لپتوسپیروز در سگ؛ علائم، راه انتقال و پیشگیری

لپتوسپیروز (Leptospirosis) یک بیماری عفونی باکتریایی است که توسط باکتری‌های مارپیچ‌شکل از جنس Leptospira ایجاد می‌شود. این بیماری نه‌تنها سگ‌ها، بلکه طیف گسترده‌ای از پستانداران از جمله انسان را گرفتار می‌کند و به همین دلیل در زمرهٔ بیماری‌های مشترک انسان و دام (Zoonotic Disease) قرار می‌گیرد. آشنایی با علائم، راه‌های انتقال و روش‌های پیشگیری برای هر صاحب سگی ضروری است.

لپتوسپیروز چیست؟

لپتوسپیروز توسط بیش از ۲۵۰ سروار (Serovar) شناخته‌شده از گونه‌های بیماری‌زای Leptospira ایجاد می‌شود. بر اساس اطلاعات منتشرشده در مجله PLOS Neglected Tropical Diseases، این بیماری سالانه نزدیک به ۱.۰۳ میلیون مورد در انسان ایجاد می‌کند و حدود ۵۸٬۹۰۰ نفر در جهان جان خود را از دست می‌دهند. بار جهانی این بیماری در مناطق گرمسیری آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا بسیار بالاتر است.

سگ‌ها از دو جنبه اهمیت دارند: هم به‌عنوان میزبان مخزن (Reservoir Host) برای سروار Canicola شناخته می‌شوند و هم می‌توانند خود به سروارهای متعددی که از جوندگان، راکون‌ها یا دام‌ها سرچشمه می‌گیرند آلوده شوند.

سروارهای مهم و مخازن حیوانی

جدول زیر مهم‌ترین سروارهایی که در سگ‌ها شناسایی می‌شوند و مخازن اصلی آن‌ها را نشان می‌دهد (بر اساس Merck Veterinary Manual و Iowa State University Center for Food Security and Public Health):

راه‌های انتقال بیماری

لپتوسپیراها عمدتاً از طریق ادرار حیوانات آلوده دفع می‌شوند و در محیط‌های مرطوب و گرم برای هفته‌ها تا ماه‌ها زنده می‌مانند. سگ از طرق زیر آلوده می‌شود:

• تماس مستقیم با ادرار حیوان آلوده (سگ، جونده، راکون)
• نوشیدن یا شنا در آب‌های راکد، رودخانه یا زمین‌های غرقابه‌شده پس از باران یا سیل
• تماس پوست زخم‌دار یا غشاءهای مخاطی (چشم، بینی، دهان) با خاک یا آب آلوده
• گاز گرفتن یا خوردن جانور آلوده (مثلاً موش)
• از راه جفت‌گیری (انتقال وابسته به سروار)

بر اساس CDC، خطر ابتلا پس از بارندگی سنگین و سیل به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد، زیرا ادرار جانوران آلوده در خاک وارد آب‌های سطحی می‌شود.

علائم لپتوسپیروز در سگ

بر اساس MSD Veterinary Manual، دوره نهفتگی (Incubation Period) بیماری معمولاً ۴ تا ۲۰ روز است. بیماری می‌تواند طیف گسترده‌ای از علائم خفیف تا بسیار شدید داشته باشد؛ برخی سگ‌ها حتی بدون علائم آشکار، باکتری را از طریق ادرار دفع می‌کنند.

علائم مرحله حاد

• تب ناگهانی و لرز
• بی‌اشتهایی و ضعف عمومی
• درد عضلانی و مقاومت در حرکت
• استفراغ، اسهال و درد شکمی
• افزایش یا کاهش ادرار (نشانه درگیری کلیه)
• زردی (Icterus/Jaundice) — نشانه درگیری کبد
• تشنگی شدید

علائم پیشرفته و اورژانسی

• خون در ادرار، مدفوع، استفراغ یا بزاق
• خونریزی از بینی (Epistaxis)
• نقاط قرمز ریز روی لثه‌ها (Petechiae) — نشانه اختلال انعقادی
• مشکلات تنفسی (درگیری ریوی — Pulmonary Hemorrhage)
• التهاب چشم (Uveitis)
• بی‌ادراری یا کم‌ادراری (Anuria/Oliguria) — نارسایی حاد کلیه

بر اساس Merck Veterinary Manual، شایع‌ترین تظاهرات بالینی در سگ شامل آسیب حاد کلیه (Acute Kidney Injury) و التهاب کبد (Hepatopathy) است. درگیری ریوی از عوارض خطرناک و بالقوه کشنده است.

تشخیص بیماری

تشخیص لپتوسپیروز بر پایه ترکیبی از آزمایش‌های زیر انجام می‌شود (بر اساس ACVIM Consensus Statement 2010 و Today’s Veterinary Practice):

• آزمایش MAT (Microscopic Agglutination Test): استاندارد طلایی سرولوژیک؛ نمونه حاد و نقاهتی با فاصله ۷ تا ۱۴ روز گرفته می‌شود؛ افزایش ۴ برابری تیتر تأییدکننده است.
• PCR ادرار و خون: در مراحل اولیه بیماری، PCR خون و در مراحل بعدی PCR ادرار توصیه می‌شود.
• آزمایش‌های بیوشیمی: بررسی عملکرد کلیه (BUN، کراتینین) و کبد (آنزیم‌های کبدی، بیلی‌روبین).
• آزمایش خون کامل (CBC): کم‌خونی، ترومبوسیتوپنی و سایر تغییرات.

