دسته بندی:
9 شهریور 1405 
3 بازدید
آپاندیسیت چیست؟
آپاندیسیت (Appendicitis) به معنای التهاب آپاندیس (Appendix) است؛ زائدهای کوچک و انگشتیشکل که به روده بزرگ در ربع تحتانی راست شکم متصل است. بر اساس گزارش مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، آپاندیسیت شایعترین علت درد حاد شکمی است که در ایالات متحده نیازمند جراحی اورژانسی میشود.
طبق همین منبع، حدود ۵ تا ۹ نفر از هر ۱۰۰ نفر در طول زندگی خود به آپاندیسیت مبتلا میشوند. این بیماری اندکی در مردان شایعتر از زنان است و اگرچه در هر سنی -از جمله سالمندان- ممکن است رخ دهد، بیشترین بروز آن در نوجوانی و دههٔ بیست سالگی گزارش شده است.
علائم کلاسیک آپاندیسیت
روند زمانی بروز درد
طبق NIDDK، علامت اصلی آپاندیسیت درد شکمی است که معمولاً نزدیک ناف شروع میشود و بهتدریج به سمت پایین و راست شکم منتقل میشود. این درد اغلب بهطور ناگهانی آغاز میشود، ممکن است فرد را از خواب بیدار کند، با حرکت، نفس عمیق، سرفه یا عطسه بدتر شود و ظرف چند ساعت شدت بگیرد. کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا (MedlinePlus) نیز تأکید میکند این جابهجایی درد از اطراف ناف به ربع تحتانی راست شکم و تمرکز آن روی نقطهٔ مکبورنی (McBurney point) معمولاً طی ۱۲ تا ۲۴ ساعت نخست رخ میدهد.
نشانههای همراه
- بیاشتهایی
- تهوع و گاهی استفراغ
- تب خفیف
- نفخ و تورم شکم
- اختلال در دفع مانند یبوست، اسهال یا ناتوانی در دفع گاز
این فهرست بر پایهٔ صفحهٔ «علائم و علل آپاندیسیت» در وبسایت NIDDK تهیه شده است.
نقطهٔ مکبورنی و نشانهٔ رتباند
طبق کلیولند کلینیک (Cleveland Clinic)، نقطهٔ مکبورنی با رسم خطی فرضی از خار خاصرهٔ قدامی-فوقانی (ASIS) تا ناف و علامتگذاری نقطهای در یکسوم این فاصله از سمت خار خاصره مشخص میشود؛ حساسیت در این نقطه اغلب نخستین یافتهٔ معاینهٔ آپاندیسیت است. حساسیت رتباند (Rebound tenderness) -که با نام نشانهٔ بلومبرگ (Blumberg’s sign) نیز شناخته میشود و به معنای تشدید درد هنگام برداشتن ناگهانی فشار دست از روی شکم است- از دیگر یافتههای مهم معاینهٔ بالینی این بیماران است.
پرچمهای قرمز؛ چرا آپاندیسیت یک اورژانس جراحی است؟
NIDDK صراحتاً آپاندیسیت را «یک اورژانس پزشکی» توصیف میکند که نیازمند مراجعهٔ فوری است. در صورت عدم درمان، آپاندیس ملتهب میتواند پاره (Perforation) شود و محتویات آن وارد حفرهٔ شکمی شده و باعث پریتونیت (Peritonitis) -یعنی عفونت جدی و گسترشیابنده در شکم- یا تشکیل آبسهٔ آپاندیسی (Appendiceal abscess) شود؛ هر دو از عوارض جدی و بالقوه خطرناک این بیماری هستند.
بر اساس گزارش کلیولند کلینیک، آپاندیس ممکن است ظرف حدود ۳۶ ساعت پس از شروع علائم دچار پارگی شود؛ به همین دلیل تأخیر در مراجعه و تشخیص، خطر پارگی و عوارض پس از آن را بهطور محسوسی افزایش میدهد.
سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) توصیه میکند در صورت بروز درد شدید شکمی که پیوسته بدتر میشود و در سراسر شکم گسترش مییابد، یا در صورت بروز نشانههای عفونت خونی گسترده (سپسیس) مانند گیجی یا تغییر رنگ پوست، باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت؛ این علائم میتوانند نشانهٔ پارگی آپاندیس باشند.
علل آپاندیسیت
طبق NIDDK، علت دقیق آپاندیسیت در بسیاری از موارد مشخص نیست، اما عوامل زیر میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند:
- انسداد مجرای داخلی آپاندیس بهوسیلهٔ مدفوع سفتشده یا رشدهای بافتی
- بزرگشدن بافت لنفاوی دیوارهٔ آپاندیس در پی عفونت دستگاه گوارش یا سایر نقاط بدن
- بیماریهای التهابی روده (Inflammatory Bowel Disease)
تشخیص آپاندیسیت
شرححال و معاینهٔ بالینی
پزشک دربارهٔ زمان شروع، شدت و محل دقیق درد شکمی و سایر علائم سؤال میکند و سپس با فشار و لمس ملایم نواحی مختلف شکم، محل حساسیت را بررسی میکند. طبق NIDDK، معاینات تکمیلی مانند فشار روی زانوی راست هنگام بالا نگهداشتن پا یا چرخاندن پا در حالت خوابیده به پهلوی چپ نیز ممکن است انجام شود؛ در برخی موارد معاینهٔ رکتال یا لگنی نیز ضروری است.
آزمایش خون و ادرار
آزمایش خون میتواند افزایش تعداد گلبولهای سفید (نشانهٔ عفونت)، کمآبی بدن یا اختلال الکترولیتی را نشان دهد. اندازهگیری پروتئین واکنشی C (CRP) نیز برای بررسی میزان التهاب کاربرد دارد. آزمایش ادرار برای رد بیماریهای مجاری ادراری و در زنان، آزمایش بارداری نیز انجام میشود.
تصویربرداری
سه روش اصلی تصویربرداری برای تأیید تشخیص به کار میروند:
- سونوگرافی (Ultrasound): بدون تشعشع است و طبق NIDDK برای نوزادان، کودکان و زنان باردار ترجیح داده میشود.
- MRI: بدون استفاده از اشعهٔ ایکس تصاویر دقیق ارائه میدهد و جایگزین ایمن سیتیاسکن در موارد خاص محسوب میشود.
- سیتیاسکن (CT scan): ترکیبی از اشعهٔ ایکس و فناوری رایانهای است و به دلیل تشعشع، با احتیاط بیشتری تجویز میشود.
طبق NHS، هیچ آزمایشی بهتنهایی همیشه نمیتواند وجود آپاندیسیت را با قطعیت نشان دهد و تشخیص نهایی معمولاً بر پایهٔ ترکیبی از معاینه، آزمایشهای آزمایشگاهی و تصویربرداری انجام میشود.
درمان آپاندیسیت
آپاندکتومی (جراحی برداشتن آپاندیس)
طبق NIDDK، درمان اصلی آپاندیسیت، برداشتن جراحی آپاندیس با عنوان آپاندکتومی (Appendectomy) تحت بیهوشی عمومی است. این جراحی به دو روش اصلی انجام میشود:
درد ناگهانی و فزاینده در سمت راست و پایین شکم همراه با تهوع یا تب میتواند نشانه آپاندیسیت حاد باشد. این وضعیت یک اورژانس جراحی محسوب شده و نیاز به مراجعه فوری به اورژانس یا پزشک جراح دارد؛ مصرف مسکنهای قوی یا ملینها پیش از معاینه توصیه نمیشود.
این مقایسه بر اساس اطلاعات صفحهٔ «درمان آپاندیسیت» در وبسایت NIDDK تنظیم شده است.
