اگر پزشک برایتان سرترالین، فلوکستین یا اس‌سیتالوپرام نوشته یا روی بروشور دارو کلمه‌ی SSRI را دیده‌اید، احتمالاً می‌خواهید بدانید این چهار حرف یعنی چه و این دارو با شما چه می‌کند. SSRI پرمصرف‌ترین گروه داروهای ضدافسردگی است و علاوه بر افسردگی، برای چند نوع اختلال اضطرابی و وسواس هم تجویز می‌شود [1][2]. این داروها معمولاً چند هفته طول می‌کشد تا اثر کامل‌شان را نشان دهند و نباید ناگهانی قطع شوند [1].
خلاصه در یک نگاه – SSRI مخفف چیست؟ Selective Serotonin Reuptake Inhibitor، یعنی «مهارکننده‌ی انتخابی بازجذب سروتونین» [1][2]. – داروهای SSRI کدامند؟ فلوکستین، سرترالین، پاروکستین، سیتالوپرام، اس‌سیتالوپرام و فلووکسامین [2][5][6][7][8][9][10]. – قرص SSRI برای چیست؟ افسردگی، و بسته به نوع دارو، وسواس فکری-عملی (OCD)، اختلال پانیک، PTSD، اضطراب فراگیر، اضطراب اجتماعی، پرخوری عصبی (بولیمیا) و اختلال ملال پیش از قاعدگی (PMDD) [1][2][11][12]. – کِی اثر می‌کند؟ معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد تا اثرش شروع شود و تا ۸ هفته تا اثر کامل [1]. – مهم‌ترین هشدارها: احتمال بیشتر افکار خودکشی در افراد زیر ۲۵ سال در شروع درمان [3][11]، سندرم سروتونین در ترکیب با بعضی داروها و مکمل‌ها [3][11]، و علائم قطع اگر دارو ناگهانی قطع شود [1][4]. – اعتیادآور است؟ به معنای معمول اعتیاد نه، ولی بدن به دارو عادت می‌کند و قطعش باید تدریجی و با برنامه‌ی پزشک باشد [4].
SSRI چیست و مخفف چه کلمه‌ای است؟
SSRI مخفف Selective Serotonin Reuptake Inhibitor است. در فارسی به آن «مهارکننده‌ی انتخابی بازجذب سروتونین» می‌گویند و جمعش SSRIs یا «SSRIها» است [1][2]. تلفظ رایجش «اِس‌اِس‌آر‌آی» است. هر بخش از این نام یک معنی دارد:
- Serotonin (سروتونین): یک پیام‌رسان شیمیایی (ناقل عصبی) در مغز است که در تنظیم خلق‌وخو، خواب، اشتها، حافظه، میل جنسی و رفتار اجتماعی نقش دارد [2].
- Reuptake (بازجذب): سلول عصبی بعد از رساندن پیام، سروتونین را دوباره به داخل خود جذب می‌کند [2].
- Inhibitor (مهارکننده): دارو جلوی این بازجذب را می‌گیرد [2].
- Selective (انتخابی): اثر اصلی دارو روی سروتونین است. مثلاً طبق برچسب رسمی سرترالین، این دارو بازجذب سروتونین را قوی و انتخابی مهار می‌کند و روی بازجذب نوراپی‌نفرین و دوپامین اثر خیلی ضعیفی دارد [11].
SSRIها پرمصرف‌ترین نوع داروهای ضدافسردگی هستند [1][2]. پزشکان معمولاً آن‌ها را اولین انتخاب می‌دانند، چون عوارضشان معمولاً کمتر و خفیف‌تر و راحت‌تر قابل مدیریت است [1][2].
SSRIها چطور کار می‌کنند؟ (به زبان ساده)
سلول‌های مغز با پیام‌رسان‌های شیمیایی با هم حرف می‌زنند. وقتی سروتونین پیامش را رساند، سلول‌های مغز آن را دوباره جذب می‌کنند. SSRIها این بازجذب را مسدود می‌کنند تا سروتونین مدت بیشتری فعال بماند [2]. برچسب رسمی FDA برای سرترالین هم سازوکار اثر را همین می‌داند: تقویت فعالیت سروتونین در دستگاه عصبی مرکزی با مهار بازجذب آن [11].
با این حال، کالج سلطنتی روانپزشکان بریتانیا (RCPsych) صادقانه می‌گوید هنوز دقیق نمی‌دانیم ضدافسردگی‌ها چطور اثر می‌کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند اثرشان فراتر از یک واکنش شیمیایی ساده است. مثلاً روی پاسخ بدن به استرس و روی افکار منفی اثر می‌گذارند [4].
