 2023). https://www.nhs.uk/conditions/raynauds/
26. NHS. Shingles (reviewed 23 November 2023). https://www.nhs.uk/conditions/shingles/
27. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Nerve conduction velocity (reviewed 16 April 2025). https://medlineplus.gov/ency/article/003927.htm
28. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Abdominal tap (paracentesis) (reviewed 12 August 2024). https://medlineplus.gov/ency/article/003896.htm