تپش قلب چیست و چه زمانی باید نگران آن بود؟

تپش قلب (Palpitations) به احساس آگاهی از ضربان قلب گفته می‌شود؛ حسی شبیه تندتر زدن قلب، لرزش یا فلاتر (Fluttering)، یا احساس جاافتادن یا اضافه شدن یک ضربان. این احساس ممکن است در قفسهٔ سینه، گلو یا گردن حس شود. در بیشتر موارد، تپش قلب بی‌خطر و گذراست و ناشی از عوامل روزمره‌ای مانند استرس یا مصرف کافئین است، نه یک بیماری جدی قلبی (منبع: کلیولند کلینیک).

هدف این مقاله، معرفی علل شایع و خوش‌خیم، علل نیازمند بررسی پزشکی، روش‌های تشخیصی، و مهم‌تر از همه، علائم هشداردهنده‌ای است که نیاز به مراجعهٔ فوری دارند.

علل شایع و معمولاً خوش‌خیم تپش قلب

بر اساس اطلاعات مایوکلینیک و انجمن قلب آمریکا (American Heart Association), بخش بزرگی از تپش‌های قلب ناشی از عوامل قابل‌شناسایی و غیرخطرناک هستند که با اصلاح سبک زندگی معمولاً برطرف می‌شوند.

• استرس، اضطراب و حملات پانیک: واکنش‌های هیجانی شدید از شایع‌ترین علل تپش قلب هستند.
• کافئین: مصرف نوشیدنی‌های حاوی کافئین می‌تواند ضربان قلب را افزایش دهد.
• نیکوتین: مصرف دخانیات و محصولات نیکوتینی از محرک‌های شناخته‌شدهٔ تپش قلب است.
• ورزش شدید: فعالیت بدنی سنگین به‌طور طبیعی ضربان قلب را بالا می‌برد.
• تب: افزایش دمای بدن می‌تواند ضربان قلب را تندتر کند.
• تغییرات هورمونی و یائسگی: نوسانات هورمونی در دوران قاعدگی، بارداری و یائسگی از علل شناخته‌شدهٔ تپش قلب‌اند.
• کم‌آبی بدن (Dehydration): کاهش آب بدن یکی از عوامل قابل‌اصلاح تپش قلب است.
• مصرف الکل، غذاهای پرادویه یا سنگین، و برخی داروها (مانند داروهای ضداحتقان یا اسپری‌های آسم) نیز می‌توانند تپش قلب ایجاد کنند.

تپش‌های قلبی که کوتاه و نادر هستند و به سرعت برطرف می‌شوند، معمولاً نیازی به بررسی فوری ندارند (منبع: مایوکلینیک).

علل قلبی و طبی که نیاز به بررسی پزشک دارند

در برخی موارد، تپش قلب نشانهٔ یک وضعیت پزشکی زمینه‌ای است که باید توسط پزشک ارزیابی و درمان شود.

آریتمی‌های قلبی (Arrhythmia)

آریتمی به معنای اختلال در ریتم طبیعی قلب است. یکی از شایع‌ترین انواع آن که با تپش قلب همراه است، فیبریلاسیون دهلیزی (Atrial Fibrillation یا AFib) است. طبق منابع NCBI StatPearls، فیبریلاسیون دهلیزی یک عامل خطر مستقل و مهم برای سکتهٔ مغزی است؛ بر اساس این منبع، خطر سکتهٔ مغزی در فرد مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی حدود ۵ برابر بیشتر از جمعیت عمومی گزارش شده است. علائم فیبریلاسیون دهلیزی می‌تواند شامل تپش قلب، درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، سرگیجه، تعریق شدید و خستگی باشد؛ برخی بیماران نیز ممکن است بدون علامت باشند.

مؤسسهٔ ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI) نیز فیبریلاسیون دهلیزی را شایع‌ترین نوع آریتمی جدی معرفی می‌کند که در آن، تجمع خون در دهلیز قلب می‌تواند خطر تشکیل لخته و بروز سکته یا سایر عوارض را افزایش دهد.

پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism)

طبق مایوکلینیک، پرکاری تیروئید با تسریع متابولیسم بدن همراه است و می‌تواند علائمی مانند ضربان قلب سریع یا نامنظم، تپش قلب، کاهش وزن ناخواسته، افزایش اشتها، لرزش دست، تعریق و اضطراب ایجاد کند.

کم‌خونی (Anemia)

بر اساس کلیولند کلینیک، در کم‌خونی به‌دلیل کاهش تعداد گلبول‌های قرمز یا عملکرد ناکافی آن‌ها، اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها کاهش می‌یابد؛ در نتیجه قلب برای جبران این کمبود سخت‌تر کار می‌کند که می‌تواند به‌صورت تپش قلب و خستگی مداوم حس شود. سایر علائم شایع کم‌خونی شامل رنگ‌پریدگی پوست و تنگی نفس است.

سایر عوامل طبی مرتبط با تپش قلب که در منابع معتبر ذکر شده‌اند عبارت‌اند از افت قند خون، افت پتاسیم خون، افت سطح اکسیژن خون، و برخی داروها مانند داروهای تیروئید یا ضدآریتمی (منبع: کلیولند کلینیک).

