عکس رحم (هیستروسالپنگوگرافی یا HSG)؛ آمادگی، درد و زمان مناسب انجام

عکس رحم، با نام تخصصی هیستروسالپنگوگرافی (Hysterosalpingography یا HSG)، یک تصویربرداری با اشعه ایکس از داخل رحم و لوله‌های فالوپ است که عمدتاً برای بررسی علت دشواری در باردار شدن (ناباروری) و همچنین بررسی سقط مکرر به کار می‌رود (RadiologyInfo.org). در این مقاله توضیح می‌دهیم HSG چه چیزی را نشان می‌دهد، چه زمانی از چرخهٔ قاعدگی انجام می‌شود، قبل از آن چه باید کرد، چقدر دردناک است و بعد از آن چه علائمی طبیعی و چه علائمی هشداردهنده‌اند.

HSG چیست و چه چیزی را بررسی می‌کند؟

HSG یک آزمایش تصویربرداری با اشعه ایکس از رحم و لوله‌های فالوپ است که با فلوروسکوپی (Fluoroscopy، تصویربرداری ویدئویی لحظه‌ای با اشعه ایکس) و یک ماده حاجب (Contrast Material) محلول در آب انجام می‌شود (RadiologyInfo.org). این آزمایش نشان می‌دهد لوله‌های فالوپ باز هستند یا نه و حفرهٔ رحم شکل طبیعی دارد یا نه (ASRM).

HSG در چه مواردی درخواست می‌شود؟

• بررسی دشواری در باردار شدن، شامل باز بودن لوله‌ها، شکل و ساختار رحم و وجود بافت جوشگاهی (اسکار) در حفرهٔ رحم یا شکم (RadiologyInfo.org)
• ارزیابی بستن لوله‌ها (توبکتومی یا عقیم‌سازی) و بازگشایی آن، و بازشدن دوبارهٔ لوله‌ها پس از عقیم‌سازی یا انسداد ناشی از بیماری (RadiologyInfo.org)
• بررسی سقط‌های مکرر ناشی از مشکلات رحم مانند فیبروم، پولیپ آندومتر، چسبندگی یا ناهنجاری‌های مادرزادی رحم (RadiologyInfo.org)

انجمن طب باروری آمریکا (ASRM) HSG را آزمون استاندارد خط اول برای ارزیابی باز بودن لوله‌ها می‌داند، به‌ویژه زمانی که جراحی ترمیمی در نظر گرفته می‌شود. اگر HSG لوله‌های باز را نشان دهد، انسداد لوله بسیار بعید است (ASRM Committee Opinion).

HSG چه چیزهایی را نشان نمی‌دهد؟

HSG فقط داخل رحم و لوله‌ها را نشان می‌دهد؛ برای تخمدان‌ها، دیوارهٔ رحم و سایر ساختارهای لگن ممکن است سونوگرافی یا ام‌آر‌آی لازم شود. همچنین ناباروری ناشی از کمی یا اختلال اسپرم، یا ناتوانی تخمک بارورشده در لانه‌گزینی را بررسی نمی‌کند (RadiologyInfo.org). به گفتهٔ ASRM، HSG برای ارزیابی تخمدان‌ها یا تشخیص اندومتریوز طراحی نشده و فیبروم‌های خارج از حفرهٔ رحم را نشان نمی‌دهد (ASRM).

عکس رحم چه روزی از سیکل انجام می‌شود؟

RadiologyInfo.org زمان انجام را ۷ تا ۱۰ روز پس از اولین روز قاعدگی و پیش از تخمک‌گذاری ذکر می‌کند (RadiologyInfo.org). کلینیک کلیولند هم زمان ایده‌آل را ۷ تا ۱۰ روز پس از اولین روز قاعدگی می‌داند و توضیح می‌دهد این بازه معمولاً پیش از تخمک‌گذاری است و احتمال باردار بودن هنگام آزمایش را کم می‌کند (Cleveland Clinic). ASRM به‌صورت کلی‌تر می‌گوید آزمایش معمولاً پس از پایان قاعدگی و پیش از تخمک‌گذاری انجام می‌شود (ASRM). روز دقیق را پزشک یا مرکز تصویربرداری با توجه به وضعیت شما تعیین می‌کند. اگر ممکن است باردار باشید، آزمایش نباید انجام شود (RadiologyInfo.org).

