دسته بندی:
23 تیر 1405 
12 بازدید
مولتیویتامینها (Multivitamins) پرمصرفترین مکملهای غذایی در جهان هستند. با این حال، شواهد علمی نشان میدهند که برای اکثر بزرگسالان سالم با تغذیهٔ متعادل، مصرف روزانهٔ این مکملها فایدهٔ ثابتشدهای در پیشگیری از بیماریهای مزمن ندارد. این مقاله بر اساس راهنماهای معتبر علمی توضیح میدهد که مولتیویتامینها چیستند، کدام گروهها ممکن است واقعاً به آنها نیاز داشته باشند، و چه خطراتی با مصرف نادرست همراه است.
مولتیویتامین چیست؟
مولتیویتامینها (که با نام مولتیویتامین-مینرال یا MVM نیز شناخته میشوند) فرآوردههایی هستند که حاوی ترکیبی از ویتامینها، مواد معدنی، و گاه سایر اجزاء غذایی هستند. این فرآوردهها در قالبهای مختلفی از جمله قرص، کپسول، پودر، مایع و آدامس موجودند. ترکیب و مقدار مواد مغذی در برندهای مختلف متفاوت است و در ایران نیز مکملهای متنوعی با نسبتهای گوناگون در بازار وجود دارند.
بر اساس اطلاعات دفتر مکملهای غذایی مؤسسهٔ ملی بهداشت آمریکا (NIH Office of Dietary Supplements)، مولتیویتامینها معمولاً حاوی ۱۳ نوع ویتامین و حدود ۱۵ ماده معدنی هستند که برخی از آنها برای سلامت اساسی هستند.
آیا مولتیویتامین برای همه لازم است؟
پاسخ کوتاه: نه. شواهد علمی نشان میدهند که برای اکثر بزرگسالان سالم با رژیم غذایی متعادل، مصرف روزانهٔ مولتیویتامین فایدهٔ ثابتشدهای در پیشگیری از بیماریهای قلبی-عروقی، سرطان یا کاهش خطر مرگ ندارد.
موضع کارگروه پیشگیری ایالات متحده (USPSTF)
کارگروه خدمات پیشگیرانهٔ ایالات متحده (U.S. Preventive Services Task Force — USPSTF) در سال ۲۰۲۲ پس از بررسی ۸۴ مطالعه شامل بیش از ۷۳۹,۸۰۳ شرکتکننده، نتیجهگیری کرد که شواهد کافی برای توصیه یا مخالفت با مصرف مولتیویتامین برای پیشگیری از بیماریهای قلبی-عروقی یا سرطان در بزرگسالان غیرباردار وجود ندارد. این کارگروه همچنین توصیه کرد از مصرف مکملهای بتاکاروتن و ویتامین E به منظور پیشگیری از این بیماریها خودداری شود.
یافتهٔ بزرگترین مطالعهٔ طولی (۲۰۲۴)
یک تحلیل گسترده که در ژوئن ۲۰۲۴ در مجلهٔ JAMA Network Open منتشر شد، دادههای نزدیک به ۳۹۰,۰۰۰ بزرگسال آمریکایی سالم را در یک دورهٔ بیش از ۲۰ سال بررسی کرد. یافتهها نشان داد که مصرف روزانهٔ مولتیویتامین با کاهش خطر مرگ ارتباطی ندارد. این مطالعه توسط محققان مؤسسهٔ ملی سرطان (National Cancer Institute) وابسته به NIH انجام شد.
موضع دانشگاه هاروارد و جانز هاپکینز
متخصصان دانشگاه هاروارد (Harvard T.H. Chan School of Public Health) توضیح میدهند که مولتیویتامینها «نبودِ رژیم غذایی سالم را جبران نمیکنند» و برای افرادی که از یک رژیم غذایی متنوع و متعادل بهره میبرند، مزیت افزودهای معمولاً وجود ندارد. پزشکان دانشگاه جانز هاپکینز نیز در یک سرمقالهٔ معروف در مجلهٔ Annals of Internal Medicine نوشتند که «تکمیل رژیم غذایی بزرگسالان خوبتغذیه با مولتیویتامین فایدهٔ روشنی ندارد و حتی ممکن است مضر باشد.»