لیست داروهای SSRI
شش دارویی که در بیشتر منابع به‌عنوان SSRI شناخته می‌شوند در جدول زیر آمده‌اند. نام تجاری فقط به‌عنوان نمونه‌ی بین‌المللی آمده است. در داروخانه‌های ایران همین داروها با نام‌های تجاری دیگری عرضه می‌شوند. نام ژنریک روی جعبه یا بروشور را ببینید یا از داروساز بپرسید.
| نام ژنریک (فارسی) | نام انگلیسی | نمونه‌ی نام تجاری بین‌المللی | کاربردهای ذکرشده در برچسب FDA / MedlinePlus | کاربردهای ذکرشده در NHS (بریتانیا) |
|---|---|---|---|---|
| فلوکستین | Fluoxetine | Prozac | افسردگی اساسی، OCD، پرخوری عصبی (بولیمیا)، اختلال پانیک [12]؛ PMDD [5]؛ همراه با الانزاپین برای دوره‌ی افسردگی در اختلال دوقطبی نوع ۱ [12] | افسردگی، OCD، بولیمیا [16] |
| سرترالین | Sertraline | Zoloft | افسردگی اساسی، OCD، اختلال پانیک، PTSD، اضطراب اجتماعی، PMDD [11] | افسردگی، OCD، پانیک، PTSD، اضطراب اجتماعی [15] |
| پاروکستین | Paroxetine | Paxil | در بزرگسالان: افسردگی اساسی، OCD، پانیک، اضطراب اجتماعی، اضطراب فراگیر، PTSD [13]؛ برخی فرآورده‌ها برای PMDD و گرگرفتگی یائسگی [7] | افسردگی، اختلالات اضطرابی (از جمله اضطراب اجتماعی و پانیک)، OCD، PTSD [17] |
| سیتالوپرام | Citalopram | Celexa | افسردگی اساسی در بزرگسالان [14][8] | افسردگی، اختلال پانیک [18] |
| اس‌سیتالوپرام | Escitalopram | Lexapro | افسردگی و اختلال اضطراب فراگیر [9] | افسردگی، OCD، اضطراب فراگیر، اضطراب اجتماعی، پانیک [19] |
| فلووکسامین | Fluvoxamine | Luvox | OCD و اضطراب اجتماعی [10] | در صفحه‌های NHS که بررسی شد نیامده است |
چند نکته درباره‌ی این جدول:
- مجوزها در کشورهای مختلف یکی نیستند. مثلاً سیتالوپرام در برچسب آمریکایی فقط برای افسردگی است [14]، اما NHS آن را برای اختلال پانیک هم نام می‌برد [18]. پزشک ممکن است دارویی را برای کاربردی خارج از این فهرست هم تجویز کند [8].
- سیتالوپرام می‌تواند فاصله‌ی QT نوار قلب را، وابسته به دوز، طولانی کند. این اختلال ریتم با آریتمی خطرناک (تورساد دو پوان) مرتبط است [14]. NHS هم می‌گوید این دارو ممکن است برای افرادی که بیماری قلبی یا مشکل ریتم قلب دارند مناسب نباشد [18].
- داروهای دیگر: برخی منابع، مثل Cleveland Clinic، ویلازودون (Vilazodone) و ورتیوکستین (Vortioxetine) را هم در فهرست SSRIهای تجویزی در آمریکا می‌آورند [2]. RCPsych ورتیوکستین را «ضدافسردگی جدیدتر» می‌نامد [4].
انتخاب بین این داروها با پزشک است. NHS می‌گوید همه‌ی انواع ضدافسردگی به‌طور کلی برای علائم افسردگی تقریباً به یک اندازه مؤثرند. تفاوتشان در این است که برای چه کسی مناسب‌اند و چه عوارضی دارند [1].
قرص SSRI برای چیست؟ موارد مصرف
کاربرد اصلی SSRIها درمان افسردگی است [1]. بسته به دارو، برای این موارد هم تجویز می‌شوند:
- وسواس فکری-عملی (OCD) [1][11][12]
- اختلال پانیک (حملات ناگهانی ترس شدید) [11][12]
- اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) [1][11]
- اختلال اضطراب فراگیر (GAD) [1][9][13]
- اضطراب اجتماعی [1][11]
- پرخوری عصبی (بولیمیا) که فلوکستین برای آن مجوز FDA دارد [12][16]
- اختلال ملال پیش از قاعدگی (PMDD) [2][11]
- گرگرفتگی یائسگی با برخی فرآورده‌های پاروکستین [7]
چه کسی باید دارو بگیرد؟ RCPsych می‌گوید ضدافسردگی معمولاً برای افسردگی خفیف تجویز نمی‌شود و برای بزرگسالان با افسردگی متوسط تا شدید توصیه می‌شود، به‌تنهایی یا همراه روان‌درمانی [4]. NHS می‌گوید معمولاً برای درمان افسردگی در زیر ۱۸ سال توصیه نمی‌شود، هرچند گاهی همراه درمان دیگری به کار می‌رود [1]. برای آشنایی با علائم و درمان‌های افسردگی، مقاله‌ی افسردگی؛ نشانه‌ها، انواع و راه‌های درمان را بخوانید.
چقدر طول می‌کشد تا SSRI اثر کند؟
- طبق NHS، ضدافسردگی‌ها معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد تا اثرشان شروع شود و تا ۸ هفته تا اثر کامل [1].
- مؤسسه‌ی ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) معمولاً ۴ تا ۸ هفته را ذکر می‌کند. به گفته‌ی NIMH، خواب، اشتها، انرژی و تمرکز اغلب زودتر از خلق بهتر می‌شوند [3].
- Cleveland Clinic می‌گوید SSRIها معمولاً ۴ تا ۶ هفته پس از رسیدن به دوز درمانی اثر می‌کنند و در بعضی افراد ۹ تا ۱۲ هفته طول می‌کشد [2].