رویکرد آنتیبیوتیکی در موارد منتخب
طبق NIDDK، پیش از جراحی معمولاً به همهٔ بیماران مشکوک به آپاندیسیت آنتیبیوتیک تجویز میشود. در برخی بیماران با آپاندیسیت خفیف و بدون عارضه (Uncomplicated)، ممکن است فرد تنها با آنتیبیوتیک بهبود یابد و نیازی به جراحی نداشته باشد. با این حال، منبع مرجع StatPearls (کتابخانهٔ NCBI) تأکید میکند این رویکرد فقط برای موارد منتخب و بدون عارضه مناسب است و در صورت وجود پارگی، آبسهٔ گسترده یا شکست درمان آنتیبیوتیکی، جراحی همچنان ضروری است. بنابراین انتخاب بین جراحی و درمان دارویی باید توسط پزشک متخصص و بر پایهٔ شرایط بالینی هر بیمار تعیین شود.
درمان عوارض
طبق NIDDK، در صورت بروز پریتونیت، جراحی اورژانسی برای پاکسازی حفرهٔ شکمی و پیشگیری از گسترش عفونت لازم است. در صورت تشکیل آبسه، معمولاً ابتدا چرک آبسه تخلیه میشود تا زمینه برای بهبودی فراهم شود.
چرا نباید در برابر درد مشکوک شکمی خودسرانه اقدام کرد؟
طبق کلینیک کلیولند ابوظبی (وابسته به Cleveland Clinic)، در صورت وجود علائم مشکوک به آپاندیسیت نباید برای رفع یبوست از ملین یا تنقیه استفاده کرد، زیرا این اقدامات میتوانند احتمال پارگی آپاندیس را افزایش دهند. همین منبع تأکید میکند باید از مصرف مسکنهایی که میتوانند نشانههای لازم برای تشخیص پزشک را بپوشانند نیز خودداری کرد. NHS همچنین بهصراحت توصیه میکند افراد سعی نکنند خودشان علت درد شکمی را تشخیص دهند و در صورت هرگونه نگرانی حتماً به پزشک مراجعه کنند.
- از مصرف خودسرانهٔ مسکن پیش از معاینهٔ پزشک خودداری کنید؛ زیرا میتواند نشانههای مهم تشخیصی را پنهان کند.
- از ملین یا تنقیه برای رفع یبوستِ همراه با درد شکمی مشکوک استفاده نکنید؛ چون میتواند احتمال پارگی آپاندیس را افزایش دهد.
- خودتان دربارهٔ علت درد شکمی تصمیم نگیرید و طبق توصیهٔ NHS، در صورت هر نگرانی در اسرع وقت به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
با توجه به ماهیت اورژانسی آپاندیسیت، در موارد زیر باید بدون تأخیر به اورژانس مراجعه کرد:
- درد شکمی که بهتدریج و مداوم بدتر میشود، بهویژه اگر در ربع تحتانی راست شکم متمرکز شده باشد
- دردی که ناگهان در سراسر شکم گسترش مییابد (احتمال پارگی آپاندیس)
- تب همراه با درد شکمی، تهوع یا استفراغ مداوم
- نشانههای هشداردهندهٔ عفونت خونی گسترده (سپسیس) مانند گیجی، رنگپریدگی یا کبودی پوست و مشکل تنفسی
طبق NIDDK و NHS، در هر یک از این موارد باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت یا به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کرد؛ خوددرمانی، تأخیر در مراجعه یا مصرف مسکن و ملین بدون تجویز پزشک در این شرایط ممنوع است.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
منابع
- NIDDK — Definition & Facts for Appendicitis
- NIDDK — Symptoms & Causes of Appendicitis
- NIDDK — Diagnosis of Appendicitis
- NIDDK — Treatment for Appendicitis
- Cleveland Clinic — Appendicitis: Signs & Symptoms, Causes, Diagnosis & Treatment
- Cleveland Clinic Abu Dhabi — Appendicitis
- NHS — Appendicitis
- MedlinePlus — Appendicitis
- NCBI StatPearls — Appendicitis
