انواع قرص‌های ضدبارداری و تفاوت آن‌ها

قرص‌های ضدبارداری (Oral Contraceptive Pills) یکی از پرمصرف‌ترین روش‌های پیشگیری از بارداری در جهان هستند. با این حال، دو دستهٔ اصلی این قرص‌ها — قرص‌های ترکیبی (Combined Oral Contraceptives) و قرص‌های فقط پروژستینی یا مینی‌پیل (Progestin-Only Pills / Minipill) — از نظر ترکیب هورمونی، مکانیسم اثر، اثربخشی، و موارد منع مصرف با یکدیگر تفاوت‌های مهمی دارند. انتخاب نوع مناسب قرص باید حتماً با مشورت پزشک یا ماما انجام شود و هیچ‌گاه خودسرانه شروع نشود.

دستهٔ اول: قرص‌های ضدبارداری ترکیبی (Combined Oral Contraceptives)

ترکیب هورمونی

قرص‌های ترکیبی حاوی دو هورمون هستند: استروژن (معمولاً اتینیل استرادیول / Ethinyl Estradiol) و یک پروژستین (Progestin). پروژستین‌های مختلفی در انواع قرص‌ها به‌کار می‌روند، از جمله لوونورژسترل (Levonorgestrel)، نورتیندرون (Norethindrone)، دسوژسترل (Desogestrel)، درسپیرنون (Drospirenone) و دیگران.

مکانیسم اثر

مکانیسم اصلی قرص‌های ترکیبی مهار تخمک‌گذاری (Ovulation Inhibition) از طریق سرکوب ترشح گنادوتروپین‌ها (Gonadotropins) است. علاوه بر این، پروژستین موجود در این قرص‌ها موکوس دهانهٔ رحم را ضخیم می‌کند و نفوذ اسپرم را دشوار می‌سازد.

زیرانواع قرص‌های ترکیبی

• تک‌فازی (Monophasic): دوز استروژن و پروژستین در تمام قرص‌های فعال یکسان است. پایدارترین سطح هورمونی را ایجاد می‌کند و احتمال سردرد، نفخ و حساسیت پستان کمتر است.
• دوفازی (Biphasic): مقدار استروژن در طول دوره ثابت است اما دوز پروژستین در دو مرحله تغییر می‌کند.
• سه‌فازی (Triphasic): دوز هر دو هورمون یا فقط پروژستین در سه مرحله تغییر می‌کند تا الگوی چرخه‌ای طبیعی‌تری ایجاد شود.
• چرخهٔ تمدیدشده (Extended Cycle): در این رژیم، قرص‌های فعال برای ۸۴ روز متوالی مصرف می‌شوند (به‌جای ۲۱ روز)؛ بنابراین عادت ماهانه‌ها به چهار بار در سال کاهش می‌یابند. مطالعات نشان داده‌اند اثربخشی و ایمنی این رژیم مشابه رژیم ۲۸ روزه است.

اثربخشی قرص‌های ترکیبی

بر اساس منبع StatPearls/NCBI، با مصرف صحیح (Perfect Use) کمتر از یک نفر در هر ۱۰۰ زن در سال اول مصرف باردار می‌شود. در مصرف واقعی (Typical Use) — که شامل فراموش کردن قرص می‌شود — این عدد به ۹ نفر از هر ۱۰۰ زن می‌رسد. به بیان دیگر، اثربخشی نظری ۹۹٪ در برابر اثربخشی معمول حدود ۹۱٪ است.

دستهٔ دوم: قرص‌های فقط پروژستینی — مینی‌پیل (Progestin-Only Pills / Minipill)

ترکیب هورمونی

مینی‌پیل فاقد استروژن است و فقط حاوی یک پروژستین است. فرمولاسیون‌های رایج شامل نورتیندرون (Norethindrone)، نورژسترل (Norgestrel) و درسپیرنون (Drospirenone) هستند.

مکانیسم اثر

مینی‌پیل عمدتاً از طریق ضخیم کردن موکوس دهانهٔ رحم برای جلوگیری از عبور اسپرم و نازک کردن آندومتر (Endometrium) عمل می‌کند. مهار تخمک‌گذاری نسبی است: نورتیندرون و نورژسترل تنها در حدود نیمی از چرخه‌ها تخمک‌گذاری را مهار می‌کنند، در حالی که درسپیرنون اثر قوی‌تری بر مهار تخمک‌گذاری دارد.

اثربخشی مینی‌پیل

طبق اطلاعات CDC و NHS، با مصرف صحیح اثربخشی مینی‌پیل ۹۹٪ تخمین زده می‌شود. با مصرف معمول حدود ۷ تا ۹ نفر از هر ۱۰۰ زن در سال اول باردار می‌شوند. نکتهٔ مهم: مینی‌پیل نیاز به مصرف دقیقاً در یک ساعت ثابت هر روز دارد؛ تأخیر بیش از چند ساعت در مصرف می‌تواند اثربخشی را کاهش دهد.

