دررفتگی شانه: علائم، کمک‌های اولیه و درمان

دررفتگی شانه (Shoulder Dislocation) یک آسیب اورژانسی است. اگر شانهٔ شما یا کسی دیگر بعد از ضربه یا زمین‌خوردن بدشکل شده، درد شدید دارد و دست قابل حرکت نیست، از جا انداختن خودسرانه خودداری کنید، شانه را بی‌حرکت نگه دارید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید. این مقاله اطلاعات عمومی دربارهٔ علائم، اقدامات اولیهٔ ایمن، روش درمان و پیشگیری از تکرار دررفتگی ارائه می‌دهد.

دررفتگی شانه چیست؟

مفصل شانه از سه استخوان تشکیل شده است: ترقوه (Clavicle)، سر استخوان بازو (Humerus) که نقش «توپ» را دارد، و حفرهٔ کتف (Glenoid) که نقش «کاسه» را دارد. حلقه‌ای از غضروف به نام لابروم (Labrum) دور کاسه را گرفته و مانند سپر، استخوان‌ها را در وضعیت درست نگه می‌دارد. رباط‌ها و چهار عضلهٔ روتیتور کاف (Rotator Cuff) نیز به پایداری مفصل کمک می‌کنند. شانه پرحرکت‌ترین مفصل بدن است و همین ویژگی، دررفتگی آن را آسان می‌کند (OrthoInfo).

در دررفتگی کامل، سطوح مفصلی کاملاً از هم جدا می‌شوند. در دررفتگی نسبی یا نیمه‌دررفتگی (Subluxation) این سطوح فقط تا حدی از هم فاصله می‌گیرند (OrthoInfo).

انواع دررفتگی بر اساس جهت

منبع جدول: OrthoInfo (AAOS).

علل و عوامل خطر دررفتگی شانه

• ضربهٔ شدید مانند سقوط یا تصادف وسیلهٔ نقلیه (OrthoInfo).
• تشنج و برق‌گرفتگی، به‌عنوان علل دیگر (OrthoInfo).
• شل‌بودن مادرزادی رباط‌ها و سابقهٔ دررفتگی قبلی (OrthoInfo).
• حرکات مکرر بالای سر مانند شنا، تنیس و والیبال در ناپایداری مزمن (OrthoInfo).

علائم دررفتگی شانه

• بدشکلی یا جابه‌جایی آشکار شانه
• درد شدید که با اسپاسم عضلانی تشدید می‌شود
• تورم و کبودی
• بی‌حسی یا ضعف
• ناتوانی در حرکت دادن بازو

منابع: OrthoInfo و NHS.

دررفتگی کامل معمولاً دردناک و آشکار است، ولی نیمه‌دررفتگی ممکن است ظاهر شانه را تقریباً طبیعی نشان دهد (OrthoInfo). دررفتگی کامل ممکن است رباط‌ها یا تاندون‌ها را پاره کند و به اعصاب آسیب بزند (OrthoInfo).

بعد از دررفتگی شانه چه کنیم؟ کمک‌های اولیه تا رسیدن به پزشک

NHS تأکید می‌کند که دررفتگی شانه نیاز به درمان در بیمارستان دارد و نباید خودتان آن را درمان کنید (NHS).

اقدامات ایمن

• در اسرع وقت به اورژانس بروید. خودتان رانندگی نکنید؛ از کسی بخواهید شما را ببرد یا آمبولانس بخواهید (NHS).
• بازو را با آویز (Sling) یا حوله حمایت کنید و بالای بازو را حرکت ندهید (NHS).
• مفصل را در همان وضعیتی که یافته‌اید ثابت کنید و ناحیهٔ بالا و پایین آسیب را هم بی‌حرکت نگه دارید (MedlinePlus).
• کیسهٔ یخ را درون پارچه یا حوله بپیچید و روی شانه بگذارید؛ NHS حداکثر ۲۰ دقیقه در هر نوبت و هر ۲ تا ۳ ساعت را توصیه می‌کند (NHS). یخ را مستقیم روی پوست نگذارید (OrthoInfo).
• داروهای مصرفی خود را به اورژانس همراه ببرید (NHS).

چه کارهایی نباید کرد؟

علائم هشدار: تماس فوری با اورژانس

• رنگ‌پریدگی، سردی یا کبودرنگی پوست پایین‌تر از محل آسیب
• استخوان بیرون‌زده از پوست یا خونریزی شدید
• نشانه‌های عفونت در محل آسیب (گرمی، قرمزی، چرک یا تب)
• اگر خودتان نمی‌توانید به اورژانس برسید، آمبولانس بخواهید

منابع: MedlinePlus و NHS. اگر شریان آسیب ببیند، دست سرد می‌شود و رنگ سفید یا بنفش پیدا می‌کند (OrthoInfo).