- درباره‌ی فلوکستین، MedlinePlus می‌نویسد ممکن است ۴ تا ۵ هفته یا بیشتر طول بکشد تا فایده‌ی کامل را حس کنید [5].
پس اگر بعد از چند روز فرقی حس نکردید، دارو را کنار نگذارید و با پزشک صحبت کنید [1][3]. NHS می‌گوید در شروع درمان معمولاً هر ۱ تا ۲ هفته پزشک شما را می‌بیند [1]. RCPsych هم ویزیت حدود دو هفته بعد از شروع را توصیه می‌کند [4]. بعد از بهتر شدن هم معمولاً دارو دست‌کم ۶ ماه ادامه پیدا می‌کند، چون قطع زودتر احتمال برگشت علائم را بیشتر می‌کند [1][4].
عوارض داروهای SSRI
عوارض شایع
بسیاری از عوارض در چند هفته‌ی اول ظاهر می‌شوند و معمولاً بعد از یکی دو هفته، وقتی بدن به دارو عادت کرد، کم می‌شوند. بعضی هم ممکن است ادامه پیدا کنند [1][4]. عوارض شایع SSRIها طبق NHS و RCPsych این‌هاست [1][4]:
- احساس بی‌قراری، لرزش یا اضطراب در شروع درمان. RCPsych می‌گوید این عارضه اغلب دلیل قطع دارو است، ولی معمولاً چند هفته بعد از شروع کم می‌شود [4].
- تهوع یا استفراغ، سوءهاضمه و دل‌درد، اسهال یا یبوست، کم شدن اشتها
- سرگیجه، تاری دید، خشکی دهان، تعریق
- بی‌خوابی یا برعکس، خواب‌آلودگی زیاد؛ سردرد
- افزایش وزن [1]
- مشکلات جنسی (جزئیات در ادامه)
عوارض جنسی
برچسب رسمی FDA می‌گوید SSRIها ممکن است در مردان باعث تأخیر یا ناتوانی در انزال، کاهش میل جنسی و اختلال نعوظ شوند و در زنان باعث کاهش میل جنسی و تأخیر یا نبود ارگاسم [11]. NHS اضافه می‌کند که در بعضی افراد این مشکلات ممکن است بعد از قطع دارو هم ادامه پیدا کند [1]. RCPsych این وضعیت نادر را با نام «اختلال جنسی پس از SSRI» (PSSD) معرفی می‌کند و می‌گوید برای فهمیدن علت و میزان شیوع آن پژوهش بیشتری لازم است [4].
اگر چنین مشکلی دارید، خجالت نکشید و با پزشک مطرح کنید. طبق برچسب FDA، پزشک باید درباره‌ی تغییرات عملکرد جنسی بپرسد و راه‌های مدیریت را با شما بررسی کند [11]. دارو را خودتان قطع نکنید.
کاهش سدیم خون (هیپوناترمی) در سالمندان
SSRIها و SNRIها ممکن است باعث افت سدیم خون شوند. سالمندان، کسانی که داروی ادرارآور (دیورتیک) مصرف می‌کنند و افرادی که کم‌آب هستند در معرض خطر بیشتری‌اند [11]. نشانه‌ها: سردرد، اشکال در تمرکز، مشکل حافظه، گیجی، ضعف و بی‌ثباتی که ممکن است به زمین خوردن منجر شود. در موارد شدید تشنج و کاهش هوشیاری هم گزارش شده است [11].
خطر خونریزی همراه با مسکن‌های NSAID و رقیق‌کننده‌های خون
داروهایی که بازجذب سروتونین را مهار می‌کنند خطر خونریزی را بالا می‌برند. مصرف همزمان با آسپرین، مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) مثل ایبوپروفن، داروهای ضدپلاکت دیگر، وارفارین و سایر ضدانعقادها این خطر را بیشتر می‌کند [11]. NHS هم برای سرترالین ضدانعقادهایی مثل وارفارین و آپیکسابان و NSAIDهایی مثل آسپرین و ایبوپروفن را از داروهایی می‌داند که ممکن است با آن سازگار نباشند [15]. اگر خونریزی یا کبودی غیرعادی دیدید، فوراً به پزشک خبر دهید [6].
عوارض کمتر شایع ولی مهم
- اختلال ریتم قلب: به‌خصوص با سیتالوپرام (بالاتر توضیح داده شد) [14][18].
- گلوکوم زاویه‌بسته: MedlinePlus برای SSRIها هشدار می‌دهد که ممکن است باعث این نوع گلوکوم شوند (افزایش ناگهانی و شدید فشار چشم) [5][6].
- تشنج [5][6].
- حالت شیدایی (مانیا): احساس سرخوشی یا انرژی غیرعادی زیاد [15]. برچسب FDA توصیه می‌کند پیش از شروع، بیمار از نظر اختلال دوقطبی بررسی شود [11].
- واکنش آلرژیک: کهیر، تورم صورت یا گلو، تنگی نفس [15].