گروههایی که ممکن است واقعاً به مولتیویتامین نیاز داشته باشند
با اینکه شواهد در برابر مصرف گسترده برای افراد سالم قرار دارند، برخی گروههای خاص بر اساس وضعیت پزشکی یا سبک زندگیشان ممکن است از مکملها بهره ببرند. تشخیص نیاز به مکمل و انتخاب نوع آن وظیفهٔ پزشک یا داروساز است.
یافتهٔ نسبتاً جدید: ممکن است برای سلامت شناختی سالمندان مفید باشد
یکی از جالبتوجهترین یافتههای اخیر از مطالعهٔ COSMOS (COcoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study) است. یک متاآنالیز از سه مطالعهٔ جداگانه در این برنامه با بیش از ۵,۰۰۰ شرکتکننده، که نتایج آن در ژانویهٔ ۲۰۲۴ در مجلهٔ American Journal of Clinical Nutrition منتشر شد، نشان داد که مصرف روزانهٔ مولتیویتامین در بزرگسالان بالای ۶۰ سال ممکن است حافظه و عملکرد شناختی را بهبود بخشد و روند کاهش توانایی شناختی را کُند کند.
با این حال، محققان تأکید میکنند که این یافتهها هنوز در حد «امیدوارکننده» هستند و پیش از آنکه توصیهٔ بالینی رسمی صادر شود، به تحقیقات بیشتری نیاز است. این یافته نیاز به تأیید مستقل دارد و نمیتوان آن را به عنوان دلیلی برای مصرف عمومی مولتیویتامین تعمیم داد.
خطرات مصرف نادرست مولتیویتامین
مولتیویتامینها در صورت مصرف نادرست میتوانند مضر باشند. این خطرات بهویژه در مورد ویتامینهای محلول در چربی (Fat-Soluble Vitamins) جدیتر هستند، زیرا این ویتامینها در بافتهای چربی و کبد ذخیره میشوند و از بدن دفع نمیشوند.
ویتامینهای محلول در چربی (A، D، E، K)
- ویتامین A: مصرف بیش از حد این ویتامین میتواند به سمیت حاد یا مزمن (Hypervitaminosis A) منجر شود. علائم شامل سردرد شدید، تهوع، استفراغ، سرگیجه، تاری دید، درد عضلانی و آسیب کبدی است. در موارد شدید میتواند کشنده باشد. بر اساس NIH ODS، مصرف مداوم مقادیر بسیار بالاتر از مقدار توصیهشده خطرناک است.
- ویتامین D: مصرف مقادیر بالای مکمل ویتامین D میتواند کلسیم خون را افزایش دهد (Hypercalcemia) و منجر به سردرگمی، کمآبی بدن، سنگ کلیه، تهوع، استفراغ و در موارد شدید آریتمی قلبی شود.
- ویتامین E: دوزهای بالا میتوانند خطر خونریزی را افزایش دهند و آسیب کبدی ایجاد کنند.
- ویتامین K: مکملهای ویتامین K میتوانند با داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین (Warfarin) تداخل جدی داشته باشند.
خطر آهن (Iron)
مسمومیت با آهن یکی از خطرات جدی مصرف نادرست مولتیویتامین است. بر اساس گزارش مراکز کنترل مسمومیت آمریکا، در سال ۲۰۲۲ بیش از ۷,۵۶۵ مورد تماس با مکملهای مولتیویتامین حاوی آهن در کودکان گزارش شد که ۸۱٪ آنها کودکان زیر ۶ سال بودند. ویتامینهای بارداری (Prenatal Vitamins) حاوی آهن بالا هستند و باید کاملاً دور از دسترس کودکان نگهداری شوند. مسمومیت با آهن در کودکان میتواند کشنده باشد.
سایر خطرات
- تداخل با داروها: برخی مولتیویتامینها با داروهای تجویزی تداخل دارند.
- پوشاندن کمبود واقعی: مصرف مولتیویتامین بدون آزمایش و تشخیص ممکن است کمبود جدی (مانند کمخونی) را موقتاً بپوشاند و تشخیص بهموقع را به تأخیر اندازد.
- جایگزینی رژیم غذایی سالم: اتکا به مکمل به جای بهبود تغذیه میتواند رفتار غذایی را به جهت اشتباه هدایت کند.