آمادگی قبل از HSG

رد بارداری و عفونت

اگر احتمال بارداری وجود دارد یا عفونت فعال لگنی دارید، HSG نباید انجام شود. علائم عفونت لگنی یا بیماری مقاربتی درمان‌نشده را هم باید به پزشک و تکنسین بگویید (RadiologyInfo.org). کلینیک کلیولند نیز می‌خواهد عفونت لگنی، علائم عفونت مقاربتی، خونریزی شدید فعلی یا احتمال بارداری را اعلام کنید (Cleveland Clinic).

مسکن قبل از آزمایش

مطابق RadiologyInfo.org می‌توان برای کاهش ناراحتی از مسکن‌های بدون نسخه مانند استامینوفن استفاده کرد (RadiologyInfo.org)؛ ASRM هم می‌گوید مصرف داروهای گرفتگی قاعدگی مانند ایبوپروفن پیش از آزمایش می‌تواند علائم را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد (ASRM). نوع و زمان مصرف دارو را با پزشک خود هماهنگ کنید. همچنین ممکن است پزشک برای پیشگیری از عفونت، آنتی‌بیوتیک پیش از آزمایش تجویز کند (Cleveland Clinic).

آلرژی و حساسیت به ید

اگر به ماده حاجب یددار حساسیت دارید، پیش از آزمایش به پزشک بگویید (RadiologyInfo.org). ASRM بیان می‌کند به‌ندرت ممکن است فرد به ماده حاجب یددار مورد استفاده در HSG حساسیت داشته باشد؛ حساسیت به ید، مواد حاجب تزریقی یا غذاهای دریایی را باید به پزشک اطلاع داد و در افراد دارای حساسیت به ید، HSG باید بدون ماده حاجب حاوی ید انجام شود (ASRM).

نکات عملی روز آزمایش

• لباس گشاد و راحت بپوشید و جواهرات را همراه نیاورید؛ اشیای فلزی یا لباسِ ناحیهٔ لگن که در تصویر تداخل ایجاد کند باید برداشته شود و گان می‌پوشید (RadiologyInfo.org).
• همهٔ داروها، آلرژی‌ها و بیماری‌های اخیر خود را به پزشک اطلاع دهید (RadiologyInfo.org).
• برای بازگشت به منزل همراه داشته باشید، زیرا گرفتگی ممکن است رانندگی را دشوار کند (Cleveland Clinic).

دستور مرکز انجام‌دهنده دربارهٔ ناشتایی یا آمادگی‌های دیگر مقدم است؛ منبع معتبری که یک دستور عمومی ناشتایی را تأیید کند یافت نشد.

مراحل انجام HSG

• وضعیت بدن: معمولاً سرپایی انجام می‌شود و شما مانند معاینهٔ زنان به پشت دراز می‌کشید و زانوها خم است یا پاها روی رکاب قرار می‌گیرد.
• اسپکولوم و کاتتر: پزشک اسپکولوم قرار می‌دهد، دهانهٔ رحم را تمیز می‌کند و یک کاتتر وارد می‌کند.
• تزریق ماده حاجب: پس از برداشتن اسپکولوم و قرارگیری زیر دستگاه فلوروسکوپی، پزشک ماده حاجب را از طریق کاتتر وارد حفرهٔ رحم و لوله‌ها می‌کند و تصاویر فلوروسکوپی را ثبت می‌کند. ممکن است از شما خواسته شود وضعیت بدن را تغییر دهید.
• پایان: کاتتر خارج می‌شود و ممکن است تا تأیید کامل‌بودن تصاویر توسط رادیولوژیست کمی منتظر بمانید.

منبع مراحل بالا: RadiologyInfo.org. بر اساس همین منبع، آزمایش معمولاً حدود ۳۰ دقیقه طول می‌کشد، در حالی که ASRM و کلینیک کلیولند مدت انجام HSG را معمولاً کمتر از ۵ دقیقه ذکر می‌کنند (ASRM؛ Cleveland Clinic). منابع در این مورد هم‌خوان نیستند؛ مدت واقعی را از مرکز انجام‌دهنده بپرسید.