پرچم‌های قرمز: چه زمانی تپش قلب اورژانسی است؟

با وجود اینکه اکثر موارد تپش قلب خوش‌خیم هستند، برخی علائم همراه نشان‌دهندهٔ یک وضعیت اورژانسی و بالقوه تهدیدکنندهٔ حیات‌اند. طبق سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، در صورت بروز تپش قلب همراه با هر یک از موارد زیر باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت یا به بخش اورژانس مراجعه کرد:

• درد یا فشار قفسهٔ سینه
• تنگی نفس
• احساس ضعف شدید یا غش کردن (از حال رفتن)

این علائم می‌توانند نشانهٔ یک مشکل جدی و تهدیدکنندهٔ حیات قلبی باشند (منبع: NHS). کلیولند کلینیک و انجمن قلب آمریکا نیز سرگیجه و منگی (Lightheadedness) را در کنار درد یا فشار قفسهٔ سینه، تنگی نفس، غش کردن و بدتر شدن دفعات یا شدت تپش، از علائمی می‌دانند که نیازمند تماس فوری با اورژانس هستند. انجمن قلب آمریکا تأکید می‌کند در صورت بروز ناراحتی قفسهٔ سینه، تنگی نفس، حالت تهوع یا سایر نشانه‌های سکتهٔ قلبی همراه با تپش، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.

روش‌های تشخیص تپش قلب

پزشک برای بررسی علت تپش قلب، معمولاً از ترکیبی از شرح‌حال، معاینه و آزمایش‌های زیر استفاده می‌کند (منبع: مایوکلینیک):

نوار قلب (ECG/EKG)

الکتروکاردیوگرام فعالیت الکتریکی قلب را در یک بازهٔ زمانی کوتاه ثبت می‌کند و می‌تواند نشانه‌های آریتمی را در همان لحظه شناسایی کند.

هولتر مانیتورینگ و رکوردر رویداد

از آنجا که بسیاری از تپش‌های قلب کوتاه‌مدت و متناوب هستند، ممکن است پزشک از دستگاه هولتر (که معمولاً به مدت ۲۴ ساعت یا بیشتر ریتم قلب را ثبت می‌کند) یا رکوردرهای رویداد برای پایش طولانی‌مدت استفاده کند.

سایر بررسی‌ها

آزمایش خون و ادرار (برای بررسی تیروئید، کم‌خونی، الکترولیت‌ها)، اکوکاردیوگرافی (سونوگرافی قلب)، تست ورزش، و در موارد خاص، مطالعهٔ الکتروفیزیولوژی یا کاتتریزاسیون قلبی نیز ممکن است تجویز شوند.

(منابع جدول: مایوکلینیک، NHS، کلیولند کلینیک)

مدیریت و کنترل تپش قلب

مدیریت تپش قلب به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. طبق NHS، اگر تپش قلب زودگذر و نادر باشد و بدون علائم هشداردهنده، معمولاً نیازی به مراجعهٔ فوری نیست؛ اما اگر تپش قلب تکرار شود، طولانی‌تر شود، یا با خستگی، تنگی نفس، سرگیجه یا کاهش کیفیت زندگی همراه باشد، باید به پزشک مراجعه کرد (منبع: انجمن قلب آمریکا).

• کاهش یا حذف محرک‌های شناخته‌شده مانند کافئین، نیکوتین و الکل می‌تواند به کاهش دفعات تپش قلب کمک کند.
• مدیریت استرس و اضطراب (مانند تکنیک‌های تنفسی و آرام‌سازی) در مواردی که علت روانی-عاطفی است مؤثر است.
• حفظ آب‌رسانی کافی بدن و پرهیز از کم‌آبی توصیه می‌شود.
• در صورت وجود بیماری زمینه‌ای مانند آریتمی، پرکاری تیروئید یا کم‌خونی، درمان اختصاصی آن بیماری توسط پزشک متخصص ضروری است. هیچ داروی خاصی را بدون تجویز پزشک برای تپش قلب مصرف نکنید.

نکتهٔ مهم: تپش قلب در بیشتر افراد نشانهٔ یک بیماری خطرناک نیست و نباید باعث نگرانی بیش‌ازحد شود؛ اما نادیده گرفتن علائم هشداردهنده (پرچم قرمز) نیز نباید صورت گیرد. تشخیص دقیق علت، تنها با ارزیابی پزشک و در صورت نیاز، آزمایش‌های تخصصی امکان‌پذیر است.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• American Heart Association — How serious are heart palpitations? Causes, symptoms and when to worry (تعریف تپش قلب، علائم هشداردهنده و توصیه به تماس اورژانسی در صورت وجود علائم سکتهٔ قلبی)
• Mayo Clinic — Heart palpitations: Symptoms & causes (علل شایع، محرک‌ها، و علائم اورژانسی شامل تنگی نفس شدید، درد قفسهٔ سینه و غش)
• Mayo Clinic — Heart palpitations: Diagnosis & treatment (روش‌های تشخیصی شامل ECG، هولتر مانیتورینگ، آزمایش خون و اکوکاردیوگرافی)
• Cleveland Clinic — Heart Palpitations: Symptoms, Causes & Treatment (علل خوش‌خیم و طبی تپش قلب، تست‌های تشخیصی و علائم اورژانسی)
• NHS — Heart palpitations (علائم پرچم قرمز و لزوم تماس فوری با اورژانس ۹۹۹)
• NHLBI — Atrial Fibrillation (تعریف فیبریلاسیون دهلیزی و خطر لخته و سکته)
• NCBI StatPearls — Atrial Fibrillation (خطر سکتهٔ مغزی حدود ۵ برابر بیشتر در مبتلایان به فیبریلاسیون دهلیزی نسبت به جمعیت عمومی)
• Mayo Clinic — Hyperthyroidism: Symptoms & causes (ارتباط پرکاری تیروئید با تپش قلب و ضربان قلب سریع)
• Cleveland Clinic — Anemia: Symptoms, Causes & Treatment (ارتباط کم‌خونی با تپش قلب و خستگی به‌دلیل کاهش اکسیژن‌رسانی)