مولتیویتامین در مقابل رژیم غذایی سالم
متخصصان تغذیه بهطور مداوم تأکید میکنند که هیچ مکملی نمیتواند جایگزین رژیم غذایی سالم و متنوع شود. غذاهای کامل علاوه بر ویتامینها و مواد معدنی، حاوی فیبر، آنتیاکسیدانها، و ترکیبات زیستفعال دیگری هستند که مکملها فاقد آنها هستند. بر اساس راهنماهای تغذیهای آمریکا، اولویت باید همواره دریافت مواد مغذی از طریق غذا باشد.
نکات عملی قبل از خرید مولتیویتامین
- با پزشک مشورت کنید: پیش از شروع مصرف هر مکملی، با پزشک یا داروساز مشورت کنید تا نیاز واقعی شما ارزیابی شود.
- آزمایش خون: آزمایش خون میتواند کمبودهای واقعی را شناسایی کند و از مصرف غیرضروری جلوگیری کند.
- اعتبار محصول: محصولاتی را انتخاب کنید که دارای تأییدیههای کنترل کیفیت معتبر هستند.
- مقدار مصرف توصیهشده (RDA): محصولی را انتخاب کنید که مقادیر آن در حدود نیاز روزانه (Recommended Dietary Allowance) باشد، نه چند برابر آن.
- گروههای خاص: زنان باردار، سالمندان، و افراد با شرایط پزشکی خاص ممکن است به فرمولهای ویژه نیاز داشته باشند که باید توسط پزشک تجویز شود.
- نگهداری ایمن: مکملهای حاوی آهن را حتماً دور از دسترس کودکان نگه دارید.
جمعبندی: چه کسانی واقعاً به مولتیویتامین نیاز دارند؟
بر اساس مجموع شواهد علمی موجود، بزرگسالان سالم با رژیم غذایی متعادل و متنوع برای پیشگیری از بیماریهای مزمن نیازی به مولتیویتامین ندارند. گروههایی که بیشتر ممکن است از مکمل سود ببرند عبارتند از: زنان باردار یا در سن باروری (برای فولیکاسید)، سالمندان (برای B12 و ویتامین D)، وگانها و گیاهخواران سختگیر (برای B12)، و افراد مبتلا به سوءجذب یا بیماریهای خاص. در همهٔ این موارد، تشخیص نیاز و تجویز نوع و مقدار مناسب مکمل باید توسط پزشک یا داروساز انجام شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک یا داروساز نیست. پیش از شروع یا قطع هر مکملی با متخصص مشورت کنید.
منابع
- NIH Office of Dietary Supplements — Multivitamin/Mineral Supplements (Consumer Fact Sheet, updated February 2024): ods.od.nih.gov/factsheets/MVMS-Consumer
- NIH Office of Dietary Supplements — Multivitamin/Mineral Supplements (Health Professional Fact Sheet, updated July 2024): ods.od.nih.gov/factsheets/MVMS-HealthProfessional
- NIH National Cancer Institute / JAMA Network Open (2024) — Multivitamin Use and Mortality Risk in 3 Prospective US Cohorts: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11208972
- U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF, 2022) — Vitamin, Mineral, and Multivitamin Supplementation to Prevent CVD and Cancer: uspreventiveservicestaskforce.org
- COSMOS Trial — Effect of Multivitamin-Mineral Supplementation vs Placebo on Cognitive Function (American Journal of Clinical Nutrition, 2024): ajcn.nutrition.org
- Harvard T.H. Chan School of Public Health — Should I Take a Daily Multivitamin?: nutritionsource.hsph.harvard.edu/multivitamin
- Harvard Health — More Evidence Suggests Multivitamins Slow Cognitive Decline: health.harvard.edu
- Mayo Clinic — Multivitamins and Supplements: To Take or Not to Take?: newsnetwork.mayoclinic.org
- NHS — Vitamins, Minerals and Supplements in Pregnancy: nhs.uk/pregnancy/keeping-well/vitamins-supplements-and-nutrition
- NHS — Vitamins and Minerals: B Vitamins and Folic Acid: nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-b
- CDC — About Folic Acid: cdc.gov/folic-acid/about
- NIH — Vitamin A Toxicity (StatPearls): ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532916
- NIH — Iron Overload and Toxicity (StatPearls): ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526131
- American Association of Poison Control Centers — Iron Poisoning in Children (PMC, 2024): pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10706527
- Johns Hopkins Medicine — Is There Really Any Benefit to Multivitamins?: hopkinsmedicine.org
