واکسیناسیون سگ و گربه؛ برنامهٔ زمانی و واکسن‌های ضروری

واکسیناسیون یکی از مؤثرترین روش‌های پیشگیری از بیماری‌های جدی در حیوانات خانگی است. طبق راهنمای انجمن جهانی دامپزشکی حیوانات کوچک (WSAVA) ویرایش ۲۰۲۴، تزریق واکسن به سیستم ایمنی حیوان می‌آموزد که عوامل بیماری‌زا را شناسایی و در برابر آن‌ها واکنش نشان دهد. این حفاظت نه‌تنها از فرد حیوان، بلکه از جامعهٔ حیوانی و از انتقال بیماری‌های مشترک (Zoonotic diseases) به انسان نیز جلوگیری می‌کند.

انجمن دامپزشکی آمریکا (AVMA) تأکید می‌کند که واکسیناسیون به کنترل و ریشه‌کنی بیماری‌های کشنده‌ای نظیر هاری (Rabies)، پاروویروس سگ (Canine Parvovirus)، و لوکمی گربه (Feline Leukemia Virus) کمک شایانی می‌کند. برنامهٔ واکسیناسیون دقیق و به‌موقع باید بر اساس نظر دامپزشک و سبک زندگی هر حیوان تنظیم شود.

مفهوم واکسن‌های هسته‌ای و غیرهسته‌ای

بر اساس دستورالعمل WSAVA 2024، تمام واکسن‌های دامپزشکی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

• واکسن‌های هسته‌ای (Core vaccines): واکسن‌هایی که برای تمام سگ‌ها و گربه‌ها در سراسر جهان توصیه می‌شوند، بدون توجه به سبک زندگی یا موقعیت جغرافیایی. این واکسن‌ها در برابر بیماری‌هایی محافظت می‌کنند که شدیداً کشنده، بسیار واگیردار، یا تهدیدکنندهٔ سلامت عمومی هستند.
• واکسن‌های غیرهسته‌ای (Non-core vaccines): واکسن‌هایی که بر اساس موقعیت جغرافیایی، سبک زندگی (مثلاً دسترسی به فضای باز یا مراودهٔ با حیوانات دیگر)، و ریسک فردی حیوان توصیه می‌شوند. تجویز این واکسن‌ها باید توسط دامپزشک ارزیابی و تصمیم‌گیری شود.

واکسن‌های ضروری برای سگ

واکسن‌های هسته‌ای سگ

بر اساس راهنمای WSAVA 2024، واکسن‌های هسته‌ای برای تمامی سگ‌ها عبارت‌اند از:

• ویروس دیستمپر سگ (CDV — Canine Distemper Virus): بیماری ویروسی بسیار خطرناک که دستگاه تنفسی، گوارشی و عصبی را درگیر می‌کند.
• آدنوویروس سگ (CAV — Canine Adenovirus): که از هپاتیت عفونی سگ (Infectious Canine Hepatitis) محافظت می‌کند.
• پاروویروس سگ نوع ۲ (CPV-2 — Canine Parvovirus type 2): بیماری شدید گوارشی با مرگ‌ومیر بالا، به‌ویژه در توله‌سگ‌ها.
• هاری (Rabies): در مناطقی که هاری بومی است — از جمله ایران — واکسیناسیون هاری برای تمامی سگ‌ها ضروری و در بسیاری از کشورها الزام قانونی دارد.

این چهار واکسن معمولاً به‌صورت ترکیبی (Combination vaccine) با نام‌های تجاری مانند DHPPi یا DHPP ارائه می‌شوند. واکسن هاری به‌طور جداگانه تزریق می‌شود.

واکسن‌های غیرهسته‌ای سگ

موارد زیر بر اساس WSAVA 2024 به‌عنوان غیرهسته‌ای طبقه‌بندی شده‌اند، اما در برخی مناطق یا شرایط زندگی به‌شدت توصیه می‌شوند:

