شقاق مقعد (فیشر آنال)؛ علل، علائم و روش‌های درمان

شقاق مقعد یا فیشر آنال (Anal Fissure) یکی از شایع‌ترین علل درد و خون‌ریزی هنگام اجابت مزاج است. این عارضه معمولاً با درمان‌های ساده و محافظه‌کارانه بهبود می‌یابد، اما شناخت علائم هشداردهنده و زمان مراجعه به پزشک اهمیت زیادی دارد.

شقاق مقعد چیست؟

شقاق مقعد یک پارگی طولی کوچک در پوشش داخلی کانال مقعد (آنودرم) است که معمولاً در خط میانی این کانال، بیشتر در سمت خلفی، رخ می‌دهد. این پارگی سطحی پوشش مخاطی مقعد را از هم می‌درد و به دلیل قرارگیری در ناحیه‌ای پرعصب، حتی زخم‌های کوچک نیز می‌توانند درد شدیدی ایجاد کنند.

بر اساس منابع علمی (StatPearls)، سالانه حدود ۲۴۰ تا ۳۴۲ هزار مورد جدید شقاق مقعد در ایالات متحده تشخیص داده می‌شود و خطر ابتلا به آن در طول عمر نزدیک به ۷.۸ درصد تخمین زده شده است. طبق کلینیک کلیولند، این عارضه به‌ویژه در شیرخواران و زنان باردار شایع‌تر است و حدود نیمی از مبتلایان پیش از ۴۰ سالگی دچار آن می‌شوند.

علل و عوامل خطر شقاق مقعد

بیشتر شقاق‌های مقعد در اثر آسیب موضعی به بافت آنودرم ایجاد می‌شوند؛ عاملی که معمولاً با افزایش تون (سفتی) اسفنکتر داخلی مقعد همراه است. این سفتی عضلانی جریان خون موضعی را کاهش می‌دهد، بهبود زخم را به تأخیر می‌اندازد و چرخهٔ درد و اسپاسم را تداوم می‌بخشد.

• یبوست و عبور مدفوع سفت یا حجیم: شایع‌ترین علت شقاق مقعد است.
• اسهال مزمن: تحریک مکرر و طولانی‌مدت پوشش کانال مقعد.
• زایمان: به‌ویژه زایمان واژینال، به دلیل فشار و کشش ناحیهٔ مقعد و پرینه.
• جراحی‌های قبلی ناحیهٔ مقعد یا آسیب ناشی از رابطهٔ جنسی مقعدی.

شقاق‌هایی که خارج از خط میانی، چندگانه یا مقاوم به درمان باشند («شقاق ثانویه») می‌توانند با بیماری‌های زمینه‌ای دیگری مانند بیماری کرون (Crohn’s disease)، عفونت‌ها یا ضایعات بدخیم مرتبط باشند و نیاز به بررسی تخصصی بیشتر دارند.

نشانه‌ها و علائم شقاق مقعد

نشانهٔ کلاسیک شقاق مقعد، درد شدید حین و پس از اجابت مزاج است که می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. علائم اصلی عبارت‌اند از:

• درد سوزشی یا تیزِ ناگهانی هنگام دفع مدفوع.
• ادامهٔ درد پس از اجابت مزاج، گاه تا چند ساعت.
• خون قرمز روشن روی دستمال توالت یا سطح مدفوع (برخلاف خون تیره یا مخلوط با مدفوع).
• اسپاسم عضلهٔ اسفنکتر مقعد.
• در برخی موارد خارش یا احساس ناراحتی مداوم در ناحیهٔ مقعد.

تفاوت شقاق مقعد با بواسیر (هموروئید)

شقاق مقعد و بواسیر (هموروئید) از نظر علائم شباهت‌هایی دارند و گاه با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، اما از نظر ماهیت و الگوی علائم متفاوت‌اند. برای اطلاعات تخصصی‌تر دربارهٔ بواسیر، می‌توانید به مقالهٔ اختصاصی «بواسیر (هموروئید)» مراجعه کنید.

انواع شقاق مقعد: حاد و مزمن

شقاق حاد

شقاق حاد به شقاقی گفته می‌شود که کمتر از ۶ هفته از شروع علائم آن گذشته باشد. این نوع معمولاً با درمان‌های محافظه‌کارانه به‌خوبی بهبود می‌یابد.

شقاق مزمن

در صورتی که علائم بیش از ۶ هفته (در برخی منابع بالینی تا ۸ هفته) ادامه یابد، شقاق مزمن تلقی می‌شود. طبق منابع علمی، تا حدود ۴۰ درصد از شقاق‌های حاد در صورت عدم بهبود کامل، به شکل مزمن درمی‌آیند. شقاق مزمن معمولاً با لبه‌های ضخیم‌شده و گاه با یک زائدهٔ پوستی کوچک (skin tag) در انتهای زخم همراه است و بیشتر نیازمند درمان دارویی یا تخصصی است.

روش‌های درمان شقاق مقعد

درمان‌های محافظه‌کارانه (خط اول درمان)

طبق دستورالعمل بالینی انجمن جراحان کولون و رکتوم آمریکا (ASCRS، منتشرشده در ۲۰۲۳)، درمان غیرجراحی خط اول ایمن و مؤثر برای شقاق حاد است و نزدیک به نیمی از بیماران مبتلا به شقاق حاد با همین اقدامات سادهٔ محافظه‌کارانه بهبود می‌یابند.

