قلب انسان چهار دریچه دارد که با باز و بسته شدن در زمان مناسب، جریان خون را در مسیر درست و یکطرفه بین حفرههای قلب و رگهای بزرگ هدایت میکنند. در بیماری دریچه قلب، یک یا چند دریچه از این چهار دریچه بهدرستی کار نمیکند و این موضوع میتواند نحوهٔ جریان خون در داخل قلب و به سمت سایر اندامهای بدن را مختل کند. اگر این وضعیت درمان نشود، ممکن است جریان خون کاهش یابد و قلب مجبور شود سختتر کار کند.
بیماری دریچهای قلب چیست؟
چهار دریچهٔ قلب عبارتاند از دریچهٔ میترال (Mitral) و دریچهٔ سهلتی یا تریکوسپید (Tricuspid) که جریان خون بین دهلیزها و بطنها را کنترل میکنند، دریچهٔ ریوی (Pulmonary) که جریان خون از قلب به سمت ریهها را تنظیم میکند، و دریچهٔ آئورت (Aortic) که جریان خون بین قلب و آئورت (و از آنجا به کل بدن) را کنترل میکند. در بیماری دریچهای قلب، ممکن است یک دریچه بهدرستی شکل نگرفته باشد، کاملاً بسته نشود، یا محل بازشدن آن تنگ شده باشد.
دو مشکل اصلی دریچهای: تنگی و نارسایی
مشکلات دریچهای قلب معمولاً در دو دستهٔ اصلی قرار میگیرند: تنگی (Stenosis) و نارسایی یا برگشت (Regurgitation).
تنگی دریچه (Stenosis)
در تنگی دریچه، لَتهای دریچه ضخیم، سفت یا به هم چسبیده میشوند و دریچه بهطور کامل باز نمیشود؛ در نتیجه جریان خون از میان آن محدود میشود. تنگی دریچهٔ آئورت (Aortic Stenosis) یکی از نمونههای شایع این وضعیت است.
نارسایی یا برگشت دریچه (Regurgitation)
در نارسایی دریچه، لَتهای دریچه بهدرستی بسته نمیشوند و اجازه میدهند بخشی از خون بهجای حرکت رو به جلو، به عقب برگردد. یکی از علل شایع این وضعیت، افتادگی یا پرولاپس دریچه (Prolapse) است که در آن لَتهای دریچه به سمت عقب برجسته یا واژگون میشوند و معمولاً دریچهٔ میترال را درگیر میکند.
مقایسه بالینی اختلالات عملکردی دریچههای قلب
راهنمای تشخیصی قلب و عروق
| ویژگی بالینی | تنگی دریچه (Stenosis) | نارسایی / برگشت (Regurgitation) |
|---|---|---|
| مشکل اصلی | دریچه بهطور کامل باز نمیشود | دریچه بهطور کامل بسته نمیشود |
| اثر بر جریان خون | محدود و سخت شدن جریان خون رو به جلو (افزایش بار فشاری) | برگشت یا نشت غیرطبیعی بخشی از خون به حفره قبلی |
| مکانیسم شایع | ضخیم، کلسیفیه (رسوب کلسیم)، سفت یا چسبیدهشدن لَتها | افتادگی (پرولاپس)، کشیدگی تارها یا عدم انطباق کامل لَتها |
| نمونهٔ شایع بالینی | تنگی دریچهٔ آئورت (AS) | نارسایی یا افتادگی دریچهٔ میترال (MR / MVP) |
* نکته تشخیصی: اکوکاردیوگرافی داپلر روش استاندارد و قطعی ارزیابی شدت تنگی یا میزان پسزدگی خون در دریچههای قلبی است.
دریچههای درگیر
هر یک از چهار دریچهٔ قلب میتواند دچار تنگی، نارسایی یا هر دو شود، اما بر اساس مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC)، دریچههای میترال و آئورت بیشتر از سایر دریچهها در بیماری دریچهای قلب درگیر میشوند.
- دریچهٔ میترال: بین دهلیز چپ و بطن چپ
- دریچهٔ آئورت: بین بطن چپ و آئورت
- دریچهٔ تریکوسپید: بین دهلیز راست و بطن راست
- دریچهٔ ریوی: بین بطن راست و شریان ریوی
علل بیماری دریچهای قلب
علل بیماری دریچهای قلب میتوانند مادرزادی باشند یا در طول زندگی ایجاد شوند.
