سرطان تیروئید نوعی بدخیمی است که در سلولهای غدهٔ تیروئید (Thyroid gland) – غدهٔ پروانهایشکلی در قسمت پایین و جلوی گردن که هورمونهای تنظیمکنندهٔ متابولیسم بدن را میسازد – شکل میگیرد. نکتهٔ مهمی که بسیاری از بیماران تازهتشخیصدادهشده باید بدانند این است که اکثر انواع سرطان تیروئید، بهویژه نوع پاپیلاری که شایعترین نوع است، در صورت تشخیص و درمان بهموقع پیشآگهی بسیار خوبی دارند و نرخ بقای بلندمدت در آنها بالاست.
در بیشتر موارد، سرطان تیروئید بهصورت یک تودهٔ کوچک و بدوندرد (ندول تیروئید) کشف میشود که ممکن است در معاینهٔ روتین یا در تصویربرداریهای انجامشده به دلایل دیگر بهطور اتفاقی دیده شود. برای آشنایی کاملتر با ندولهای تیروئید و تفاوت انواع خوشخیم و بدخیم آنها، میتوانید به مقالهٔ اختصاصی طبیبیاب دربارهٔ ندولهای تیروئید مراجعه کنید.
انواع سرطان تیروئید
سرطان تیروئید بر اساس نوع سلولی که از آن منشأ میگیرد و رفتار بیولوژیک آن، به چهار دستهٔ اصلی تقسیم میشود. بر اساس اطلاعات انجمن تیروئید آمریکا (American Thyroid Association)، حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد از سرطانهای تیروئید از نوع پاپیلاری یا فولیکولار هستند که هر دو «تمایزیافته» (Differentiated) محسوب میشوند و پیشآگهی بسیار مطلوبی دارند.
| نوع سرطان | درصد تقریبی از کل موارد | منشأ سلولی | ویژگی اصلی |
|---|---|---|---|
|
پاپیلاری (Papillary)
|
۷۰ تا ۸۰ درصد |
سلولهای فولیکولی | شایعترین نوع؛ رشد آهسته؛ پیشآگهی عالی |
|
فولیکولار (Follicular)
|
۱۰ تا ۱۵ درصد |
سلولهای فولیکولی | میتواند از راه جریان خون به ریه و استخوان گسترش یابد |
|
مدولاری (Medullary)
|
حدود ۲ درصد |
سلولهای C (تولیدکنندهٔ کلسیتونین) | حدود یکچهارم موارد خانوادگی و مرتبط با سندرم MEN2 |
|
آناپلاستیک (Anaplastic)
|
کمتر از ۲ درصد |
سلولهای نامتمایز | نادر اما بسیار تهاجمی؛ معمولاً در سنین بالای ۶۰ سال |
اطلاعات بالینی گردآوریشده بر اساس استانداردهای بینالمللی آنکولوژی و پاتولوژی تیرویید.
سرطان پاپیلاری تیروئید
پاپیلاری تیروئید (Papillary thyroid carcinoma) شایعترین نوع سرطان تیروئید است و معمولاً رشد آهستهای دارد. حتی در مواردی که به غدد لنفاوی گردن گسترش یافته باشد، پیشآگهی همچنان عالی گزارش شده است.
سرطان فولیکولار تیروئید
فولیکولار تیروئید (Follicular thyroid carcinoma) دومین نوع شایع است. برخلاف نوع پاپیلاری که بیشتر از راه سیستم لنفاوی گسترش مییابد، این نوع تمایل بیشتری به انتشار از طریق جریان خون به اندامهای دور مانند ریه و استخوان دارد؛ با این حال، تشخیص زودهنگام همچنان با پیشآگهی خوبی همراه است.
سرطان مدولاری تیروئید
مدولاری تیروئید (Medullary thyroid carcinoma) از سلولهای C غدهٔ تیروئید که هورمون کلسیتونین ترشح میکنند منشأ میگیرد و رفتار بیولوژیک متفاوتی نسبت به دو نوع تمایزیافتهٔ بالا دارد. بخشی از موارد این نوع سرطان با جهش ژنتیکی در ژن RET proto-oncogene و سندرم نئوپلازی متعدد غدد درونریز نوع ۲ (Multiple Endocrine Neoplasia type 2 یا MEN2) مرتبط است.