تشخیص دررفتگی شانه

پزشک دربارهٔ چگونگی آسیب و سابقهٔ دررفتگی می‌پرسد، حساسیت، تورم و بدشکلی را معاینه می‌کند و نبض مچ و عملکرد اعصاب را بررسی می‌کند. رادیوگرافی (X-ray) دررفتگی و جهت آن را تأیید می‌کند؛ سی‌تی‌اسکن (CT) در صورت نیاز به جزئیات استخوان کمک می‌کند و ام‌آرآی (MRI) برای ارزیابی رباط‌هاست و در زمان دررفتگی «به‌ندرت لازم می‌شود» (OrthoInfo). NHS نیز می‌گوید ممکن است برای بررسی آسیب شانه، اسکن پیشنهاد شود (NHS).

درمان دررفتگی شانه

جااندازی توسط پزشک

OrthoInfo دررفتگی شانه را یک آسیب اورژانسی می‌داند. جااندازی بسته (Closed Reduction) معمولاً در اورژانس و پس از دادن داروی آرام‌بخش و ضددرد، به‌آرامی و با ملایمت انجام می‌شود (OrthoInfo). طبق NHS، پزشک بازو را می‌چرخاند تا سر جایش برگردد و برای بی‌دردی، بی‌حسی موضعی یا داروی آرام‌بخش داده می‌شود (NHS).

بی‌حرکتی (آویز یا بریس)

پس از جااندازی، شانه با آویز بی‌حرکت می‌شود (NHS). OrthoInfo توصیه می‌کند آویز یا آتل تا زمان پیگیری با پزشک استفاده شود (OrthoInfo). NHS می‌گوید در چند هفتهٔ اول باید از آویز استفاده کرد؛ مدت دقیق را پزشک یا فیزیوتراپیست مشخص می‌کند (NHS).

توانبخشی و فیزیوتراپی

فیزیوتراپی دامنهٔ حرکت و قدرت را بازمی‌گرداند و ممکن است به پیشگیری از دررفتگی دوباره کمک کند. توانبخشی با تقویت ملایم عضلات شروع می‌شود و تمرین با وزنه بعداً اضافه می‌شود؛ حفظ قدرت و کنترل عضلات شانه و کتف، چه با جراحی و چه بدون آن، اهمیت دارد و به نتیجهٔ بهتر و کاهش خطر عود کمک می‌کند (OrthoInfo).

طبق NHS، بهبودی معمولاً ۶ تا ۱۲ هفته طول می‌کشد، بازگشت کامل به برخی ورزش‌ها تا ۱۶ هفته ممکن است زمان ببرد و برای بعضی افراد بهبودی طولانی‌تر است. زمان رانندگی و ورزش را پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین می‌کند (NHS).

مقایسهٔ مراحل درمان

منابع جدول: OrthoInfo و NHS.

دررفتگی مکرر شانه و جراحی

شانه‌ای که یک بار در رفته باشد، مستعد دررفتگی دوباره است (OrthoInfo). NHS می‌گوید خطر عود به سن و کیفیت ترمیم مفصل بستگی دارد (NHS). دررفتگی‌های مکرر می‌تواند به ناپایداری مزمن شانه بینجامد و گاهی بدون آسیب جدید هم رخ می‌دهد (OrthoInfo).

بیشتر دررفتگی‌های قدامیِ بار اول ابتدا به‌صورت محافظه‌کارانه (غیرجراحی)، با دورهٔ کوتاهی بی‌حرکتی و سپس برنامهٔ توانبخشی عملکردی درمان می‌شوند. همین بیانیه، در بیمارانی که عوامل خطر عود مانند جنس مرد، سن کم یا ورزش برخوردی دارند، بررسی ترمیم آرتروسکوپیک بانکارت (Arthroscopic Bankart Repair) را از راه تصمیم‌گیری مشترک با بیمار توصیه می‌کند (بیانیهٔ موضع انجمن آرتروسکوپی کانادا، PMC).

چه زمانی جراحی مطرح می‌شود؟

• اگر شانه را نتوان در کاسه جا انداخت
• در دررفتگی‌های مکرر
• در صورت آسیب عضله یا استخوان
• برخی بیماران، به‌ویژه ورزشکاران جوان، ممکن است پس از اولین دررفتگی جراحی را بسنجند؛ جراح عوامل خطر عود و مزایا و معایب درمان غیرجراحی و جراحی را با بیمار بررسی می‌کند.