هشدار FDA درباره‌ی افکار خودکشی در افراد زیر ۲۵ سال
برچسب رسمی SSRIها در آمریکا یک «هشدار جعبه‌ای» (Boxed Warning) دارد. این هشدار در صفحه‌ی MedlinePlus هر شش SSRI هم آمده است [5][6][7][8][9][10]. طبق برچسب FDA سرترالین، این هشدار می‌گوید ضدافسردگی‌ها در مطالعات کوتاه‌مدت، خطر افکار و رفتار خودکشی را در کودکان، نوجوانان و جوانان افزایش داده‌اند. همه‌ی بیماران باید از نظر بدتر شدن حال و بروز چنین افکاری زیر نظر باشند [11].
برچسب FDA نتیجه‌ی تحلیل تجمیعی کارآزمایی‌های کنترل‌شده با دارونما را این‌طور خلاصه می‌کند [11]:
| گروه سنی | اختلاف با دارونما (در هر ۱۰۰۰ بیمار درمان‌شده) |
|---|---|
| زیر ۱۸ سال | ۱۴ مورد بیشتر |
| ۱۸ تا ۲۴ سال | ۵ مورد بیشتر |
| ۲۵ تا ۶۴ سال | ۱ مورد کمتر |
| ۶۵ سال و بالاتر | ۶ مورد کمتر |
در مطالعات کودکان خودکشی رخ نداد [11]. NIMH هم می‌گوید کودکان، نوجوانان و جوانان زیر ۲۵ سال ممکن است به‌خصوص در چند هفته‌ی اول یا هنگام تغییر دوز، افزایش افکار یا رفتار خودکشی را تجربه کنند. افراد همه‌ی سنین هم باید در هفته‌های اول به‌دقت زیر نظر باشند [3]. NHS هم افراد ۲۴ سال و کمتر و کسانی را که قبلاً چنین افکاری داشته‌اند در معرض بیشترین خطر می‌داند [1].
نشانه‌هایی که باید فوراً به پزشک گزارش شوند (طبق MedlinePlus): افسردگی تازه یا بدتر شده، فکر آسیب زدن به خود یا خودکشی، نگرانی شدید، بی‌قراری شدید، حملات پانیک، بی‌خوابی، پرخاشگری، تحریک‌پذیری، کارهای بی‌فکر و تکانشی، و هیجان غیرعادی [5]. بهتر است خانواده هم این نشانه‌ها را بدانند [5][11].
این هشدار به این معنا نیست که جوانان هرگز نباید SSRI بگیرند. خود افسردگی هم می‌تواند باعث افکار خودکشی شود [4]. معنایش این است که شروع درمان و تغییر دوز باید با پیگیری نزدیک پزشک و خانواده انجام شود [3][11].
سندرم سروتونین چیست؟
سندرم سروتونین واکنشی بالقوه تهدیدکننده‌ی زندگی است که در آن سروتونین بیش از حد در بدن جمع می‌شود [11][20]. خطرش بیشتر وقتی است که SSRI همراه داروهای دیگری مصرف شود که روی سروتونین اثر دارند، ولی ممکن است با مصرف SSRI به‌تنهایی هم رخ دهد [11]. NIMH آن را نادر ولی تهدیدکننده‌ی زندگی می‌داند [3].
نشانه‌ها: بی‌قراری، توهم، گیجی، ضربان تند قلب، نوسان فشار خون، تعریق، تب، لرزش، سفتی یا پرش عضلات، اختلال هماهنگی حرکات، تشنج، و تهوع، استفراغ یا اسهال [11][20]. علائم ممکن است ظرف چند دقیقه تا چند ساعت پس از مصرف داروهای عامل شروع شوند [20]. اگر این نشانه‌ها را دارید، با پزشک تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید [2][20].
تداخل‌های مهم داروهای SSRI
پیش از شروع SSRI، همه‌ی داروها، ویتامین‌ها، مکمل‌ها و داروهای گیاهی‌ای را که مصرف می‌کنید به پزشک یا داروساز بگویید [3][15]. مهم‌ترین تداخل‌ها:
| دارو یا ماده | چرا مهم است |
|---|---|
| مهارکننده‌های MAO (MAOI) مثل فنلزین، ترانیل‌سیپرومین، سلژیلین | مصرف همزمان ممنوع است. بین قطع MAOI و شروع SSRI باید دست‌کم ۱۴ روز فاصله باشد [11][12]. برای فلوکستین این فاصله طولانی‌تر است: بعد از قطع آن دست‌کم ۵ هفته باید بگذرد تا MAOI شروع شود [12]. |
| لینزولید (آنتی‌بیوتیک) و متیلن بلوی تزریقی | این‌ها هم خاصیت مهار MAO دارند و SSRI نباید در بیماری که آن‌ها را می‌گیرد شروع شود [11][12]. |
| تریپتان‌ها (داروهای میگرن) | خطر سندرم سروتونین [3][11][2] |
| ترامادول، فنتانیل، متادون، مپریدین | داروهای سروتونرژیک؛ خطر سندرم سروتونین [11] |
| گیاه گل راعی (St John’s wort) | با SSRI مصرف نشود؛ خطر سندرم سروتونین [3][4][15] |
| تریپتوفان، لیتیوم، بوسپیرون، آمفتامین‌ها، ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای | سروتونرژیک؛ خطر سندرم سروتونین [11] |
| دکسترومتورفان (در برخی شربت‌های ضدسرفه) | در فهرست تداخل‌های Cleveland Clinic و MedlinePlus آمده است [2][7] |
| آسپرین، NSAIDها، وارفارین و ضدانعقادهای دیگر | افزایش خطر خونریزی [11][15] |
| الکل | ممکن است علائم را بدتر کند یا باعث خواب‌آلودگی و سرگیجه شود [1]؛ عوارض دارو را تشدید می‌کند [5] |
| آب گریپ‌فروت (برای سرترالین) | NHS می‌گوید همراه سرترالین مصرف نشود [15] |
برای آشنایی بیشتر با ترکیب‌های پرخطر، مقاله‌ی تداخلات دارویی خطرناک؛ کدام داروها را با هم مصرف نکنیم را بخوانید.