آیا HSG دردناک است؟ راه‌های کاهش درد

RadiologyInfo.org می‌گوید آزمایش باید فقط ناراحتی خفیف ایجاد کند و ممکن است هنگام قرار دادن کاتتر و تزریق ماده حاجب کمی ناراحتی و گرفتگی حس شود (RadiologyInfo.org). ASRM درد را معمولاً گرفتگی خفیف تا متوسط رحم به مدت حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه توصیف می‌کند، هرچند برخی افراد چند ساعت گرفتگی دارند (ASRM). کلینیک کلیولند اضافه می‌کند اگر لوله‌ها بسته باشند ممکن است گرفتگی بیشتری احساس شود (Cleveland Clinic).

شواهد Cochrane دربارهٔ کنترل درد

مرور Cochrane منتشرشده در سال ۲۰۱۵ شامل ۲۳ کارآزمایی تصادفی با ۱۲۷۲ زن ۱۸ تا ۴۲ ساله بود (Cochrane Library؛ Cochrane). خلاصهٔ نتایج:

نویسندگان نتیجه می‌گیرند فقط بی‌حس‌کننده‌های موضعی و اپیوئیدهای وریدی در کاهش درد حین آزمایش فایده نشان داده‌اند، شواهد برای تسکین درد پس از آزمایش محدود است و دربارهٔ عوارض جانبی نیز داده‌های کافی برای نتیجه‌گیری قطعی وجود ندارد (Cochrane). انتخاب روش تسکین درد تصمیمی پزشکی است و باید با پزشک معالج در میان گذاشته شود.

بعد از HSG؛ علائم طبیعی و علائم هشدار

علائم طبیعی

• لکه‌بینی واژینال برای چند روز (RadiologyInfo.org) یا یک تا دو روز (ASRM؛ Cleveland Clinic)
• ترشح چسبناکِ حاوی مقدار کمی خون؛ کلینیک کلیولند استفاده از نوار بهداشتی را برای جمع‌کردن ماده حاجبی که از واژن خارج می‌شود توصیه می‌کند (Cleveland Clinic)
• بازگشت فوری به فعالیت‌های عادی معمولاً ممکن است، هرچند برخی پزشکان پرهیز از رابطهٔ جنسی را برای چند روز توصیه می‌کنند (ASRM)

علائم هشدار

کلینیک کلیولند توصیه می‌کند در صورت بروز موارد زیر پس از HSG با پزشک تماس بگیرید (Cleveland Clinic):

• غش کردن
• تب یا لرز
• ترشح بدبوی واژن
• خونریزی شدید واژینال
• درد یا گرفتگی شدید شکم
• استفراغ

ASRM نیز توصیه می‌کند در صورت افزایش درد یا تب در یک تا دو روز پس از آزمایش با پزشک تماس بگیرید؛ این منبع عفونت لگنی را شایع‌ترین مشکل جدی HSG می‌داند (ASRM).

عوارض و ایمنی

• عفونت: عفونت لگنی شایع‌ترین مشکل جدی است و معمولاً در افرادی رخ می‌دهد که سابقهٔ بیماری لوله‌ها دارند؛ به گفتهٔ ASRM، عوارض شناخته‌شدهٔ HSG، که برخی از آن‌ها جدی‌اند، در کمتر از ۱ درصد موارد رخ می‌دهند (ASRM).
• سبکی سر یا غش: به‌ندرت در حین یا کمی پس از آزمایش (ASRM).
• واکنش آلرژیک به ماده حاجب و آسیب به رحم یا دهانهٔ رحم: از عوارض نادر (Cleveland Clinic).
• پرتو: ASRM پرتوگیری HSG را بسیار کم و کمتر از رادیوگرافی کلیه یا روده می‌داند؛ RadiologyInfo.org می‌گوید دوز پرتو این آزمایش متغیر است و فایدهٔ تشخیص دقیق بسیار بیشتر از خطر مربوط است (ASRM؛ RadiologyInfo.org).

HSG در مقایسه با سونوهیستروگرافی و لاپاروسکوپی

بیانیهٔ ASRM به نقل از یک مطالعه گزارش می‌کند در ۶۰ درصد بیمارانی که HSG انسداد ابتدای لوله را نشان داده بود، HSG تکراری یک ماه بعد باز بودن لوله را نشان داد؛ بنابراین یک نتیجهٔ «بسته» باید با احتیاط تفسیر شود (ASRM Committee Opinion).