سرطان آناپلاستیک تیروئید
آناپلاستیک تیروئید (Anaplastic thyroid carcinoma) نادرترین و در عین حال تهاجمیترین نوع سرطان تیروئید است که سلولهای آن شباهت کمی به بافت طبیعی تیروئید دارند. این نوع معمولاً در افراد بالای ۶۰ سال دیده میشود، بهسرعت رشد میکند و نیازمند مراجعهٔ فوری و درمان چندتخصصی است. برخلاف انواع تمایزیافته، این نوع به درمان با ید رادیواکتیو پاسخ نمیدهد.
علائم سرطان تیروئید
در بیشتر بیماران، سرطان تیروئید در مراحل اولیه هیچ علامت قابلتوجهی ایجاد نمیکند و شایعترین نشانهٔ اولیه، یک تودهٔ بدوندرد در ناحیهٔ جلوی گردن است. آزمایشهای خون معمولی مانند TSH معمولاً کمکی به تشخیص سرطان تیروئید نمیکنند، زیرا عملکرد هورمونی تیروئید در بیشتر بیماران طبیعی باقی میماند.
- ندول یا تودهٔ بدوندرد در جلوی گردن
- بزرگشدن غدد لنفاوی گردن
- گرفتگی یا تغییر صدا (در صورت درگیری عصب حنجره)
- مشکل در بلع یا احساس فشار در گردن
- در موارد نادر و پیشرفته، مشکل در تنفس
وجود هر یک از این علائم بهتنهایی به معنای قطعی سرطان نیست؛ تشخیص نهایی تنها با ارزیابی پزشک متخصص و بررسیهای تکمیلی ممکن است.
عوامل خطر سرطان تیروئید
بر اساس اطلاعات انجمن سرطان آمریکا (American Cancer Society)، سرطان تیروئید در زنان تقریباً سه برابر بیشتر از مردان دیده میشود و بیشترین شیوع آن در محدودهٔ سنی ۳۰ تا ۶۰ سال است، هرچند در هر سنی میتواند رخ دهد.
- قرارگیری در معرض پرتو: تابش پرتو به ناحیهٔ سر و گردن، بهویژه در دوران کودکی (مانند رادیوتراپی درمانی برای بیماریهای دیگر)، یکی از شناختهشدهترین عوامل خطر سرطان تیروئید است.
- سابقهٔ خانوادگی: داشتن یکی از بستگان درجهٔ اول با سابقهٔ سرطان تیروئید، حتی بدون سندرم ارثی شناختهشده، خطر ابتلا را افزایش میدهد.
- سندرمهای ژنتیکی: سندرمهایی مانند MEN2A و MEN2B (مرتبط با سرطان مدولاری)، پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی (FAP)، سندرم کاودن (Cowden) و کمپلکس کارنی (Carney complex) خطر ابتلا را بالا میبرند.
- اضافهوزن و چاقی: بر اساس گزارشهای موجود، افزایش نمایهٔ تودهٔ بدنی (BMI) با افزایش خطر سرطان تیروئید همراه است.
- جنسیت زن و قرارگیری در محدودهٔ سنی میانسالی.
تشخیص سرطان تیروئید
مسیر تشخیصی سرطان تیروئید معمولاً از معاینهٔ بالینی شروع میشود و با تصویربرداری و نمونهبرداری تکمیل میشود. برای اطلاعات تفصیلیتر دربارهٔ ارزیابی ندولهای تیروئید، مقالهٔ مرتبط طبیبیاب در همین زمینه راهنمای کاملتری ارائه میدهد.
معاینهٔ بالینی
پزشک با لمس ناحیهٔ گردن، وجود تودهٔ احتمالی و بزرگشدن غدد لنفاوی را بررسی میکند.