• لپتوسپیروزیس (Leptospirosis): در مناطقی که این بیماری باکتریایی بومی است یا سگ دسترسی به آب‌های راکد دارد، WSAVA 2024 این واکسن را در حکم هسته‌ای می‌داند و واکسیناسیون تمامی سگ‌ها را توصیه می‌کند. دو دوز اولیه با فاصلهٔ مشخص و سپس تقویت سالانه لازم است.
• سرفهٔ کنل (Kennel Cough) — بوردتلا برونکیسپتیکا و پاراآنفلوانزا (Bordetella bronchiseptica / Canine Parainfluenza Virus): برای سگ‌هایی که در محیط‌های پرجمعیت نظیر مهمانسراهای سگ، کلاس‌های آموزشی، یا مراکز نگهداری حضور دارند.
• آنفلوانزای سگ (Canine Influenza Virus): در مناطق یا شرایطی که خطر انتقال بالاست.
• بیماری لایم (Lyme disease — Borrelia burgdorferi): برای سگ‌هایی که در مناطق بومی این بیماری زندگی یا سفر می‌کنند.

واکسن‌های ضروری برای گربه

واکسن‌های هسته‌ای گربه

بر اساس WSAVA 2024، واکسن‌های هسته‌ای برای تمامی گربه‌ها عبارت‌اند از:

• هرپس‌ویروس گربه نوع ۱ (FHV-1 — Feline Herpesvirus 1): عامل رینوتراکئیت (Rhinotracheitis) یا آبریزش‌های تنفسی شدید در گربه.
• کالیسی‌ویروس گربه (FCV — Feline Calicivirus): بیماری تنفسی و دهانی شدید.
• پانلوکوپنی گربه (FPV — Feline Panleukopenia Virus): معادل پاروویروس در سگ؛ بیماری بسیار کشنده‌ای که دستگاه گوارش و مغز استخوان را درگیر می‌کند.
• لوکمی گربه (FeLV — Feline Leukemia Virus): طبق راهنمای WSAVA 2024، این واکسن در مناطقی که بیماری‌های مرتبط با FeLV بومی است برای تمامی بچه‌گربه‌ها (زیر یک سال) و گربه‌های بالغی که به فضای باز دسترسی دارند یا با گربه‌هایی با دسترسی خارجی زندگی می‌کنند، هسته‌ای به‌شمار می‌رود. برای گربه‌هایی که کاملاً در محیط داخلی و بدون تماس با گربه‌های دیگر نگهداری می‌شوند و در مناطق غیربومی زندگی می‌کنند، تصمیم‌گیری باید بر اساس ارزیابی ریسک توسط دامپزشک صورت گیرد.
• هاری (Rabies): در مناطق بومی از جمله ایران، برای تمامی گربه‌ها ضروری است.

واکسن‌های FHV-1، FCV و FPV اغلب به‌صورت ترکیبی با نام‌های تجاری FVRCP یا F3 ارائه می‌شوند.

واکسن‌های غیرهسته‌ای گربه

• کلامیدوفیلا فلیس (Chlamydophila felis): برای خانه‌های چندگربه‌ای که سابقهٔ بیماری چشمی ناشی از این باکتری را داشته‌اند. WSAVA هشدار می‌دهد که این واکسن ممکن است خطر واکنش‌های جانبی بیشتری داشته باشد.
• بوردتلا برونکیسپتیکا (Bordetella bronchiseptica): برای گربه‌هایی که در پناهگاه‌ها، کاتری‌ها، یا محیط‌های پرجمعیت نگهداری می‌شوند.

برنامهٔ زمانی واکسیناسیون توله‌سگ

بر اساس دستورالعمل WSAVA 2024، سری اولیهٔ واکسیناسیون توله‌سگ باید از سن ۶ تا ۸ هفتگی آغاز شود و هر ۲ تا ۴ هفته تکرار گردد تا آخرین دوز در سن ۱۶ هفتگی یا بیشتر تزریق شود. این آخرین دوز مهم‌ترین دوز است، زیرا در این سن آنتی‌بادی‌های مادری (Maternal Derived Antibodies — MDA) که از واکسیناسیون اولیه جلوگیری می‌کردند، به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته‌اند.

WSAVA 2024 پیشنهاد می‌دهد پس از اتمام سری نوزادی، در سن ۲۶ هفتگی یک دوز یادآور اضافه تزریق شود — به‌جای اینکه صبر کنیم تا سن ۱۲ تا ۱۶ ماهگی.

برنامهٔ زمانی واکسیناسیون بچه‌گربه

سری اولیهٔ واکسیناسیون بچه‌گربه نیز مطابق WSAVA 2024 از سن ۶ تا ۸ هفتگی آغاز می‌شود و هر ۲ تا ۴ هفته تکرار می‌شود تا آخرین دوز در سن ۱۶ هفتگی یا بیشتر داده شود.