درمان لپتوسپیروز در سگ

مهم: درمان باید تنها توسط دامپزشک تجویز و زیر نظر او انجام شود. در این مقاله هیچ دوز دارویی تجویز نمی‌شود.

بر اساس ACVIM Consensus Statement و Merck Veterinary Manual، رویکرد کلی درمان شامل:

• درمان آنتی‌بیوتیکی: داکسی‌سایکلین (Doxycycline) داروی انتخابی است زیرا ضمن درمان بیماری، وضعیت حامل کلیوی را نیز از بین می‌برد. در صورت عدم تحمل خوراکی، پنی‌سیلین‌ها در مرحله حاد استفاده می‌شوند.
• مراقبت حمایتی: سرم درمانی داخل وریدی، اصلاح عدم تعادل الکترولیت‌ها و اسید-باز، داروهای ضد تهوع، و مراقبت از نارسایی کبد.
• دیالیز کلیوی: در موارد بی‌ادراری یا کم‌ادراری پیشرفته، همودیالیز یا دیالیز مداوم کلیوی در نظر گرفته می‌شود.

لپتوسپیروز بیماری مشترک انسان و دام — خطر جدی برای خانواده

لپتوسپیروز یکی از مهم‌ترین بیماری‌های مشترک انسان و دام (Zoonosis) در جهان است. سگ آلوده می‌تواند ماه‌ها بعد از بهبودی ظاهری، باکتری را از طریق ادرار دفع کند و بدون آنکه علامتی داشته باشد، منبع آلودگی برای انسان‌های اطرافش باشد.

چگونه انسان آلوده می‌شود؟

بر اساس CDC، انسان از طرق زیر به لپتوسپیروز مبتلا می‌شود:

• تماس پوست زخم‌دار یا غشاء مخاطی (چشم، بینی، دهان) با ادرار سگ آلوده
• تماس با آب یا خاک آلوده به ادرار حیوانات آلوده
• شنا یا تماس با آب‌های سطحی آلوده، به‌ویژه پس از سیل

علائم لپتوسپیروز در انسان

بر اساس NCBI StatPearls، حدود ۹۰٪ موارد انسانی خفیف و خودمحدودشونده هستند. علائم معمولاً شامل تب، لرز، سردرد شدید، درد عضلانی (به‌ویژه در ساق پا)، تهوع، اسهال و قرمزی ملتحمه چشم است. دوره نهفتگی در انسان معمولاً ۵ تا ۱۴ روز است.

بر اساس Medscape/eMedicine، در ۵ تا ۱۰٪ موارد، بیماری به شکل شدید «بیماری Weil» (Weil’s Disease) پیشرفت می‌کند که با زردی (Jaundice)، نارسایی کلیه، خونریزی و درگیری چند ارگان مشخص است. نرخ مرگ‌ومیر در این شکل شدید ۵ تا ۱۵٪ است و در بیماران بالای ۶۰ سال به ۳۰٪ می‌رسد. خونریزی ریوی شدید (Severe Pulmonary Hemorrhagic Syndrome — SPHS) یک عارضه بسیار خطرناک است؛ بر اساس مقاله منتشرشده در مجله Emerging Infectious Diseases (CDC)، نرخ مرگ‌ومیر در موارد SPHS بیش از ۵۰٪ گزارش شده است.

اگر پس از تماس با ادرار سگ بیمار یا آب‌های آلوده علائمی مانند تب، سردرد شدید یا درد عضلانی داشتید، فوری به پزشک مراجعه کنید.

پیشگیری از لپتوسپیروز

واکسیناسیون سگ

موثرترین ابزار پیشگیری در سگ، واکسیناسیون سالانه است. بر اساس ACVIM Consensus Statement 2023 و راهنمای WSAVA 2024، واکسن لپتوسپیروز اکنون برای تمام سگ‌ها صرف‌نظر از نژاد، اندازه یا سبک زندگی توصیه می‌شود (Core Vaccine).

• واکسن‌های چهارگانه (Quadrivalent) حاوی سروگروه‌های Canicola، Icterohaemorrhagiae، Grippotyphosa و Pomona بیشترین پوشش را دارند.
• واکسن‌های موجود حداقل ۱۲ ماه مصونیت ایجاد می‌کنند؛ بنابراین تکرار سالانه لازم است.
• واکسن از بیماری شدید جلوگیری می‌کند، اما ممکن است به‌طور کامل از آلودگی و دفع باکتری جلوگیری نکند.
• سگ‌هایی که برای اولین بار واکسینه می‌شوند به دو دوز با فاصله ۲ تا ۴ هفته نیاز دارند.

برای تعیین زمان‌بندی و نوع واکسن مناسب برای سگ خود حتماً با دامپزشک مشورت کنید.