قطع SSRI: چرا نباید ناگهانی قطع شود؟
هیچ‌وقت SSRI را ناگهانی یا بدون صحبت با پزشک قطع نکنید [1][4]. پزشک معمولاً دوز را در طول چند هفته یا چند ماه کم می‌کند [1]. برچسب FDA هم کاهش تدریجی را به‌جای قطع ناگهانی توصیه می‌کند [11].
علائم قطع (طبق NHS و RCPsych): سردرد، درد مفاصل و عضلات، تهوع، تعریق، تپش قلب، سرگیجه یا حس عدم تعادل، بی‌خوابی و خواب‌های عجیب یا ترسناک، احساس غم یا بی‌حسی عاطفی، بی‌قراری و تحریک‌پذیری، گیجی، و حس «شوک الکتریکی» در سر (brain zaps) [1][4].
- این علائم معمولاً ظرف چند روز پس از شروع کاهش دارو ظاهر می‌شوند و چند هفته طول می‌کشند [1][4].
- در بعضی افراد شدیدترند، دیرتر شروع می‌شوند و ماه‌ها یا بیشتر ادامه پیدا می‌کنند. این احتمال با مصرف طولانی‌تر یا دوز بالاتر بیشتر است [1].
- یک متاآنالیز سال ۲۰۲۴ در مجله‌ی Lancet Psychiatry نشان داد پس از قطع ضدافسردگی، ۳۱٪ دست‌کم یک علامت قطع داشتند. این رقم پس از قطع دارونما ۱۷٪ بود. پژوهشگران پس از کنار گذاشتن اثرهای غیراختصاصی، شیوع علائم قطع را حدود ۱۵٪ برآورد کردند (تقریباً یک نفر از هر ۶ تا ۷ نفر). علائم شدید در ۲.۸٪ دیده شد. در این مطالعه اس‌سیتالوپرام از جمله داروهایی بود که علائم قطع با آن‌ها بیشتر دیده شد و پاروکستین از جمله داروهایی بود که علائم شدیدتری داشتند [21].
- اگر علائم برگشت افسردگی چند هفته یا چند ماه بعد پیدا شود، به گفته‌ی RCPsych احتمالاً بازگشت خود بیماری است، نه علائم قطع [4]. این تشخیص با پزشک است.
- جا انداختن دوز هم ممکن است علائم قطع ایجاد کند. اگر دوزی را فراموش کردید، دوز بعدی را طبق معمول بخورید و دوز را دوبرابر نکنید [4].
آیا SSRIها اعتیادآور هستند؟
به معنای معمول نه. RCPsych توضیح می‌دهد که اعتیاد یعنی ولع مصرف، از دست دادن کنترل بر مصرف و احساس سرخوشی یا «نشئگی». این اتفاق با موادی مثل الکل، نیکوتین و بنزودیازپین‌ها می‌افتد [4]. در یک مطالعه‌ی مقایسه‌ای که در برچسب FDA آمده، سرترالین آثار ذهنی نشان‌دهنده‌ی احتمال سوءمصرف، مثل سرخوشی یا «دوست داشتن دارو»، را نداشت [11].
ولی بدن به دارو عادت می‌کند. RCPsych این را «وابستگی جسمی» می‌نامد، یعنی بدن با حضور دارو تطبیق پیدا کرده و با قطع آن علائم قطع ظاهر می‌شود [4]. به همین دلیل قطع باید تدریجی و با برنامه‌ی پزشک باشد.
SSRI در بارداری و شیردهی
- تصمیم با پزشک است. NHS می‌گوید بعضی ضدافسردگی‌ها را در بارداری می‌توان مصرف کرد و پزشک در انتخاب بهترین درمان برای شما و نوزادتان کمک می‌کند [1]. RCPsych تأکید می‌کند خطر دارو باید در برابر خطر بیمار شدن بدون درمان سنجیده شود [4].
- خودسرانه قطع نکنید. اگر باردار شدید، هرچه زودتر پزشک را ببینید و دارو را ناگهانی قطع نکنید، مگر اینکه پزشک بگوید. قطع ناگهانی ممکن است باعث برگشت بیماری و عوارض ناخوشایند شود [4].
- سرترالین، فلوکستین، پاروکستین، سیتالوپرام و اس‌سیتالوپرام: NHS برای هر کدام می‌گوید در صورت نیاز در بارداری قابل مصرف است. پزشک کمترین دوز مؤثر را تجویز می‌کند و معمولاً توصیه می‌شود زایمان در بیمارستان باشد تا مادر و نوزاد بعد از تولد زیر نظر باشند [15][16][17][18][19].