جدول برنامهٔ واکسیناسیون سگ و گربه

توجه: این جدول یک راهنمای کلی بر اساس دستورالعمل WSAVA 2024 است. برنامهٔ دقیق واکسیناسیون هر حیوان باید توسط دامپزشک بر اساس سابقهٔ پزشکی، سبک زندگی، وضعیت سلامت، و منطقهٔ جغرافیایی تنظیم شود.

هزینهٔ واکسن سگ و گربه — بازه‌های مرجع

در جدول زیر، میانگین بازه‌های هزینه را می‌آوریم (بسته به شهر، نوع واکسن، برند و محل تزریق متغیر است):

* این‌ها بازه‌های تخمینی هستند؛ برای دریافت قیمت دقیق در شهر شما به صفحهٔ رزرو نوبت واکسن در طبیب‌یاب مراجعه کنید.

تفاوت گربهٔ کم‌خطر و پرخطر در واکسیناسیون

WSAVA 2024 بر اصل تصمیم‌گیری مبتنی بر ریسک (Risk-based decision making) تأکید دارد. بر این اساس:

• گربهٔ کم‌خطر (گربهٔ خانگی که به فضای باز دسترسی ندارد و با گربه‌های دیگر در تماس نیست): واکسن‌های هسته‌ای FHV-1، FCV و FPV هر سه سال یک‌بار کافی است.
• گربهٔ پرخطر (گربه‌ای با دسترسی آزاد به بیرون، ساکن خانهٔ چندگربه‌ای، یا مراجع منظم کاتری): تقویت سالانهٔ واکسن FHV-1 و FCV توصیه می‌شود.

واکسیناسیون حیوانات بزرگسال با سابقهٔ ناشناخته

اگر حیوان بزرگسالی را تازه به خانه آورده‌اید و سابقهٔ واکسیناسیون آن نامعلوم است، WSAVA توصیه می‌کند که سری کامل واکسیناسیون اولیه از نو شروع شود. دامپزشک بر اساس سن و وضعیت عمومی حیوان بهترین برنامه را تعیین خواهد کرد.

واکنش‌های جانبی واکسن؛ آنچه باید بدانید

طبق اطلاعات AVMA و دستورالعمل WSAVA، اکثر واکنش‌های جانبی پس از واکسیناسیون خفیف و گذرا هستند. موارد شایع عبارت‌اند از:

• بی‌حالی و خواب‌آلودگی خفیف در طول ۱۲ تا ۲۴ ساعت
• تورم یا حساسیت موقت در محل تزریق
• کاهش اشتها
• در واکسن‌های داخل‌بینی: عطسه یا ترشح بینی خفیف تا ۵ روز پس از واکسیناسیون

واکنش‌های جدی مانند آنافیلاکسی (Anaphylaxis) بسیار نادر است؛ بر اساس دادهٔ کمیتهٔ محصولات دامپزشکی انگلستان (UK VPC) که در راهنمای ABCD (Advisory Board on Cat Diseases) نقل شده، آنافیلاکسی در حدود یک مورد از هر ۵۵۵٬۰۰۰ گربهٔ واکسینه‌شده رخ می‌دهد. همچنین در گربه‌ها به‌ندرت سارکوم محل تزریق (Injection-site sarcoma) ممکن است رخ دهد.

اگر پس از واکسیناسیون نشانه‌هایی نظیر تورم صورت، استفراغ، اسهال، تنگی نفس، یا از دست دادن هوشیاری مشاهده کردید، فوراً با دامپزشک تماس بگیرید.

اهمیت واکسیناسیون در پیشگیری از بیماری‌های مشترک انسان و حیوان

برخی از بیماری‌هایی که از طریق واکسیناسیون پیشگیری می‌شوند، از نوع بیماری‌های مشترک (Zoonotic) هستند؛ یعنی می‌توانند از حیوان به انسان منتقل شوند. هاری برجسته‌ترین مثال است که تقریباً همیشه کشنده است. طبق AVMA، واکسیناسیون گستردهٔ حیوانات خانگی در برابر هاری یکی از مهم‌ترین اقدامات بهداشت عمومی است.

