عفونت قارچی پوست (کچلی) چیست؟

کچلی یا «رینگ‌ورم» (Ringworm) نام عامیانه‌ای برای گروهی از عفونت‌های سطحی پوست، مو و ناخن است که با قارچ‌هایی به نام درماتوفیت (Dermatophyte) ایجاد می‌شوند. نام علمی این گروه از بیماری‌ها درماتوفیتوز (Dermatophytosis) یا به‌طور خلاصه تینه‌آ (Tinea) است. برخلاف باور رایج، این بیماری هیچ ارتباطی با کرم یا انگل ندارد؛ نام «رینگ‌ورم» صرفاً به‌دلیل شکل حلقه‌مانند ضایعات پوستی رایج شده است.

درماتوفیت‌ها قارچ‌هایی هستند که از پروتئین کراتین موجود در لایهٔ سطحی پوست، مو و ناخن تغذیه می‌کنند و به همین دلیل معمولاً عفونت را به همین بافت‌های سطحی محدود نگه می‌دارند، بدون آنکه به لایه‌های عمقی‌تر بدن نفوذ کنند.

انواع کچلی بر اساس محل درگیری

نام بالینی هر نوع کچلی بر اساس محل درگیری آن در بدن تعیین می‌شود. جدول زیر شایع‌ترین انواع آن را نشان می‌دهد.

علائم شایع کچلی

در بیشتر موارد کچلی بدن، علامت شاخص یک لکهٔ قرمز خارش‌دار حلقه‌ای‌شکل است که حاشیهٔ آن کمی برجسته و پوسته‌دار است، در حالی که مرکز آن روشن‌تر یا نزدیک به رنگ طبیعی پوست به نظر می‌رسد. علائم معمولاً بین ۴ تا ۱۴ روز پس از تماس پوست با قارچ ظاهر می‌شوند.

• خارش، قرمزی یا سوزش در ناحیهٔ درگیر
• لکه یا پلاک حلقه‌ای با حاشیهٔ فعال و پوسته‌دار
• در کچلی سر: ریزش موی موضعی، پوسته‌ریزی شبیه شوره و گاهی تب خفیف و بزرگی غدد لنفاوی
• در عفونت ناخن: ضخیم‌شدن، تغییر رنگ و شکنندگی ناخن بدون درد قابل‌توجه
• در پای ورزشکار: پوسته‌ریزی و ترک بین انگشتان یا خارش کف پا

تمایز کچلی از سایر عفونت‌های قارچی پوست

همهٔ لکه‌های قرمز پوستی ناشی از قارچ، «کچلی» یا تینه‌آ نیستند. دو گروه دیگر از عفونت‌های قارچی پوست که گاهی با کچلی اشتباه گرفته می‌شوند عبارت‌اند از کاندیدیازیس پوستی و پیتیریازیس ورسیکالر.

کاندیدیازیس پوستی (Cutaneous Candidiasis)

این عفونت با مخمر کاندیدا (Candida) ایجاد می‌شود، نه درماتوفیت، و معمولاً در چین‌های پوستی مرطوب مانند زیر سینه، زیربغل، کشاله ران یا بین انگشتان دیده می‌شود. برخلاف کچلی، ضایعات کاندیدا معمولاً حاشیهٔ برجسته و پوسته‌دار مشخص و مرکز روشن ندارند و اغلب با ضایعات ماهواره‌ای کوچک (پاپول یا پوسچول) در اطراف لکهٔ اصلی همراه‌اند.

پیتیریازیس ورسیکالر (Pityriasis/Tinea versicolor)

این بیماری با مخمری از خانوادهٔ مالاسزیا (Malassezia) ایجاد می‌شود که به‌طور طبیعی روی پوست وجود دارد. بر خلاف کچلی، پیتیریازیس ورسیکالر مسری نیست و به‌صورت لکه‌های روشن‌تر یا تیره‌تر از رنگ طبیعی پوست، عمدتاً روی قفسهٔ سینه، پشت، گردن و بازوها ظاهر می‌شود.