منبع فهرست: OrthoInfo. جراحی می‌تواند شامل سفت‌کردن یا ترمیم رباط‌ها، ترمیم آسیب لابروم، پرکردن یا بازسازی نقص استخوانی باشد (OrthoInfo). آرتروسکوپی (Arthroscopy) روشی کم‌تهاجمی و سرپایی است و در برخی بیماران جراحی باز انجام می‌شود (OrthoInfo). پس از جراحی ممکن است مقداری سفتی ایجاد شود (OrthoInfo).

عوارض دررفتگی شانه

• آسیب عصب یا رگ خونی در دررفتگی‌های بسیار شدید، مانند دررفتگی ناشی از تصادف (OrthoInfo)؛ آسیب عصب و رگ می‌تواند مشکلات بلندمدت یا دائمی ایجاد کند (MedlinePlus).
• پارگی رباط‌ها و تاندون‌ها (OrthoInfo). پارگی روتیتور کاف موضوعی جداست و در مقالهٔ پارگی روتاتور کاف بررسی شده است.
• ناپایداری مزمن و دررفتگی‌های مکرر (OrthoInfo)

طبق MedlinePlus، درمان زودهنگام معمولاً مانع آسیب دائمی می‌شود و آسیب بافت‌های اطراف عموماً ۶ تا ۱۲ هفته برای بهبود زمان می‌برد (MedlinePlus).

پیشگیری از دررفتگی شانه

• تقویت و حفظ کنترل عضلات شانه و کتف با برنامهٔ توانبخشی (OrthoInfo)
• استفاده از تجهیزات محافظ در ورزش‌های برخوردی (MedlinePlus)
• پرهیز از ایستادن روی صندلی یا سطوح ناپایدار و برداشتن فرش‌های لغزنده (MedlinePlus)
• تغییر فعالیت‌هایی که علائم را تشدید می‌کنند در ناپایداری مزمن (OrthoInfo)

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• فوری: هرگاه شانه بدشکل، متورم یا کبود است، درد شدید دارید یا نمی‌توانید بازو را حرکت دهید (NHS).
• پس از درمان اورژانسی: پیگیری با متخصص ارتوپدی (MedlinePlus).
• احساس لغزیدن یا خالی‌شدن مکرر شانه (OrthoInfo).

سؤالات پرتکرار

بعد از دررفتگی شانه چه کنیم؟

شانه را بی‌حرکت نگه دارید، با آویز یا حوله حمایت کنید، یخ پیچیده در پارچه بگذارید و بدون رانندگی خودتان به اورژانس بروید (NHS).

آیا خودم می‌توانم شانه را جا بیندازم؟

خیر. NHS تأکید می‌کند نباید بازو را خودتان سر جایش برگردانید (NHS) و MedlinePlus جااندازی را جز برای متخصص استخوان نهی می‌کند (MedlinePlus). جااندازی معمولاً در اورژانس بیمارستان و پس از معاینه و تصویربرداری انجام می‌شود (OrthoInfo، NHS).

بی‌حرکتی چقدر طول می‌کشد؟

NHS می‌گوید در چند هفتهٔ اول از آویز استفاده می‌شود و پزشک یا فیزیوتراپیست زمان دقیق را تعیین می‌کند (NHS). OrthoInfo عدد مشخصی برای مدت آویز نمی‌دهد و استفاده را تا زمان پیگیری با پزشک توصیه می‌کند (OrthoInfo).

چرا شانه دوباره در می‌رود؟

پس از اولین دررفتگی، مفصل مستعد دررفتگی دوباره است. آسیب لابروم (ضایعهٔ بانکارت)، شل‌بودن رباط‌ها و فعالیت‌های مکرر بالای سر از عوامل مؤثرند (OrthoInfo). خطر عود به سن و کیفیت ترمیم هم بستگی دارد (NHS).

آیا دررفتگی شانه نیاز به جراحی دارد؟

همیشه نه. برخی افراد با درمان غیرجراحی و توانبخشی به فعالیت کامل بازمی‌گردند. جراحی برای شانه‌ای که جا نمی‌افتد، دررفتگی‌های مکرر یا آسیب عضله و استخوان مطرح می‌شود و تصمیم با ارتوپد است (OrthoInfo).

سلب مسئولیت

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• AAOS OrthoInfo: Shoulder Dislocation
• AAOS OrthoInfo: Chronic Shoulder Instability and Dislocation
• NHS: Dislocated shoulder
• MedlinePlus: Dislocation (first aid)
• Abdel Khalik H, et al. Management of First-Time Anterior Shoulder Dislocation: A Systematic Review and Meta-analysis. Arthroscopy Association of Canada Position Statement. Orthop J Sports Med. 2025;13(2) (PMC11833906)