• اصلاح یبوست: افزایش مصرف فیبر غذایی و مایعات برای نرم نگه‌داشتن مدفوع.
• حمام نشیمنگاهی (Sitz bath): نشستن در آب ولرم به مدت چند دقیقه، چند بار در روز و به‌ویژه پس از اجابت مزاج، برای کاهش اسپاسم اسفنکتر و کمک به بهبود زخم.
• استفاده از نرم‌کننده‌های مدفوع در صورت نیاز.
• پرهیز از به‌تأخیرانداختن اجابت مزاج و رعایت بهداشت موضعی.

در مجموع، بر اساس اطلاعات جانز هاپکینز (Johns Hopkins Medicine)، حدود ۹۰ درصد شقاق‌های مقعد بدون نیاز به جراحی بهبود می‌یابند؛ این میزان شامل اقدامات سادهٔ محافظه‌کارانه و در صورت نیاز داروهای موضعی می‌شود (یعنی افزون بر مواردی که تنها با اقدامات ساده بهبود می‌یابند، شماری نیز با درمان دارویی موضعی و بدون جراحی خوب می‌شوند). برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ مدیریت یبوست، مقالهٔ اختصاصی «یبوست» را نیز مطالعه کنید.

درمان‌های دارویی موضعی

در صورتی که علائم با اقدامات اولیه برطرف نشود، پزشک ممکن است پمادهای موضعی حاوی نیترات‌ها یا مسدودکننده‌های کانال کلسیم (مانند نیفدیپین موضعی) تجویز کند. این داروها با کاهش تون اسفنکتر داخلی مقعد، جریان خون موضعی را افزایش داده و روند بهبود زخم را تسریع می‌کنند. طبق راهنمای ASCRS، مسدودکننده‌های کانال کلسیم اثربخشی مشابهی با نیترات‌ها دارند اما عوارض جانبی کمتری (از جمله سردرد کمتر) ایجاد می‌کنند و می‌توانند به‌عنوان گزینهٔ خط اول دارویی نیز استفاده شوند. تعیین نوع دارو، نحوهٔ مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک و بر اساس شرایط هر بیمار مشخص شود.

گزینه‌های تخصصی برای موارد مقاوم

در شقاق‌های مزمنی که به درمان‌های دارویی پاسخ نمی‌دهند، گزینه‌های تخصصی زیر ممکن است مطرح شوند:

• تزریق سم بوتولینوم (بوتاکس): تزریق به اسفنکتر داخلی مقعد باعث شل‌شدن موقت این عضله و بهبود جریان خون موضعی می‌شود؛ اثر آن معمولاً تا حدود ۳ ماه ادامه دارد.
• اسفنکتروتومی جانبی داخلی (Lateral Internal Sphincterotomy): یک عمل جراحی سرپایی که در آن بخش کوچکی از عضلهٔ اسفنکتر داخلی برش داده می‌شود. طبق مطالعات، این روش می‌تواند در حدود ۹۶ درصد موارد به بهبودی کامل منجر شود، اما در بخشی از بیماران (بر اساس برخی مطالعات تا حدود ۴۵ درصد بلافاصله پس از عمل) بی‌اختیاری موقت گاز یا مدفوع دیده می‌شود که معمولاً با گذشت زمان کاهش می‌یابد (کمتر از ۱۰ درصد پس از ۵ سال).

انتخاب روش درمانی مناسب و زمان‌بندی آن باید توسط پزشک متخصص گوارش یا جراح کولون و رکتوم و پس از معاینه انجام شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

هرگونه خون‌ریزی مقعدی، حتی اگر جزئی به نظر برسد، باید توسط پزشک ارزیابی شود. بر اساس مایوکلینیک و سازمان بهداشت ملی بریتانیا (NHS)، مشاهدهٔ خون در مدفوع یا خون‌ریزی مقعدی می‌تواند نشانهٔ سایر بیماری‌ها از جمله بواسیر، بیماری‌های التهابی روده یا سایر ضایعات گوارشی باشد که نیازمند بررسی پزشکی هستند و نباید صرفاً به شقاق مقعد نسبت داده شود.

در موارد زیر مراجعهٔ زودتر به پزشک توصیه می‌شود:

• درد یا خون‌ریزی بیش از یکی دو روز ادامه یابد.
• علائم پس از چند هفته درمان محافظه‌کارانه بهبود نیابد.
• درد آن‌قدر شدید باشد که فرد از اجابت مزاج اجتناب کند.
• محل زخم خارج از خط میانی یا همراه با چند ضایعه باشد (احتمال شقاق ثانویه).

پیشگیری از شقاق مقعد

• مصرف کافی فیبر غذایی و مایعات برای پیشگیری از یبوست و نرم نگه‌داشتن مدفوع.
• عدم به‌تأخیرانداختن نیاز به اجابت مزاج.
• فعالیت بدنی منظم برای بهبود عملکرد روده.
• رعایت بهداشت موضعی و پرهیز از فشار زیاد هنگام اجابت مزاج.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص قطعی و انتخاب روش درمان مناسب باید توسط پزشک متخصص و پس از معاینهٔ بالینی انجام شود.

منابع

• NCBI StatPearls — Anal Fissures
• Cleveland Clinic — Anal Fissure: What It Is, Symptoms, Causes & Treatment
• Johns Hopkins Medicine — Anal Fissures
• Mayo Clinic — Anal fissure: Symptoms and causes
• NHS — Anal fissure
• Diseases of the Colon & Rectum — The American Society of Colon and Rectal Surgeons (ASCRS) Clinical Practice Guidelines for the Management of Anal Fissures (2023)