علل مادرزادی
در برخی افراد، مشکل دریچهای از بدو تولد وجود دارد (مادرزادی)؛ اختلال در روند شکلگیری قلب در دوران جنینی میتواند منجر به دریچهای شود که بیش از حد تنگ، بدشکل، یا حتی فاقد بازشدگی طبیعی (آترزی) است. برخی از این حالات، مانند دریچهٔ آئورت دولَتی (Bicuspid Aortic Valve)، جنبهٔ ارثی و ژنتیکی دارند.
تب روماتیسمی
گلودرد استرپتوکوکی (استرپ تروات) که درمان نشود، میتواند به تب روماتیسمی منجر شود که یکی از عوامل جدی آسیب به دریچههای قلب است.
علل دژنراتیو و افزایش سن
با افزایش سن، احتمال بروز تغییرات دژنراتیو و کلسیفیهشدن دریچهها بیشتر میشود؛ سن بالا بهویژه در کنار عادتهای سبک زندگی پرخطر، یکی از عوامل خطر شناختهشده برای بیماری دریچهای قلب است.
عفونت اندوکاردیت
اندوکاردیت عفونی (Infective Endocarditis)، یعنی عفونت لایهٔ داخلی قلب و دریچهها، میتواند به دریچهها آسیب برساند. رعایت بهداشت دهان و دندان به پیشگیری از این نوع عفونت کمک میکند.
سایر عوامل خطر
- فشار خون بالا، دیابت، چربی خون بالا و چاقی
- سابقهٔ حملهٔ قلبی، نارسایی قلبی یا بیماری عروق کرونر
- بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس
- پرتودرمانی قفسهٔ سینه در درمان سرطان
- وجود دستگاههای الکترونیکی قلبی مانند ضربانساز که میتوانند در اثر اصطکاک به دریچه آسیب برسانند
- عدم فعالیت بدنی کافی
نشانهها و علائم
بسیاری از افراد مبتلا به بیماری دریچهای قلب، بهویژه در مراحل ابتدایی، هیچ علامتی ندارند و ممکن است سالها بدون نشانهٔ محسوس زندگی کنند. در صورت بروز علائم، شایعترین آنها عبارتاند از:
- تنگی نفس، بهویژه هنگام فعالیت بدنی
- خستگی (که اغلب از نخستین نشانهها است)
- تپش قلب یا احساس ضربان نامنظم
- تورم پا، مچ پا یا رگهای گردن
- درد یا ناراحتی قفسهٔ سینه، بهویژه هنگام فعالیت
- سرگیجه یا ضعف
- سنکوپ یا از حال رفتن
نقش سوفل قلبی و روشهای تشخیص
سوفل قلبی چیست؟
در معاینهٔ بالینی، پزشک با گوشی معاینه به صدای قلب گوش میدهد و ممکن است سوفل قلبی (Heart Murmur) یا ریتم نامنظم را تشخیص دهد. سوفل قلبی صدایی غیرطبیعی است که میتواند نشانهٔ عبور خون از یک دریچهٔ تنگشده یا نشتی باشد و اغلب اولین سرنخی است که پزشک را به بررسی بیشتر دریچههای قلب هدایت میکند.
اکوکاردیوگرافی و سایر آزمایشها
اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) رایجترین و اصلیترین آزمایش برای تشخیص مشکلات دریچهای قلب است. این آزمایش بدون درد، با استفاده از امواج صوتی تصاویری متحرک از قلب ایجاد میکند که اندازه، شکل و عملکرد پمپاژ قلب را نشان میدهد. نوعی از اکوکاردیوگرافی به نام سونوگرافی داپلر (Doppler Ultrasound) نشان میدهد خون چگونه از میان حفرهها و دریچههای قلب عبور میکند. در کنار اکوکاردیوگرافی، پزشک ممکن است از آزمایشهای تکمیلی زیر نیز استفاده کند:
- نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام (ECG/EKG)
- اکوکاردیوگرافی از راه مری (TEE)
- اکوکاردیوگرافی حین ورزش یا تست استرس
- کاتتریزاسیون قلبی
- تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) قلب
اصول درمان
درمان بیماری دریچهای قلب به شدت بیماری، نوع دریچهٔ درگیر و وجود یا نبود علائم بستگی دارد. بسیاری از افراد مبتلا به اختلال خفیف دریچهای، بدون علامت هستند و وضعیت آنها ممکن است سالها پایدار بماند؛ در این افراد رویکرد اولیه معمولاً پایش دورهای است.
