بتا-آلانین و سوزن‌سوزن شدن پوست (پارستزی)؛ علت و آیا خطرناک است؟

بسیاری از افرادی که از مکمل بتا-آلانین (Beta-Alanine) برای بهبود عملکرد ورزشی استفاده می‌کنند، پس از مصرف آن دچار احساس سوزن‌سوزن شدن، گزگز یا خارش خفیف در پوست صورت، گردن، گوش‌ها و پشت دست‌ها می‌شوند. این پدیده در پزشکی پارستزی (Paraesthesia) نامیده می‌شود. در این مقاله بر اساس منابع علمی معتبر بررسی می‌کنیم این احساس از کجا می‌آید، آیا نشانهٔ آسیب است، و چگونه می‌توان آن را کاهش داد.

پارستزی ناشی از بتا-آلانین چیست؟

پارستزی به احساس غیرطبیعی پوستی مانند سوزن‌سوزن شدن، گزگز یا مورمور گفته می‌شود که بدون محرک بیرونی (مانند لمس یا فشار) ایجاد می‌شود. طبق بیانیهٔ رسمی جامعهٔ بین‌المللی تغذیهٔ ورزشی (International Society of Sports Nutrition – ISSN)، پارستزی «شناخته‌شده‌ترین و شایع‌ترین عارضهٔ جانبی مصرف بتا-آلانین» است.

چرا بتا-آلانین باعث این احساس می‌شود؟ (مکانیسم)

پژوهش منتشرشده در مجلهٔ داوری‌شدهٔ Journal of Neuroscience نشان داده است که بتا-آلانین به‌طور مستقیم گیرندهٔ MrgprD (یک گیرندهٔ متصل به پروتئین G) را در زیرمجموعه‌ای از نورون‌های حسی گانگلیون ریشهٔ خلفی نخاع (DRG) فعال می‌کند. این نورون‌ها پوست را عصب‌دهی می‌کنند و در پاسخ به بتا-آلانین سیگنال خارش/سوزن‌سوزن شدن ایجاد می‌کنند. در همین مطالعه، تزریق داخل‌پوستی بتا-آلانین در انسان باعث ایجاد خارش شد بدون آنکه علائم مشخصهٔ واکنش هیستامینی (مانند برجستگی و قرمزی موضعی) دیده شود؛ این یافته نشان می‌دهد مسیر ایجاد این احساس مستقل از هیستامین است و بنابراین با آنتی‌هیستامین‌ها کنترل نمی‌شود.

آیا پارستزی بتا-آلانین خطرناک است؟

طبق بیانیهٔ ISSN، تا زمان انتشار این سند «هیچ شواهدی مبنی بر مضر بودن این سوزن‌سوزن شدن وجود ندارد» و بتا-آلانین «در دوزهای توصیه‌شده در جمعیت‌های سالم بی‌خطر به نظر می‌رسد». به بیان دیگر، پارستزی یک واکنش حسی گذرا و خودمحدودشونده است، نه نشانهٔ آسیب عصبی یا بافتی.

طبق همان منبع، در مطالعاتی که از فرمول غیرآهسته‌رهش استفاده شده، پارستزی معمولاً ظرف ۶۰ تا ۹۰ دقیقه پس از مصرف از بین می‌رود.

در چه دوزی معمولاً پارستزی ایجاد می‌شود؟

بر اساس بیانیهٔ ISSN، پارستزی معمولاً در افرادی که بیش از ۸۰۰ میلی‌گرم بتا-آلانین در فرم غیرآهسته‌رهش (non-sustained release) در یک نوبت مصرف می‌کنند، تجربه می‌شود. این عدد یک آستانهٔ گزارش‌شده در مطالعات است، نه یک توصیهٔ مصرف فردی، و نباید مبنای خوددرمانی یا تعیین دوز شخصی قرار گیرد.