- اواخر بارداری: طبق برچسب‌های FDA، مصرف SSRI به‌ویژه در اواخر بارداری ممکن است خطر فشار خون بالای ریوی پایدار در نوزاد (PPHN) و علائم سازگاری ضعیف نوزاد را افزایش دهد، مثل مشکل تنفسی، ناپایداری دما، مشکل تغذیه، شلی عضلات و تحریک‌پذیری [13][14]. مصرف SSRI به‌خصوص در ماه آخر پیش از زایمان با افزایش کمتر از دوبرابری خطر خونریزی پس از زایمان همراه بوده است [11].
- پاروکستین در سه‌ماهه‌ی اول: طبق برچسب FDA، مصرف پاروکستین در سه‌ماهه‌ی اول با افزایش کمتر از دوبرابری ناهنجاری‌های قلبی-عروقی نوزاد همراه بوده است. برای کسی که قصد بارداری دارد یا در سه‌ماهه‌ی اول است، شروع این دارو فقط پس از سنجیدن گزینه‌های دیگر توصیه می‌شود [13].
- شیردهی: NHS می‌گوید بعضی ضدافسردگی‌ها در شیردهی قابل مصرف‌اند، اگر نوزاد سالم باشد و پزشک فایده را بیشتر از خطر بداند [1]. سرترالین اغلب در شیردهی قابل مصرف است، ولی مقدار کمی از آن وارد شیر می‌شود و باید با پزشک هماهنگ کرد [15]. برچسب FDA هم سطح پایین سرترالین در شیر را گزارش کرده است [11].
تفاوت SSRI با SNRI، داروهای سه‌حلقه‌ای (TCA) و MAOI
| گروه | نمونه‌ها | ویژگی‌های اصلی |
|---|---|---|
| SSRI (مهارکننده‌ی انتخابی بازجذب سروتونین) | سرترالین، سیتالوپرام، اس‌سیتالوپرام، فلوکستین، پاروکستین [1] | پرمصرف‌ترین گروه؛ معمولاً اولین انتخاب، چون عوارضش راحت‌تر قابل مدیریت است و اگر بیش از حد مصرف شود احتمال مشکل جدی کمتر است [1] |
| SNRI (مهارکننده‌ی بازجذب سروتونین و نوراپی‌نفرین) | دولوکستین، ونلافاکسین [1] | روی سروتونین و نورآدرنالین اثر دارد [1][4]. عوارضش در فهرست RCPsych همراه SSRI آمده است [4]. در متاآنالیز ۲۰۲۴، ونلافاکسین و دس‌ونلافاکسین از جمله داروهایی بودند که علائم قطع با آن‌ها بیشتر بود [21]. |
| TCA (سه‌حلقه‌ای) | آمی‌تریپتیلین، نورتریپتیلین [1] | نسل قدیمی‌تر با عوارض بیشتر [3]: خشکی دهان، تاری دید، یبوست، مشکل در ادرار، خواب‌آلودگی، سرگیجه، افزایش وزن، تعریق و مشکل ریتم قلب [4] |
| MAOI (مهارکننده‌ی مونوآمین‌اکسیداز) | فنلزین، ترانیل‌سیپرومین [6] | امروزه کمتر برای افسردگی تجویز می‌شود [1] و بیشتر در دست متخصص است. نیاز به رژیم سخت بدون غذاهای پرتیرامین دارد، وگرنه خطر فشار خون خطرناک بالا هست. گاهی جایی که داروهای دیگر جواب نداده‌اند مؤثر است [4]. با SSRI نباید همزمان مصرف شود [11]. |
گروه‌های دیگری هم هستند، مثل میرتازاپین (NASSA) و ترازودون (SARI) [1]. NHS تأکید می‌کند همه‌ی انواع ضدافسردگی به‌طور کلی برای علائم افسردگی تقریباً به یک اندازه مؤثرند و تفاوت اصلی در عوارض و این است که برای چه کسی مناسب‌اند [1]. پس «بهترین SSRI» برای همه وجود ندارد و انتخاب با پزشک است.
«داروهای افزایش سروتونین» و «داروهای ضد اضطراب»: همه SSRI نیستند
داروهای افزایش سروتونین کدامند؟
در منابع پزشکی گروهی به اسم «قرص افزایش سروتونین» وجود ندارد. SSRIها با مهار بازجذب، مقدار سروتونین در دسترس مغز را بیشتر می‌کنند [2][5]. SNRIها روی سروتونین و نورآدرنالین با هم اثر دارند [1]. داروها و مکمل‌های دیگری هم هستند که روی سروتونین اثر می‌گذارند، مثل تریپتان‌ها، ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای، ترامادول، لیتیوم، بوسپیرون، تریپتوفان و گل راعی. برچسب FDA این‌ها را دقیقاً به این دلیل نام می‌برد که ترکیبشان با SSRI خطر سندرم سروتونین را بالا می‌برد [11]. پس هیچ دارو یا مکملی را برای «بالا بردن سروتونین» خودسرانه، به‌خصوص همراه SSRI، مصرف نکنید [3].