سونوگرافی تیروئید
سونوگرافی (Ultrasound) ابزار اصلی تصویربرداری برای ارزیابی اولیهٔ ندولهای تیروئید است و ویژگیهای مشکوک به بدخیمی مانند حاشیهٔ نامنظم یا میکروکلسیفیکاسیون را نشان میدهد.
نمونهبرداری با سوزن ظریف (FNA)
نمونهبرداری با سوزن ظریف (Fine-Needle Aspiration biopsy یا FNA) روش اصلی برای تعیین خوشخیم یا بدخیم بودن ندول تیروئید است. در این روش، سلولهای ندول با یک سوزن نازک، معمولاً با هدایت سونوگرافی، نمونهبرداری و زیر میکروسکوپ بررسی میشوند. بر اساس سامانهٔ طبقهبندی بتسدا (Bethesda System)، بخش بزرگی از نتایج FNA خوشخیم گزارش میشود.
آزمایش عملکرد تیروئید
آزمایشهای خونی مانند TSH بیشتر برای ارزیابی عملکرد کلی غدهٔ تیروئید کاربرد دارند تا تشخیص مستقیم سرطان، زیرا در بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان تیروئید، این آزمایشها طبیعی باقی میمانند.
درمان سرطان تیروئید
رویکرد درمانی بر اساس نوع سرطان، اندازهٔ تومور و میزان گسترش آن تعیین میشود و باید توسط تیم درمانی متخصص برای هر بیمار بهصورت اختصاصی برنامهریزی شود. آنچه در ادامه میآید، معرفی کلی روشهای درمانی رایج است و جایگزین برنامهٔ درمانی فردی نیست.
جراحی (تیروئیدکتومی)
جراحی، اولین و اصلیترین گام درمانی برای بیشتر انواع سرطان تیروئید است. بسته به اندازه و گسترش تومور، ممکن است تنها یک لوب تیروئید (لوبکتومی) یا کل غدهٔ تیروئید (تیروئیدکتومی کامل / Total thyroidectomy) برداشته شود. در صورت درگیری غدد لنفاوی گردن، برداشتن آنها نیز بخشی از عمل جراحی خواهد بود.
درمان با ید رادیواکتیو
ید رادیواکتیو (Radioactive Iodine یا I-131) پس از جراحی برای از بین بردن بافت باقیماندهٔ تیروئید یا سلولهای سرطانی تمایزیافته (پاپیلاری و فولیکولار) به کار میرود. این روش برای سرطان مدولاری و آناپلاستیک مؤثر نیست، زیرا این سلولها ید را جذب نمیکنند.
هورموندرمانی و سرکوب TSH
پس از تیروئیدکتومی، بیمار برای جبران هورمون تیروئید به داروی لووتیروکسین (Levothyroxine) نیاز خواهد داشت. در بسیاری از بیماران، این دارو با هدف سرکوب هورمون محرک تیروئید (TSH Suppression) و کاهش خطر عود تجویز میشود؛ میزان و شدت سرکوب TSH بر اساس ریسک بازگشت بیماری در هر فرد توسط پزشک تعیین میشود و در این مقاله دوز یا برنامهٔ دارویی فردی ارائه نمیشود.
پایش تیروگلوبولین
تیروگلوبولین (Thyroglobulin) پروتئینی است که توسط بافت طبیعی تیروئید و همچنین سلولهای سرطان تمایزیافتهٔ تیروئید تولید میشود. پس از جراحی و درمان با ید رادیواکتیو، اندازهگیری دورهای سطح تیروگلوبولین در خون برای پایش احتمال عود بیماری در درازمدت استفاده میشود.
درمان سرطان آناپلاستیک و موارد پیشرفته
در سرطان آناپلاستیک یا موارد پیشرفتهٔ سایر انواع، رویکرد درمانی معمولاً ترکیبی از جراحی (در صورت امکان)، پرتودرمانی خارجی (External Beam Radiation) و شیمیدرمانی است و ارجاع فوری به مراکز درمانی تخصصی توصیه میشود.
