سرطان دهانه رحم (Cervical Cancer)

سرطان دهانه رحم یکی از معدود سرطان‌هایی است که علت اصلی آن شناخته‌شده و راه‌های پیشگیری از آن به‌خوبی اثبات شده‌اند. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، این سرطان از نظر شیوع در میان زنان جهان در رتبهٔ پنجم قرار دارد و در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۰۴ هزار مورد جدید و ۲۸۰ هزار مرگ ناشی از آن گزارش شده است؛ بیشترین بار بیماری نیز در کشورهای با درآمد پایین و متوسط دیده می‌شود. نکتهٔ امیدوارکننده این است که با ترکیب واکسیناسیون HPV و غربالگری منظم، سرطان دهانه رحم به یکی از قابل‌پیشگیری‌ترین سرطان‌ها تبدیل شده است.

سرطان دهانه رحم چیست؟

دهانهٔ رحم (Cervix) بخش پایینی و باریک رحم است که رحم را به واژن متصل می‌کند. سرطان دهانه رحم زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های این ناحیه دچار تغییرات غیرطبیعی و رشد کنترل‌نشده شوند. این فرآیند معمولاً طی سال‌ها و از طریق مراحل پیش‌سرطانی (تغییرات سلولی موسوم به دیسپلازی یا CIN) پیش می‌رود، به همین دلیل فرصت زیادی برای تشخیص و درمان زودهنگام پیش از تبدیل‌شدن به سرطان تهاجمی وجود دارد.

HPV

نقش ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) در بروز سرطان دهانه رحم

بر اساس مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا (NCI)، تقریباً تمام موارد سرطان دهانه رحم ناشی از عفونت پایدار و طولانی‌مدت با انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی (Human Papillomavirus – HPV) است. در میان بیش از ۱۰۰ نوع HPV شناخته‌شده، انواع ۱۶ و ۱۸ نقش اصلی را دارند؛ به گفتهٔ WHO این دو نوع مسئول حدود ۷۶ درصد از موارد سرطان دهانه رحم در جهان هستند. برای اطلاعات کامل‌تر دربارهٔ HPV و راه‌های انتقال آن می‌توانید به مقالهٔ اختصاصی «زگیل تناسلی و HPV» در همین سایت مراجعه کنید.

چرا اکثر عفونت‌های HPV به سرطان منجر نمی‌شوند؟

عفونت با HPV بسیار شایع است و اکثر افراد فعال از نظر جنسی در طول زندگی خود حداقل یک‌بار به آن مبتلا می‌شوند. طبق گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، در حدود ۹۰ درصد موارد (۹ مورد از هر ۱۰) سیستم ایمنی بدن به‌طور خودبه‌خود عفونت را ظرف حدود دو سال کنترل و برطرف می‌کند و مشکلی ایجاد نمی‌شود؛ WHO نیز تأکید می‌کند که در بیشتر موارد سیستم ایمنی ویروس را به‌طور طبیعی پاک‌سازی می‌کند. تنها زمانی که عفونت با انواع پرخطر HPV برای مدت طولانی (معمولاً سال‌ها) باقی بماند، احتمال ایجاد تغییرات پیش‌سرطانی و در نهایت سرطان وجود دارد.

عوامل خطر

علاوه بر عفونت پایدار HPV پرخطر، عوامل زیر بر اساس منابع WHO و NCI می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند:

وجود این عوامل به‌معنای قطعیت ابتلا نیست؛ آن‌ها صرفاً احتمال بیماری را در صورت وجود عفونت پایدار HPV افزایش می‌دهند.

نشانه‌ها و علائم

مراحل اولیه: اغلب بدون علامت

یکی از نکات مهم دربارهٔ سرطان دهانه رحم این است که در مراحل ابتدایی و پیش‌سرطانی معمولاً هیچ علامتی ایجاد نمی‌کند. به همین دلیل، به گفتهٔ NCI، تا زمانی که علائم ظاهر شوند ممکن است بیماری پیشرفت کرده و درمان دشوارتر شده باشد؛ این موضوع اهمیت غربالگری منظم را دوچندان می‌کند.

نشانه‌های هشداردهنده در مراحل پیشرفته‌تر

بر اساس اطلاعات کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic) و WHO، نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• خونریزی غیرطبیعی واژینال؛ از جمله خونریزی بین قاعدگی‌ها، پس از یائسگی، یا پس از مقاربت
• ترشحات واژینال آبکی یا خونی که گاه بوی نامطبوع دارد
• درد هنگام مقاربت
• درد در ناحیهٔ لگن، کمر یا پا
• در مراحل پیشرفته‌تر: مشکلات ادراری، خونریزی رکتوم، کاهش اشتها، خستگی و تورم پا

بروز هر یک از این علائم به‌تنهایی به‌معنای ابتلا به سرطان نیست، اما نیازمند بررسی توسط پزشک متخصص زنان است.

غربالگری: کلید پیشگیری از سرطان دهانه رحم

سرطان دهانه رحم یکی از معدود سرطان‌هایی است که پیش از تبدیل به بیماری تهاجمی، مرحلهٔ پیش‌سرطانی قابل‌تشخیص و قابل‌درمان دارد. به همین دلیل غربالگری منظم نقش کلیدی در پیشگیری ایفا می‌کند.

پاپ اسمیر (Pap smear) چیست؟

پاپ اسمیر یا آزمایش سیتولوژی دهانهٔ رحم، نمونه‌ای از سلول‌های سطح دهانهٔ رحم می‌گیرد تا تغییرات سلولی ناشی از HPV که ممکن است در آینده به سرطان تبدیل شوند، شناسایی شود.