نتیجهٔ HSG را چگونه تفسیر کنیم؟

تصاویر را رادیولوژیست بررسی می‌کند (RadiologyInfo.org). اگر ماده حاجب در تصاویر از لوله‌ها عبور کند، لوله‌ها باز هستند و اگر مانعی جریان را متوقف کند، لوله‌ها بسته‌اند. در صورت نتیجهٔ غیرطبیعی، پزشک آزمایش‌های بیشتر یا گزینه‌های درمانی را پیشنهاد می‌کند (Cleveland Clinic). در صورت انسداد، گزینه‌ها شامل لاپاروسکوپی یا لقاح آزمایشگاهی (IVF) است (ASRM). تفسیر نهایی و برنامهٔ درمان با پزشک است.

آیا HSG شانس بارداری را بالا می‌برد؟

ASRM می‌گوید اینکه HSG باروری را افزایش دهد بحث‌برانگیز است؛ برخی مطالعات افزایش اندکی در باروری را به مدت حدود ۳ ماه پس از HSG طبیعی نشان داده‌اند، اما بیشتر پزشکان HSG را فقط برای تشخیص انجام می‌دهند (ASRM). کلینیک کلیولند هم می‌گوید کیفیت مطالعات متفاوت است و پیش از آنکه HSG یک روش درمان باروری تلقی شود پژوهش بیشتری لازم است؛ همچنین معمولاً تلاش برای بارداری چند روز پس از HSG بی‌خطر است، اما باید با پزشک تأیید شود (Cleveland Clinic). برای آشنایی با سایر علل و روش‌های بررسی، مقالهٔ ناباروری را بخوانید.

سؤالات پرتکرار

HSG چقدر درد دارد؟

معمولاً گرفتگی خفیف تا متوسط رحم که حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه طول می‌کشد؛ برخی افراد چند ساعت گرفتگی دارند (ASRM).

کدام روز سیکل برای HSG مناسب است؟

۷ تا ۱۰ روز پس از اولین روز قاعدگی و پیش از تخمک‌گذاری (RadiologyInfo.org؛ Cleveland Clinic).

بعد از HSG چه زمانی می‌توان رابطهٔ جنسی داشت؟

ASRM می‌گوید برخی پزشکان پرهیز از رابطه را برای چند روز توصیه می‌کنند (ASRM). زمان دقیق را از پزشک خود بپرسید.

آیا بعد از HSG بارداری آسان‌تر می‌شود؟

شواهد قطعی نیست. برخی مطالعات افزایش اندک باروری را به مدت حدود ۳ ماه پس از HSG طبیعی نشان داده‌اند، اما HSG هنوز درمان باروری محسوب نمی‌شود (ASRM؛ Cleveland Clinic).

آیا خونریزی بعد از HSG طبیعی است؟

لکه‌بینی یک تا دو روز پس از آزمایش طبیعی است (ASRM)؛ اما در صورت خونریزی شدید واژینال باید با پزشک تماس بگیرید (Cleveland Clinic).

عوارض HSG چیست؟

عوارض در کمتر از ۱ درصد موارد رخ می‌دهند و شایع‌ترین مشکل جدی عفونت لگنی است؛ سبکی سر، واکنش آلرژیک به ماده حاجب و آسیب به رحم یا دهانهٔ رحم نیز نادر گزارش شده‌اند (ASRM؛ Cleveland Clinic).

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• RadiologyInfo.org (ACR/RSNA): Hysterosalpingography
• ASRM (ReproductiveFacts.org): Hysterosalpingogram (HSG) patient fact sheet
• Practice Committee of ASRM: Role of tubal surgery in the era of assisted reproductive technology: a committee opinion. Fertil Steril 2021;115:1143–50
• Hindocha A, et al. Pain relief in hysterosalpingography. Cochrane Database of Systematic Reviews 2015, Issue 9, CD006106
• Cochrane: Drug treatments for pain relief in hysterosalpingography (plain language summary)
• Cleveland Clinic: Hysterosalpingogram (HSG)