راهکارهای کاهش پارستزی

طبق بیانیهٔ ISSN، دو راهکار زیر در مطالعات برای کاهش شدت پارستزی مؤثر گزارش شده‌اند:

• تقسیم دوز به مقادیر کوچک‌تر: مصرف دوزهای تقسیم‌شدهٔ کوچک‌تر (برای نمونه در حدود ۱.۶ گرم در هر نوبت طبق مطالعات ذکرشده در بیانیهٔ ISSN) می‌تواند شدت پارستزی را کاهش دهد.
• استفاده از فرمول‌های آهسته‌رهش (Sustained-Release): طبق ISSN، «علائم پارستزی با استفاده از فرمولاسیون‌های آهسته‌رهش به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد».

تصمیم دربارهٔ نحوهٔ مصرف مکمل، به‌ویژه در افراد دارای بیماری زمینه‌ای، بارداری، شیردهی یا مصرف هم‌زمان داروهای دیگر، باید با مشورت پزشک یا متخصص تغذیهٔ ورزشی انجام شود؛ این مقاله دوز یا برنامهٔ مصرف فردی تجویز نمی‌کند.

مقایسهٔ سریع دو فرم مکمل

چه زمانی سوزن‌سوزن شدن ربطی به بتا-آلانین ندارد و باید به پزشک مراجعه کرد؟

پارستزی ناشی از بتا-آلانین معمولاً گذرا، منتشر (نه محدود به یک نقطه یا یک‌طرفه) و کوتاه‌مدت است و کمی پس از مصرف مکمل شروع و در کمتر از دو ساعت برطرف می‌شود. اگر سوزن‌سوزن شدن یا بی‌حسی دارای ویژگی‌های زیر باشد، احتمالاً به مصرف بتا-آلانین مربوط نیست و نیازمند بررسی پزشکی است:

• • پایدار بماند یا حتی بدون مصرف مکمل ادامه یابد
  • فقط یک‌طرفهٔ بدن (مثلاً فقط یک دست یا یک سمت صورت) را درگیر کند
  • همراه با ضعف عضلانی، بی‌حسی ماندگار، اختلال تکلم، یا اختلال تعادل باشد

در چنین مواردی باید بدون تأخیر به پزشک، به‌ویژه متخصص مغز و اعصاب، مراجعه شود؛ زیرا این علائم می‌توانند نشانهٔ سایر مشکلات عصبی باشند که ربطی به مکمل ورزشی ندارند.

جمع‌بندی

سوزن‌سوزن شدن پس از مصرف بتا-آلانین یک واکنش حسی شناخته‌شده، مستقل از هیستامین و ناشی از فعال‌سازی گیرندهٔ MrgprD در نورون‌های حسی پوست است. بر اساس بیانیهٔ ISSN، این احساس تاکنون شواهدی از آسیب یا خطر نداشته و با تقسیم دوز یا استفاده از فرمول‌های آهسته‌رهش قابل کاهش است. با این‌حال، هرگونه سوزن‌سوزن شدن پایدار، یک‌طرفه یا همراه با علائم عصبی دیگر باید توسط پزشک بررسی شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• International Society of Sports Nutrition Position Stand: Beta-Alanine (PMC4501114) — منبع ادعاهای: تعریف پارستزی به‌عنوان شایع‌ترین عارضهٔ بتا-آلانین، بی‌خطر بودن و نبود شواهد آسیب، مدت زمان ۶۰ تا ۹۰ دقیقه، آستانهٔ دوز بالای ۸۰۰ میلی‌گرم، راهکار تقسیم دوز (۱.۶ گرم) و فرمول‌های آهسته‌رهش، و ایمنی کلی مکمل در دوزهای توصیه‌شده.
• Liu Q, et al. Mechanisms of Itch Evoked by β-Alanine. Journal of Neuroscience, 2012;32(42):14532–14537 — منبع ادعاهای: مکانیسم فعال‌سازی گیرندهٔ MrgprD در نورون‌های حسی پوست، و مستقل از هیستامین بودن پاسخ (نبود برجستگی و قرمزی موضعی در آزمایش تزریق داخل‌پوستی در انسان).