داروهای ضد استرس و اضطراب کدامند؟
طبق NIMH [3]:
- SSRIها و SNRIها برای اضطراب هم به کار می‌روند. در اختلال پانیک و اضطراب اجتماعی، پزشکان معمولاً درمان را با SSRI یا ضدافسردگی دیگری شروع می‌کنند، چون عوارضشان کمتر است.
- بنزودیازپین‌ها گروهی جدا از SSRIها هستند. برای برخی علائم کوتاه‌مدت اضطراب و گاهی اضطراب فراگیر تجویز می‌شوند. مصرف طولانی آن‌ها ممکن است به تحمل یا وابستگی برسد، برای همین معمولاً دوره‌ی کوتاه تجویز و تدریجی قطع می‌شوند. RCPsych هم بنزودیازپین‌ها را در کنار الکل و نیکوتین از موادی می‌داند که اعتیاد با آن‌ها ممکن است [4].
- بوسپیرون برای اضطراب طولانی‌مدت به کار می‌رود. باید هر روز ۳ تا ۴ هفته مصرف شود تا اثر کامل بگذارد و برای مصرف «در صورت لزوم» مؤثر نیست.
- بتابلاکرها گاهی خارج از مجوز رسمی برای علائم جسمی کوتاه‌مدت اضطراب (مثل تپش قلب، تعریق و لرزش در فوبیاها) تجویز می‌شوند.
توضیح بیشتر در مقاله‌ی قرص‌های ضد اضطراب؛ انواع، نحوه‌ی اثر و احتیاط‌های مهم آمده است.
چه زمانی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
فوری: نزدیک‌ترین اورژانس یا تماس با اورژانس ۱۱۵
- اگر خودتان یا کسی در اطرافتان به خودکشی یا آسیب به خود فکر می‌کند و در خطر است، همین حالا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید یا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [1][4].
- نشانه‌های سندرم سروتونین: تب، تعریق، گیجی، ضربان تند یا نامنظم، سفتی یا پرش شدید عضلات، توهم [2][20]
- نشانه‌های واکنش آلرژیک شدید: تورم گلو یا زبان، کهیر، تنگی نفس [15]
- تشنج، درد قفسه‌ی سینه، غش، یا کاهش هوشیاری [5][8]
در اولین فرصت با پزشک تماس بگیرید
- افسردگی یا اضطراب تازه یا بدتر شده، بی‌قراری شدید، رفتار تکانشی یا پرخاشگرانه [5]
- خونریزی یا کبودی غیرعادی [6]
- سردرد، گیجی، ضعف، بی‌ثباتی یا مشکل حافظه، به‌خصوص در سالمندان (احتمال کاهش سدیم) [6][11]
- سرخوشی یا انرژی غیرعادی زیاد (احتمال مانیا) [15]
- عوارضی که آزارتان می‌دهد یا بعد از چند هفته از بین نمی‌رود [1][4]
- بارداری یا تصمیم به بارداری در دوره‌ی مصرف [4][5]
- وقتی می‌خواهید دارو را قطع کنید [1]
نوبت روانپزشک با طبیب‌یاب: شروع، تغییر یا قطع هر داروی SSRI باید با روانپزشک یا پزشکی که آن را تجویز کرده تصمیم‌گیری شود. برای پیدا کردن روانپزشک و گرفتن نوبت، فهرست روانپزشکان در طبیب‌یاب را ببینید.
سؤالات متداول
SSRI مخفف چیست؟
SSRI مخفف Selective Serotonin Reuptake Inhibitor است، یعنی «مهارکننده‌ی انتخابی بازجذب سروتونین». این نام یعنی دارو جلوی بازجذب سروتونین به سلول‌های عصبی را می‌گیرد و اثر اصلی‌اش روی سروتونین است [1][2].
داروهای ضد افسردگی SSRI کدامند؟
فلوکستین (Prozac)، سرترالین (Zoloft)، پاروکستین (Paxil)، سیتالوپرام (Celexa)، اس‌سیتالوپرام (Lexapro) و فلووکسامین (Luvox) [2][5][6][7][8][9][10]. برخی منابع ویلازودون و ورتیوکستین را هم جزو SSRIها می‌آورند [2].
قرص SSRI برای چیست؟
برای درمان افسردگی و، بسته به نوع دارو، وسواس فکری-عملی، اختلال پانیک، PTSD، اضطراب فراگیر، اضطراب اجتماعی، پرخوری عصبی و PMDD [1][2][11][12]. کاربرد مجاز هر دارو فرق دارد و فقط پزشک باید آن را تجویز کند.
داروهای افزایش سروتونین کدامند؟
SSRIها و SNRIها مقدار یا فعالیت سروتونین را در مغز بیشتر می‌کنند [1][2]. داروهایی مثل تریپتان‌ها، ترامادول، لیتیوم و بوسپیرون و مکمل‌هایی مثل تریپتوفان و گل راعی هم روی سروتونین اثر دارند. ترکیب آن‌ها با SSRI خطر سندرم سروتونین را بالا می‌برد، پس نباید خودسرانه مصرف شوند [3][11].