ماهیت مسری بودن و راه‌های انتقال

کچلی بیماری مسری است و می‌تواند از راه‌های زیر منتقل شود:

• تماس پوست با پوست فرد آلوده
• تماس با حیوانات آلوده (به‌ویژه گربه، سگ و دام)
• تماس با خاک آلوده
• تماس با سطوح و وسایل مشترک مانند حوله، شانه، کلاه، رختخواب یا کف استخر و رختکن

پیشگیری از کچلی

• پوست را خشک و تمیز نگه دارید، به‌ویژه بین انگشتان پا و در چین‌های پوستی
• از اشتراک‌گذاری حوله، لباس، شانه، کلاه و کفش با دیگران خودداری کنید
• در استخر، رختکن و حمام‌های عمومی از دمپایی استفاده کنید
• پس از تماس با حیوانات خانگی دست‌ها را بشویید و در صورت مشاهدهٔ لکه‌های پوستی در حیوان، آن را به دامپزشک نشان دهید
• جوراب و لباس زیر را روزانه تعویض کنید و از پوشیدن کفش یا لباس نمناک خودداری کنید

روش تشخیص

تشخیص کچلی معمولاً با معاینهٔ بالینی ظاهر ضایعه آغاز می‌شود. برای تأیید تشخیص، پزشک می‌تواند از روش‌های زیر استفاده کند:

• آزمایش KOH: بررسی میکروسکوپی نمونهٔ پوسته یا مو پس از افزودن محلول هیدروکسید پتاسیم برای مشاهدهٔ مستقیم عناصر قارچی
• کشت قارچی (Fungal culture): روشی دقیق‌تر برای شناسایی نوع قارچ که چند هفته زمان می‌برد
• معاینه با لامپ وود (Wood’s lamp): در برخی موارد کچلی سر برای بررسی زیر نور فرابنفش استفاده می‌شود

اصول کلی درمان

انتخاب نوع درمان به محل و شدت درگیری بستگی دارد. تعیین دوز و مدت‌زمان مصرف دارو باید توسط پزشک و بر اساس شرایط فردی بیمار انجام شود.

داروهای ضدقارچ موضعی

برای اغلب موارد کچلی بدن، کشالهٔ ران و پای ورزشکار، داروهای ضدقارچ موضعی (کرم یا پماد) از خانواده‌های آزول یا آلیل‌آمین معمولاً کافی هستند.

داروهای ضدقارچ خوراکی

در کچلی سر، داروهای موضعی معمولاً به‌تنهایی مؤثر نیستند زیرا قارچ به داخل ساقهٔ مو و فولیکول نفوذ می‌کند؛ به همین دلیل درمان اصلی، ضدقارچ خوراکی تجویزشده توسط پزشک است. در عفونت قارچی ناخن نیز به‌دلیل نفوذ دشوار داروهای موضعی به بستر ناخن، درمان خوراکی معمولاً مؤثرتر از درمان موضعی است، هرچند دورهٔ درمان طولانی (معمولاً چند ماه) نیاز دارد و امکان عود وجود دارد.

افراد در معرض خطر بیشتر؛ هشدار برای دیابت و نقص ایمنی

افرادی که دیابت دارند یا به‌دلیل بیماری زمینه‌ای، داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی یا سایر شرایط دچار نقص سیستم ایمنی هستند، بیشتر در معرض ابتلا به عفونت‌های قارچی پوست و ناخن قرار دارند و ممکن است این عفونت‌ها در آن‌ها شدیدتر یا مقاوم‌تر به درمان باشد. در بیماران دیابتی، عفونت قارچی ناخن و پای ورزشکار می‌تواند زمینه‌ساز عوارض جدی‌تری مانند عفونت باکتریایی ثانویه، سلولیت یا زخم پای دیابتی شود. این افراد باید در صورت مشاهدهٔ هرگونه علامت عفونت قارچی پوست یا ناخن، زودتر به پزشک مراجعه کنند.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• Cleveland Clinic — Ringworm (Tinea Corporis)
• Cleveland Clinic — Skin Fungus
• Cleveland Clinic — Athlete’s Foot (Tinea Pedis)
• Cleveland Clinic — Jock Itch (Tinea Cruris)
• Cleveland Clinic — Tinea Capitis
• Cleveland Clinic — Toenail Fungus (Onychomycosis/Tinea Unguium)
• Cleveland Clinic — Tinea Versicolor
• DermNet NZ — Tinea (fungal skin infection)
• DermNet NZ — Tinea Cruris
• DermNet NZ — Candidal Intertrigo
• Mayo Clinic — Ringworm (body)
• Mayo Clinic — Ringworm (scalp): Diagnosis and treatment
• Mayo Clinic — Tinea versicolor
• CDC — Ringworm Basics
• CDC — Symptoms of Ringworm
• CDC — Ringworm Prevention
• NCBI StatPearls — Tinea Pedis