جدول مقایسه: قرص ترکیبی در برابر مینی‌پیل

مزایای غیرپیشگیرانهٔ قرص‌های ضدبارداری

طبق راهنماهای ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) و مطالعات منتشرشده در PMC، قرص‌های ترکیبی علاوه بر پیشگیری از بارداری، مزایای درمانی زیر را نیز دارند:

• دیسمنوره (Dysmenorrhea / درد قاعدگی): قرص‌های ترکیبی در حدود ۸۰٪ موارد به کاهش درد قاعدگی کمک می‌کنند.
• آندومتریوز (Endometriosis): قرص‌های ترکیبی می‌توانند شدت درد ناشی از آندومتریوز را کاهش دهند.
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): با افزایش SHBG (Sex Hormone-Binding Globulin) و کاهش آندروژن آزاد، آکنه و پرموئی ناشی از PCOS را بهبود می‌بخشند.
• کیست‌های تخمدانی: جلوگیری از تخمک‌گذاری، خطر تشکیل کیست‌های عملکردی را کاهش می‌دهد.
• کاهش خطر سرطان آندومتر و تخمدان در مصرف طولانی‌مدت (بر اساس شواهد اپیدمیولوژیک).

هشدارهای مهم پزشکی — موارد منع مصرف

موارد منع مطلق قرص ترکیبی (WHO MEC Category 4 / US MEC 2024)

طبق معیارهای واجد شرایط پزشکی سازمان جهانی بهداشت (WHO Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use) و نسخهٔ ۲۰۲۴ آمریکا (US MEC 2024)، قرص‌های ترکیبی برای گروه‌های زیر ممنوع یا بسیار پرخطر هستند:

• زنان بالای ۳۵ سال که سیگار می‌کشند (به‌ویژه ۱۵ سیگار یا بیشتر در روز): خطر ترومبوز شریانی و سکتهٔ قلبی به‌شدت افزایش می‌یابد.
• سابقهٔ لختهٔ خون، ترومبوز وریدی عمقی (DVT) یا آمبولی ریه (PE)
• میگرن با اورا (Migraine with Aura): میگرن با اورا به‌تنهایی خطر سکتهٔ ایسکمیک را دو برابر می‌کند؛ ترکیب آن با قرص ترکیبی و سیگار خطر سکته را تا ۷ برابر افزایش می‌دهد.
• فشار خون بالای کنترل‌نشده (Uncontrolled Hypertension)
• بیماری قلبی-عروقی یا سابقهٔ سکتهٔ مغزی (Stroke)
• جهش‌های انعقادی ارثی (Thrombogenic Mutations) مانند فاکتور V لیدن
• بیماری شدید کبدی: سیروز جبران‌نشده، تومور کبدی
• کمتر از ۶ هفته پس از زایمان در مادران شیرده
• سرطان پستان فعال

خطر ترومبوآمبولی وریدی (VTE) با قرص‌های ترکیبی

این یکی از مهم‌ترین خطرات قرص‌های ترکیبی است. بر اساس مطالعات بزرگ منتشرشده در مجلات داوری‌شده، قرص‌های ترکیبی در کاربران عمومی خطر ترومبوآمبولی وریدی را حدود ۳ تا ۴ برابر نسبت به زنان غیرمصرف‌کننده افزایش می‌دهند (نسبت شانس تعدیل‌شده حدود ۲٫۹۷ با فاصلهٔ اطمینان ۲٫۷۸ تا ۳٫۱۷). افزایش تا حدود ۷ برابر تنها در زیرگروه‌های پرخطر مانند ناقلان ترومبوفیلی ارثی (مانند فاکتور V لیدن) دیده می‌شود. نوع پروژستین نیز مهم است: پروژستین‌های نسل سوم مانند دسوژسترل و درسپیرنون نسبت به لوونورژسترل خطر بالاتری برای VTE دارند (خطر نسبی حدود ۱٫۵ تا ۲ برابر در مقایسه با لوونورژسترل).

توجه مهم: خطر مطلق VTE در زنان جوان سالم پایین است، اما باید پیش از شروع قرص ترکیبی توسط پزشک ارزیابی شود. مینی‌پیل که فاقد استروژن است، این خطر را به‌میزان ناچیزی افزایش می‌دهد و برای زنانی که در معرض خطر VTE هستند گزینهٔ ایمن‌تری محسوب می‌شود.