پرسش‌های متداول دربارهٔ واکسیناسیون سگ و گربه

آیا گربهٔ خانگی که هرگز بیرون نمی‌رود نیز به واکسن نیاز دارد؟

بله. WSAVA توصیه می‌کند که حتی گربه‌های خانگی بدون دسترسی به بیرون نیز واکسن‌های هسته‌ای را دریافت کنند؛ زیرا ویروس‌هایی مانند FPV (عامل پانلوکوپنی) می‌توانند توسط لباس، کفش، یا اشیای آلوده وارد خانه شوند. همچنین در صورت فرار تصادفی حیوان، محافظت ایمنی وجود خواهد داشت.

آیا واکسن‌های ترکیبی ایمن هستند؟

بله. واکسن‌های ترکیبی مثل DHPP و FVRCP سال‌هاست که استفاده می‌شوند و ایمنی و اثربخشی آن‌ها در مطالعات مستند شده است. استفاده از واکسن ترکیبی تعداد تزریق‌ها را کاهش می‌دهد و استرس حیوان را به حداقل می‌رساند.

آیا می‌توان واکسیناسیون را به تأخیر انداخت؟

تأخیر در واکسیناسیون، به‌ویژه دوز نهایی سری نوزادی (در سن ۱۶ هفتگی یا بیشتر)، می‌تواند پنجره‌ای از آسیب‌پذیری ایجاد کند. در صورت هرگونه سوال، دامپزشک بهترین راهنماست.

نکات کلیدی پیش از مراجعه به دامپزشک

• کتابچهٔ بهداشتی (Health booklet) حیوان خود را همراه ببرید تا سوابق واکسیناسیون قبلی بررسی شود.
• در روز تزریق، اگر حیوان علائم بیماری دارد (اسهال، استفراغ، تب، بی‌اشتهایی)، این موضوع را به دامپزشک اطلاع دهید؛ در چنین شرایطی واکسیناسیون ممکن است به تعویق افتد.
• پس از واکسیناسیون، حیوان را ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در مطب نگه دارید تا واکنش‌های آنی قابل مدیریت باشند.
• برنامهٔ یادآورها را دقیقاً پیگیری کنید؛ از دست دادن دوره‌های تقویتی می‌تواند ایمنی را کاهش دهد.

این مطلب جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ دامپزشک نیست. برنامهٔ واکسیناسیون مناسب برای هر حیوان باید توسط دامپزشک و بر اساس سن، وضعیت سلامت، سبک زندگی، و منطقهٔ جغرافیایی به‌صورت فردی تعیین شود.

منابع

• WSAVA Vaccination Guidelines Group (VGG). 2024 Guidelines for the Vaccination of Dogs and Cats. Journal of Small Animal Practice, 2024. wsava.org — 2024 Guidelines for the Vaccination of Dogs and Cats (PDF)
• WSAVA. Vaccination Guidelines. wsava.org — Vaccination Guidelines
• WSAVA. Core Vaccines for Pet Cats — Vaccination Table 2025. wsava.org — Cats Vaccination Table (PDF)
• American Veterinary Medical Association (AVMA). Vaccinating Your Pet. avma.org — Vaccinating your pet
• AVMA. WSAVA Updates Global Guidelines for Vaccination. avma.org — WSAVA updates global guidelines for vaccination
• UC Davis School of Veterinary Medicine. Vaccination Guidelines for Dogs and Cats. healthtopics.vetmed.ucdavis.edu — Vaccination Guidelines for Dogs and Cats
• Squires R.A. et al. 2024 guidelines for the vaccination of dogs and cats. Journal of Small Animal Practice, 2024. onlinelibrary.wiley.com — Wiley Online Library
• WSAVA. Guidelines for the Vaccination of Dogs and Cats — PMC. pmc.ncbi.nlm.nih.gov — PMC7166872
• ABCD (Advisory Board on Cat Diseases). Guideline for Adverse Reactions to Vaccination. (شامل دادهٔ UK VPC دربارهٔ نرخ آنافیلاکسی: ۱ در ۵۵۵٬۰۰۰ گربهٔ واکسینه‌شده.) abcdcatsvets.org
• Nolen R.S. Breed, smaller weight, and multiple injections are associated with increased adverse event reports within three days following canine vaccine administration. JAVMA, 2023. avmajournals.avma.org — JAVMA Vol. 261 Issue 11