تست HPV چیست؟

تست HPV به‌طور مستقیم حضور انواع پرخطر ویروس HPV را در سلول‌های دهانهٔ رحم بررسی می‌کند. طبق راهنمای WHO، تست HPV به‌عنوان روش ارجح غربالگری نسبت به سیتولوژی (پاپ اسمیر) و بازرسی بصری با اسید استیک توصیه می‌شود.

برنامهٔ زمانی غربالگری

توصیه‌های سازمان‌های معتبر ممکن است اندکی متفاوت باشد، اما چارچوب کلی به شرح زیر است:

محدودهٔ دقیق سنی و فاصلهٔ زمانی غربالگری باید با نظر پزشک و بر اساس دستورالعمل‌های محلی تعیین شود، زیرا این بازه‌ها می‌توانند بر اساس کشور و سابقهٔ سلامت فرد تفاوت داشته باشند.

مراحل سرطان دهانه رحم (Staging)

در صورت تأیید تشخیص سرطان، پزشکان مرحلهٔ بیماری را برای برنامه‌ریزی درمان تعیین می‌کنند. بر اساس طبقه‌بندی کلی که کلینیک کلیولند شرح داده است:

بر پایهٔ آمار کلینیک کلیولند (برگرفته از دادهٔ NCI)، نرخ بقای نسبی ۵ ساله در صورت محدود بودن سرطان به دهانهٔ رحم حدود ۹۱ درصد، در صورت گسترش موضعی به بافت‌ها و غدد لنفاوی مجاور حدود ۶۰ درصد، و در صورت انتشار به غدد لنفاوی و اندام‌های دوردست حدود ۱۹ درصد گزارش شده است. این ارقام میانگین‌های آماری‌اند و پیش‌آگهی هر فرد به عوامل متعددی بستگی دارد.

اصول کلی درمان

انتخاب روش درمان به مرحلهٔ بیماری، سن بیمار و برنامه‌های باروری او بستگی دارد و باید توسط تیم درمانی متخصص تعیین شود. روش‌های اصلی درمان شامل موارد زیر است:

• درمان ضایعات پیش‌سرطانی: روش‌هایی مانند کرایوتراپی، ابلیشن حرارتی، LEEP (برداشتن الکتروجراحی حلقه‌ای) یا کونیزاسیون (Cone biopsy) که طبق WHO می‌توانند از پیشرفت به سرطان تهاجمی جلوگیری کنند
• جراحی: از برداشتن بخشی از دهانهٔ رحم تا هیسترکتومی (برداشتن رحم)، بسته به مرحله
• پرتودرمانی (Radiotherapy)
• شیمی‌درمانی (Chemotherapy)
• درمان هدفمند و ایمونوتراپی در موارد پیشرفته‌تر
• مراقبت‌های تسکینی در مراحل پیشرفتهٔ بیماری برای بهبود کیفیت زندگی

این مقاله جایگزین ارزیابی و برنامهٔ درمانی اختصاصی توسط پزشک متخصص نیست.

پیشگیری: واکسن HPV و غربالگری منظم

واکسیناسیون HPV

واکسن HPV یکی از مؤثرترین ابزارهای پیشگیری از سرطان دهانه رحم است. طبق اطلاعات NCI، واکسن‌هایی مانند Gardasil 9 برای گروه سنی ۹ تا ۴۵ سال تأییدشده‌اند و در برابر انواع پرخطر HPV (از جمله ۱۶ و ۱۸) و همچنین برخی انواع مرتبط با زگیل تناسلی محافظت ایجاد می‌کنند. WHO تأکید می‌کند که این واکسن برای دختران ۹ تا ۱۴ سال و ترجیحاً پیش از شروع فعالیت جنسی مؤثرترین نتیجه را دارد. برای جزئیات بیشتر دربارهٔ HPV می‌توانید به مقالهٔ «زگیل تناسلی و HPV» در همین سایت مراجعه کنید.

غربالگری منظم

حتی افرادی که واکسینه شده‌اند، همچنان باید طبق برنامهٔ توصیه‌شده غربالگری شوند، زیرا واکسن تمام انواع پرخطر HPV را پوشش نمی‌دهد. ترکیب واکسیناسیون و غربالگری منظم، به گفتهٔ NCI و WHO، می‌تواند تقریباً همهٔ موارد سرطان دهانه رحم را قابل‌پیشگیری کند.

جمع‌بندی: سرطانی که تا حد زیادی قابل پیشگیری است

سرطان دهانه رحم برخلاف بسیاری از سرطان‌های دیگر، علت مشخصی دارد (عفونت پایدار HPV پرخطر) و ابزارهای پیشگیرانهٔ مؤثری از جمله واکسیناسیون و غربالگری منظم در دسترس است. تشخیص زودهنگام در مرحلهٔ پیش‌سرطانی یا مراحل ابتدایی، شانس درمان موفق را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد. مراجعهٔ منظم به پزشک متخصص زنان برای غربالگری، حتی در نبود علامت، مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه است.

این مطلب جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• World Health Organization — Cervical cancer (Fact sheet)
• National Cancer Institute — What Is Cervical Cancer?
• National Cancer Institute — Cervical Cancer Causes, Risk Factors, and Prevention
• National Cancer Institute — Cervical Cancer Screening
• National Cancer Institute — HPV and Cancer
• Centers for Disease Control and Prevention — About HPV
• Cleveland Clinic — Cervical Cancer: Causes, Symptoms, Diagnosis & Treatment