بهداشت محیط و کنترل تماس

• از تماس سگ با آب‌های راکد، رودخانه‌های آلوده یا زمین‌های غرقابه‌شده جلوگیری کنید.
• منابع آب آشامیدنی سگ را تمیز نگه دارید و از آب‌های باز استفاده نکنید.
• جوندگان (موش) را در محل زندگی کنترل کنید؛ آن‌ها مهم‌ترین مخزن طبیعی بیماری هستند.
• از تماس سگ با جانوران وحشی یا لاشه آن‌ها جلوگیری کنید.
• ادرار سگ آلوده یا مشکوک را با محلول رقیق سفیدکننده (۱ قسمت سفیدکننده به ۱۰ قسمت آب) ضدعفونی کنید.

رعایت بهداشت شخصی برای صاحبان سگ

• هنگام تمیز کردن ادرار سگ، دستکش بپوشید.
• پس از تماس با سگ یا محیط زندگی او، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
• از لمس صورت با دست‌های آلوده خودداری کنید.
• بستر و وسایل سگ آلوده را با لباس محافظ بشویید.
• اگر سگ شما بیمار است یا مشکوک به لپتوسپیروز است، از تماس نزدیک کودکان، افراد مسن یا افراد دارای نقص ایمنی با او جلوگیری کنید.

چه زمانی به دامپزشک مراجعه کنیم؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر در سگ، فوری به دامپزشک مراجعه کنید؛ تأخیر در درمان می‌تواند مرگبار باشد:

• تب همراه با بی‌اشتهایی و کسالت شدید
• استفراغ یا اسهال مداوم
• زردی در سفیدی چشم یا لثه‌ها
• تغییر ناگهانی در الگوی ادرار (افزایش یا کاهش شدید)
• خونریزی از هر منبعی (ادرار، مدفوع، بینی)
• تشنگی شدید و غیرمعمول
• ضعف شدید یا بی‌تفاوتی

به یاد داشته باشید: سگ می‌تواند بدون هیچ علامتی باکتری را دفع کند. اگر سگ شما با منابع آب آلوده، جوندگان یا آب‌های سیل‌زده تماس داشته، لزوماً منتظر ظهور علائم نمانید و از دامپزشک بخواهید ارزیابی پیشگیرانه انجام دهد.

این مطلب جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ دامپزشک نیست. برای تشخیص، درمان و برنامه واکسیناسیون سگ خود حتماً با دامپزشک مجاز مشورت کنید. در صورت نگرانی از انتقال بیماری به انسان، فوری با پزشک تماس بگیرید.

منابع

• CDC — About Leptospirosis: https://www.cdc.gov/leptospirosis/about/index.html
• CDC — Leptospirosis in Animals: https://www.cdc.gov/leptospirosis/pets/index.html
• CDC — Preventing Leptospirosis after Hurricanes or Flooding: https://www.cdc.gov/leptospirosis/prevention/index.html
• CDC Emerging Infectious Diseases — Leptospirosis-associated Severe Pulmonary Hemorrhagic Syndrome, Salvador, Brazil: https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/14/3/07-1064_article
• AVMA — Leptospirosis in dogs: https://www.avma.org/resources-tools/pet-owners/petcare/leptospirosis
• AVMA — Updated guidance on canine leptospirosis: https://www.avma.org/news/updated-guidance-canine-leptospirosis-reflects-better-understanding-disease
• Cornell University College of Veterinary Medicine — Canine Leptospirosis: https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/riney-canine-health-center/canine-health-topics/canine-leptospirosis
• Merck/MSD Veterinary Manual — Leptospirosis in Dogs: https://www.msdvetmanual.com/infectious-diseases/leptospirosis/leptospirosis-in-dogs
• MSD Veterinary Manual — Leptospirosis in Animals Overview: https://www.msdvetmanual.com/infectious-diseases/leptospirosis/leptospirosis-in-animals-overview
• Medscape/eMedicine — Leptospirosis: https://emedicine.medscape.com/article/220563-overview
• NCBI PMC — 2010 ACVIM Small Animal Consensus Statement on Leptospirosis: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3040842/
• AAHA — Leptospirosis vaccination recommended as core: https://www.aaha.org/newstat/publications/leptospirosis-vaccination-recommended-to-be-core-for-most-dogs/
• WSAVA — 2024 Guidelines for the Vaccination of Dogs and Cats: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsap.13718
• PLOS Neglected Tropical Diseases — Global Morbidity and Mortality of Leptospirosis: https://journals.plos.org/plosntds/article?id=10.1371/journal.pntd.0003898
• NCBI StatPearls — Leptospirosis: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441858/
• NCBI PMC — Human Case of Leptospirosis During a Canine Disease Outbreak, Wyoming 2023: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11254349/
• Today’s Veterinary Practice — Leptospirosis Diagnosis and Treatment: https://todaysveterinarypractice.com/infectious-disease/diagnosis-and-treatment-of-leptospirosis-in-dogs/
• Iowa State University CFSPH — Leptospirosis Fact Sheet: https://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/leptospirosis.pdf