پیشآگهی سرطان تیروئید
یکی از نکات دلگرمکنندهٔ سرطان تیروئید در مقایسه با بسیاری از سرطانهای دیگر، پیشآگهی بسیار مطلوب آن در انواع شایع تمایزیافته است. بر اساس دادههای ثبت سرطان SEER که توسط انجمن سرطان آمریکا گزارش شده (افراد تشخیصدادهشده بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۱)، نرخ بقای نسبی پنجسالهٔ سرطان پاپیلاری تیروئید – که شایعترین نوع است – در همهٔ مراحل رویهم بیش از ۹۹ درصد است. نرخ بقا بسته به نوع سرطان و مرحلهٔ آن در زمان تشخیص متفاوت است.
نرخ بقای ۵ ساله انواع سرطان تیروئید بر اساس وسعت درگیری
آنکولوژی و غدد (دادههای SEER)
| نوع سرطان | موضعی (محدود به تیروئید) |
منطقهای (غدد لنفاوی مجاور) |
دوردست (متاستاز به اندامها) |
همهٔ مراحل رویهم |
|---|---|---|---|---|
| پاپیلاری (Papillary) | بیش از ۹۹٪ | ۹۹٪ | ۷۱٪ | بیش از ۹۹٪ |
| فولیکولار (Follicular) | بیش از ۹۹٪ | ۹۷٪ | ۶۲٪ | ۹۸٪ |
| مدولاری (Medullary) | بیش از ۹۹٪ | ۹۴٪ | ۵۰٪ | ۹۳٪ |
| آناپلاستیک (Anaplastic) | ۴۵٪ | ۱۴٪ | ۵٪ | ۱۰٪ |
این ارقام نشان میدهد که در اکثریت قریببهاتفاق موارد انواع تمایزیافته – بهویژه زمانی که بیماری در مرحلهٔ موضعی یا منطقهای تشخیص داده شود، که وضعیت شایع اکثر بیماران مبتلا به سرطان پاپیلاری و فولیکولار است – پیشآگهی بلندمدت بسیار مطلوب است. باید توجه داشت که این نرخها میانگینهای آماریاند و عواملی مانند سن، سلامت کلی و پاسخ به درمان نیز بر پیشآگهی هر فرد اثر میگذارند. با این حال، حتی در صورت پیشآگهی خوب، پیگیری منظم و درازمدت پزشکی برای پایش احتمال عود ضروری باقی میماند.
مشاورهٔ ژنتیک برای سرطان مدولاری تیروئید
از آنجا که بخشی از موارد سرطان مدولاری تیروئید با جهش ارثی در ژن RET proto-oncogene و سندرم MEN2 مرتبط است، انجمن تیروئید آمریکا توصیه میکند که بیماران مبتلا به این نوع سرطان و بستگان درجهٔ اول آنها برای بررسی احتمال جهش ژنتیکی، تحت مشاورهٔ ژنتیک و در صورت لزوم آزمایش ژنتیکی قرار گیرند. شناسایی زودهنگام این جهش در بستگان میتواند امکان تشخیص و مداخلهٔ پیشگیرانه را در مراحل اولیهتر فراهم کند. تصمیمگیری دربارهٔ نوع و زمان آزمایش ژنتیکی باید با مشورت پزشک متخصص غدد یا مشاور ژنتیک انجام شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص، تعیین نوع سرطان و برنامهٔ درمانی اختصاصی تنها باید توسط پزشک متخصص و بر اساس بررسی کامل وضعیت هر بیمار انجام شود.
منابع
- American Thyroid Association — Thyroid Cancer
- American Thyroid Association — Childhood Head & Neck Irradiation
- American Thyroid Association — Fine Needle Aspiration Biopsy of Thyroid Nodules
- American Thyroid Association — Multiple Endocrine Neoplasia (MEN) Type 2
- American Thyroid Association — Anaplastic Thyroid Cancer
- American Cancer Society — Thyroid Cancer Risk Factors
- American Cancer Society — Thyroid Cancer Survival Rates (SEER data)
- National Cancer Institute — Thyroid Cancer Treatment (PDQ)