داروهای ضد استرس و اضطراب کدامند؟
SSRIها و SNRIها اغلب اولین انتخاب برای اختلالات اضطرابی مثل پانیک و اضطراب اجتماعی هستند. بنزودیازپین‌ها برای کوتاه‌مدت، بوسپیرون برای مصرف طولانی‌تر و بتابلاکرها برای علائم جسمی کوتاه‌مدت به کار می‌روند. بنزودیازپین‌ها در مصرف طولانی ممکن است وابستگی بیاورند [3].
داروهای رایج برای درمان افسردگی کدامند؟
طبق NHS: SSRIها (سرترالین، سیتالوپرام، اس‌سیتالوپرام، فلوکستین، پاروکستین)، SNRIها (دولوکستین، ونلافاکسین)، سه‌حلقه‌ای‌ها (آمی‌تریپتیلین، نورتریپتیلین)، میرتازاپین و ترازودون. MAOIها امروزه کمتر تجویز می‌شوند [1].
آیا داروهای SSRI اعتیادآورند؟
به معنای اعتیاد (ولع، از دست دادن کنترل، نشئگی) نه. ولی بدن به آن‌ها عادت می‌کند و قطع ناگهانی ممکن است علائم قطع ایجاد کند. به همین دلیل قطع باید تدریجی و زیر نظر پزشک باشد [4][11].
SSRI چقدر طول می‌کشد تا اثر کند؟
معمولاً ۱ تا ۲ هفته طول می‌کشد تا اثرش شروع شود و تا ۸ هفته تا اثر کامل [1]. NIMH معمولاً ۴ تا ۸ هفته را ذکر می‌کند [3]. اگر زود فرقی حس نکردید، دارو را قطع نکنید و با پزشک صحبت کنید.
بهترین داروی SSRI کدام است؟
یک «بهترین» برای همه وجود ندارد. طبق NHS، ضدافسردگی‌ها به‌طور کلی برای افسردگی تقریباً به یک اندازه مؤثرند و فرقشان در عوارض و این است که برای چه کسی مناسب‌اند [1]. پزشک بر اساس علائم، سابقه، بیماری‌های دیگر و داروهای مصرفی شما انتخاب می‌کند.
تفاوت SSRI و SNRI چیست؟
SSRI عمدتاً روی سروتونین اثر دارد، ولی SNRI (مثل دولوکستین و ونلافاکسین) روی سروتونین و نورآدرنالین با هم اثر می‌گذارد [1][4]. هر دو برای افسردگی و اضطراب به کار می‌روند [3].
آیا با مصرف SSRI می‌توان الکل نوشید؟
توصیه نمی‌شود. الکل ممکن است علائم افسردگی را بدتر کند، باعث خواب‌آلودگی و سرگیجه شود و عوارض دارو را تشدید کند [1][2][5].
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمی‌گیرد. در این مقاله دوز دارو یا توصیه‌ی درمانی فردی ارائه نشده است. هیچ داروی SSRI را بدون نسخه شروع نکنید و بدون مشورت با پزشک تغییر ندهید یا قطع نکنید. اگر افکار خودکشی دارید یا در خطر آسیب به خود هستید، همین حالا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید یا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
منابع
- NHS. Antidepressants. Page last reviewed 12 June 2025. https://www.nhs.uk/medicines/antidepressants/
- Cleveland Clinic. SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors). Last updated 26 September 2025. https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/24795-ssri
- National Institute of Mental Health (NIMH). Mental Health Medications. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/mental-health-medications
- Royal College of Psychiatrists. Antidepressants. Published March 2025. https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/treatments-and-wellbeing/antidepressants
- MedlinePlus (NLM). Fluoxetine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a689006.html
- MedlinePlus (NLM). Sertraline. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a697048.html
- MedlinePlus (NLM). Paroxetine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a698032.html
- MedlinePlus (NLM). Citalopram. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a699001.html
- MedlinePlus (NLM). Escitalopram. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a603005.html
- MedlinePlus (NLM). Fluvoxamine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a695004.html
- FDA prescribing information: ZOLOFT (sertraline), via DailyMed (NLM). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=fda754f6-d0f3-4dce-a17a-927d64f912f7
- FDA prescribing information: PROZAC (fluoxetine), via DailyMed (NLM). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=c88f33ed-6dfb-4c5e-bc01-d8e36dd97299
- FDA prescribing information: PAXIL (paroxetine), via DailyMed (NLM). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ef3b5cbe-f9e1-c1ac-79da-cfe14e3a7e7e
- FDA prescribing information: CELEXA (citalopram), via DailyMed (NLM). https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=4259d9b1-de34-43a4-85a8-41dd214e9177
- NHS. Sertraline. Page last reviewed 8 September 2025. https://www.nhs.uk/medicines/sertraline/
- NHS. Fluoxetine. https://www.nhs.uk/medicines/fluoxetine/
- NHS. Paroxetine. https://www.nhs.uk/medicines/paroxetine/
- NHS. Citalopram. https://www.nhs.uk/medicines/citalopram/
- NHS. Escitalopram. https://www.nhs.uk/medicines/escitalopram/
- MedlinePlus (NLM). Serotonin syndrome. https://medlineplus.gov/ency/article/007272.htm
- Henssler J, et al. Incidence of antidepressant discontinuation symptoms: a systematic review and meta-analysis. Lancet Psychiatry. 2024;11(7):526-535. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38851198/