پایش و سبک زندگی
در موارد خفیف تا متوسط، پزشک معمولاً پیگیری منظم و توصیههای سبک زندگی سالم قلب را پیشنهاد میدهد، از جمله تغذیهٔ مناسب، کنترل وزن، کاهش استرس، فعالیت بدنی متناسب و ترک سیگار.
داروها برای کنترل علائم
در مواردی که علائم وجود دارد یا بیماریهای زمینهای همراه است، پزشک ممکن است داروهایی برای کنترل فشار خون، تنظیم ضربان قلب، پیشگیری از لخته شدن خون یا درمان عفونت زمینهای تجویز کند. تعیین نوع و میزان دارو باید توسط پزشک معالج و بر اساس شرایط فردی بیمار انجام شود.
ترمیم یا تعویض دریچه
در موارد شدید یا زمانی که علائم بروز میکند یا بدتر میشود، ممکن است ترمیم یا تعویض جراحی دریچه لازم شود.
- ترمیم دریچه (Valve Repair): شامل روشهایی مانند دوختن لَتها، اصلاح شکل لَتها، یا وصلهگذاری روی پارگیها است و در برخی موارد از بالن یا استنت نیز برای بازکردن مسیر خون استفاده میشود.
- تعویض دریچه (Valve Replacement): در مواردی که ترمیم امکانپذیر نباشد، دریچهٔ آسیبدیده با دریچهٔ مکانیکی یا دریچهٔ بیولوژیک (از بافت حیوانی) جایگزین میشود. دریچهٔ مکانیکی بادوامتر است اما نیازمند مصرف مادامالعمر داروی رقیقکنندهٔ خون است، در حالی که دریچهٔ بیولوژیک به این دارو نیاز ندارد اما عمر کوتاهتری دارد.
- روشهای کمتهاجمی: تعویض دریچهٔ آئورت از راه کاتتر (Transcatheter Aortic Valve Replacement یا TAVR، که با نام TAVI نیز شناخته میشود) روشی است که برای بیماران مبتلا به تنگی شدید و علامتدار دریچهٔ آئورت به کار میرود، بهویژه در بیمارانی که کاندید جراحی باز قلب باز نیستند یا خطر جراحی در آنها بالاست. در این روش، بهجای باز کردن قفسهٔ سینه، دریچهٔ جدید از طریق یک کاتتر (اغلب از راه رگ کشاله ران) به قلب هدایت و جایگزین میشود.
در بیمارانی که همزمان دچار نارسایی قلبی نیز هستند، اصول کلی مدیریت نارسایی قلبی نیز باید مورد توجه قرار گیرد؛ برای اطلاعات بیشتر میتوانید به مقالهٔ اختصاصی «نارسایی قلب» در همین سایت مراجعه کنید.
• ۵ دقیقه مطالعه
کلسترول بالا (هایپرلیپیدمی) چیست؟ علائم خاموش، خطرات و روشهای کنترل
هایپرلیپیدمی یکی از اصلیترین عوامل بروز آترواسکلروز (تصلب شرایین)، سکتههای قلبی و مغزی است که اغلب بدون علامت پیشرفت میکند. در این مقاله به بررسی تفاوت LDL و HDL، تفسیر آزمایش چربی خون و راهکارهای درمانی دارویی و سبک زندگی پرداخته شده است.
بررسیشده بر اساس راهنماهای بالینی قلب و عروق
مطالعه کامل مقاله
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس نامتعارف، تپش قلب، تورم غیرمعمول پا، درد قفسهٔ سینه یا سنکوپ، یا در صورتی که پزشک هنگام معاینه سوفل قلبی تشخیص داده است، مراجعه به پزشک و انجام ارزیابیهای تخصصی قلبی ضروری است.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
منابع
- NHLBI, NIH — What Are Heart Valve Diseases?
- NHLBI, NIH — Heart Valve Diseases: Causes and Risk Factors
- NHLBI, NIH — Heart Valve Diseases: Diagnosis
- NHLBI, NIH — Heart Valve Diseases: Treatment
- CDC — About Heart Valve Disease
- Mayo Clinic — Heart valve disease: Symptoms and causes
- Cleveland Clinic — Heart Valve Disease
- American Heart Association — Types of Replacement Heart Valves (including TAVR)
- MedlinePlus — Heart Valve Diseases