مزیت مینی‌پیل برای گروه‌های پرخطر

مینی‌پیل برای زنانی که نمی‌توانند استروژن مصرف کنند گزینهٔ مناسب‌تری است، از جمله:

• مادران شیرده (بلافاصله پس از زایمان قابل مصرف است، برخلاف قرص ترکیبی)
• زنانی با سابقهٔ میگرن (باید با پزشک مشورت شود)
• زنان با خطر بالای ترومبوز
• زنان دیابتی با خطر بیماری شریانی

عوارض شایع قرص‌های ضدبارداری

عوارض شایع قرص ترکیبی

بر اساس StatPearls/NCBI و مطالعات معتبر، شایع‌ترین عوارض قرص‌های ترکیبی عبارت‌اند از:

• خون‌ریزی بین‌دوره‌ای (Breakthrough Bleeding): شایع‌ترین عارضه؛ در حدود ۵۰٪ از مصرف‌کنندگان در ماه‌های اول دیده می‌شود و در بیشتر موارد تا پایان سه ماه اول برطرف می‌شود.
• تهوع (می‌توان با مصرف شبانه کاهش داد)
• سردرد
• حساسیت پستان
• تغییرات خلقی، اضطراب یا افسردگی در برخی افراد
• کاهش میل جنسی در برخی موارد

اکثر این عوارض خفیف و گذرا هستند و با ادامهٔ مصرف یا تغییر فرمولاسیون قرص برطرف می‌شوند. تصمیم به تغییر قرص باید با پزشک باشد.

عوارض شایع مینی‌پیل

• بی‌نظمی قاعدگی و لکه‌بینی (Spotting) — می‌تواند تا ۶ تا ۹ ماه ادامه داشته باشد
• احساس پری پستان
• واکنش‌های پوستی در موارد نادر
• افزایش خطر حاملگی خارج از رحم (Ectopic Pregnancy) نسبت به قرص ترکیبی — هرچند نسبت به عدم استفاده از پیشگیری، خطر کمتر است

نکات مهم در مصرف قرص ضدبارداری

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

علائم زیر هنگام مصرف قرص ضدبارداری نیازمند مراجعهٔ فوری به پزشک است:

• درد یا تورم شدید در ساق پا (احتمال DVT)
• تنگی نفس ناگهانی (احتمال آمبولی ریه)
• درد شدید قفسه سینه
• سردرد شدید و ناگهانی، اختلال بینایی یا گفتار (احتمال سکتهٔ مغزی)
• زردی پوست یا چشم‌ها (نارسایی کبدی)

تداخل دارویی مهم

برخی داروها می‌توانند اثربخشی قرص ضدبارداری را کاهش دهند، از جمله برخی داروهای ضدصرع، داروهای ضدسل ریفامپیسین، و برخی داروهای HIV. همیشه داروهای مصرفی خود را به پزشک یا داروساز اطلاع دهید.

انتخاب قرص باید با پزشک یا ماما باشد

تأکید می‌شود که هیچ قرص ضدباردار مناسبی برای همهٔ زنان وجود ندارد. انتخاب نوع قرص به عواملی مانند سابقهٔ پزشکی فردی، عادت ماهانه، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی، برنامهٔ بارداری در آینده، و شیردهی بستگی دارد. شروع خودسرانهٔ هر نوع قرص ضدبارداری توصیه نمی‌شود.

این مطلب جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک یا داروساز نیست. انتخاب، شروع یا تغییر هر نوع قرص ضدبارداری باید با تجویز و نظر پزشک یا مامای متخصص انجام شود.

منابع

• Cooper DB, Patel P, Mahdy H. Oral Contraceptive Pills. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430882/
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Progestin-Only Pills. https://www.cdc.gov/contraception/hcp/usspr/progestin-only-pills.html
• CDC / US Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2024. PMC: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11315372/
• NHS. Progestogen-only pill. https://www.nhs.uk/contraception/methods-of-contraception/progestogen-only-pill/
• ACOG. Progestin-Only Hormonal Birth Control: Pill and Injection. https://www.acog.org/womens-health/faqs/progestin-only-hormonal-birth-control-pill-and-injection
• ACOG. Postpartum Birth Control. https://www.acog.org/womens-health/faqs/postpartum-birth-control
• ACOG / AAFP. Guidelines on Noncontraceptive Uses of Hormonal Contraceptives. AFP 2010. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2010/0801/p288.html
• Tepper NK, et al. Combined Oral Contraceptives and Venous Thromboembolism: Review and Perspective to Mitigate the Risk. Frontiers in Endocrinology. 2021. PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8697849/
• Lidegaard Ø, et al. Risk of venous thromboembolism from use of oral contraceptives containing different progestogens and oestrogen doses. BMJ 2011. PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3202015/
• Vinogradova Y, et al. Use of combined oral contraceptives and risk of venous thromboembolism (QResearch/CPRD). BMJ 2015. PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4444976/
• Dragoman MV, et al. Venous thrombosis risk among users of combined oral contraception — systematic review and meta-analysis. 2018. PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5969307/
• Dragoman MV, et al. A systematic review and meta-analysis of venous thrombosis risk among users of combined oral contraception. Int J Gynecol Obstet. 2018. https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ijgo.12455
• WHO. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use (MEC), 5th edition. WHO 2015 (updated). PMC overview: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5703409/
• Cleveland Clinic Journal of Medicine. Combined hormonal contraceptives and migraine: An update on the evidence. 2017. https://www.ccjm.org/content/84/8/631
• Non-Contraceptive Benefits of Oral Hormonal Contraceptives. PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3693657/
• PMC. The Contraindications to Combined Oral Contraceptives among Reproductive-Aged Women. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8835169/