سرکلاژ دهانه رحم (Cervical Cerclage) چیست؟

سرکلاژ دهانه رحم یک اقدام جراحی کوچک در دوران بارداری است که طی آن پزشک با کارگذاری یک یا چند بخیهٔ محکم، دهانهٔ رحم (Cervix) را بسته و تقویت می‌کند تا از باز شدن زودهنگام آن پیش از موعد طبیعی زایمان جلوگیری شود. هدف اصلی این روش، کمک به حفظ بارداری در زنانی است که دهانهٔ رحم آن‌ها به دلایل مختلف توانایی نگه‌داشتن جنین تا پایان بارداری را ندارد.

نارسایی دهانهٔ رحم (Cervical Insufficiency) چیست؟

در گذشته این وضعیت را «بی‌کفایتی دهانهٔ رحم» یا «Incompetent Cervix» می‌نامیدند، اما امروزه اصطلاح علمی‌تر نارسایی دهانهٔ رحم (Cervical Insufficiency) به کار می‌رود. طبق تعریف کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان (ACOG)، نارسایی دهانهٔ رحم به ناتوانی دهانهٔ رحم در حفظ بارداری در سه‌ماههٔ دوم، بدون وجود علائم انقباض یا درد زایمانی، گفته می‌شود. این حالت معمولاً به‌صورت اتساع (باز شدن) بدون درد دهانهٔ رحم بروز می‌کند و در صورت عدم مداخله می‌تواند به سقط سه‌ماههٔ دوم یا زایمان زودرس منجر شود.

عمل سرکلاژ چگونه انجام می‌شود؟

سرکلاژ معمولاً به‌صورت سرپایی و با بی‌حسی موضعی، نخاعی یا بیهوشی عمومی انجام می‌شود. بیمار در وضعیت مشابه معاینهٔ زنان قرار می‌گیرد و پزشک با استفاده از نخ بخیهٔ غیرقابل‌جذب، دهانهٔ رحم را می‌بندد. در بیشتر موارد، بیمار پس از چند ساعت مشاهده مرخص می‌شود و پرهیز از نزدیکی جنسی به مدت حدود یک تا دو هفته پس از عمل توصیه می‌شود.

چه کسانی به سرکلاژ نیاز دارند؟ (اندیکاسیون‌ها)

بر اساس StatPearls و راهنمای ACOG، سرکلاژ بسته به شرایط بالینی در سه دستهٔ اصلی تجویز می‌شود:

سرکلاژ سابقه‌محور (History-Indicated Cerclage)

در زنانی انجام می‌شود که سابقهٔ یک یا چند مورد سقط بدون درد در سه‌ماههٔ دوم بارداری یا سرکلاژ قبلی به‌دلیل نارسایی دهانهٔ رحم داشته‌اند. این نوع سرکلاژ معمولاً بین هفته‌های ۱۲ تا ۱۴ بارداری و پیش از بروز هرگونه علامت انجام می‌شود.

سرکلاژ معاینه‌محور یا اورژانسی (Exam-Indicated / Rescue Cerclage)

زمانی به کار می‌رود که در معاینهٔ بالینی، دهانهٔ رحم پیش از هفتهٔ ۲۴ بارداری بدون وجود انقباض، عفونت داخل کیسهٔ آب یا کندگی جفت، دچار اتساع پیشرفته شده باشد. طبق StatPearls، هرچه اتساع اولیهٔ دهانهٔ رحم بیشتر از ۴ سانتی‌متر باشد، پیش‌آگهی موفقیت این روش کمتر است.

سرکلاژ سونوگرافی‌محور (Ultrasound-Indicated Cerclage)

در زنانی مطرح می‌شود که سابقهٔ زایمان زودرس پیش از هفتهٔ ۳۴ داشته‌اند و در سونوگرافی بارداری فعلی، طول دهانهٔ رحم پیش از هفتهٔ ۲۴ کمتر از ۲۵ میلی‌متر اندازه‌گیری شود (در بارداری تک‌قلو).

انواع روش‌های جراحی سرکلاژ

بر اساس ACOG Practice Bulletin No. 142 و StatPearls، دو روش واژینال رایج‌ترین شیوه‌های انجام سرکلاژ هستند و برتری قطعی یکی نسبت به دیگری از نظر نوع نخ یا تکنیک جراحی اثبات نشده است.

روش مک‌دونالد (McDonald)

در این روش که ساده‌تر و رایج‌تر است، پزشک یک بخیهٔ کیسه‌ای (Purse-string) از نخ غیرقابل‌جذب را در محل اتصال واژن به دهانهٔ رحم قرار می‌دهد.

روش شیرودکار (Shirodkar)

در این تکنیک، مخاط اطراف دهانهٔ رحم برش داده و کنار زده می‌شود تا بخیه در نزدیک‌ترین نقطهٔ ممکن به سوراخ داخلی دهانهٔ رحم (Internal Os) قرار گیرد؛ سپس مخاط روی بخیه بازسازی می‌شود.

سرکلاژ ترانس‌ابدومینال (Transabdominal Cerclage)

این روش از طریق برش شکمی یا لاپاروسکوپی انجام می‌شود و معمولاً برای زنانی رزرو می‌شود که سرکلاژ واژینال قبلی در آن‌ها ناموفق بوده است. طبق اطلاعات RCOG، این نوع سرکلاژ اغلب پیش از بارداری یا در ابتدای آن انجام می‌شود، در پایان بارداری برداشته نمی‌شود و زایمان باید با سزارین انجام گیرد.

زمان انجام و برداشتن بخیه

طبق StatPearls و Cleveland Clinic، سرکلاژ سابقه‌محور معمولاً بین هفته‌های ۱۲ تا ۱۴ بارداری و سرکلاژ سونوگرافی‌محور یا اورژانسی پیش از هفتهٔ ۲۴ انجام می‌شود. بخیه معمولاً حدود هفته‌های ۳۶ تا ۳۸ بارداری، یعنی نزدیک به موعد ترم، در مطب پزشک و بدون نیاز به بیهوشی برداشته می‌شود. اگر پیش از این زمان علائم زایمان زودرس یا پارگی کیسهٔ آب رخ دهد، بخیه زودتر خارج می‌شود.

عوارض احتمالی سرکلاژ

• پارگی زودرس کیسهٔ آب (PPROM): یکی از شایع‌ترین عوارض گزارش‌شده در StatPearls و Cleveland Clinic.
• عفونت: از جمله عفونت داخل رحمی یا سپسیس.
• پارگی دهانهٔ رحم (Cervical Laceration): به‌ویژه در صورت شروع زایمان پیش از برداشتن بخیه.
• خون‌ریزی و آسیب احتمالی به مثانه در حین جراحی.
• تنگی دهانهٔ رحم (Cervical Stenosis) و ایجاد بافت اسکار.
• عوارض مرتبط با بی‌حسی یا بیهوشی.

موارد منع انجام سرکلاژ (Contraindications)

طبق StatPearls، سرکلاژ منع مطلق مشخصی ندارد، اما در شرایطی مانند وجود عفونت فعال داخل کیسهٔ آب، خون‌ریزی فعال واژینال، پارگی کیسهٔ آب، انقباضات فعال زایمانی یا ناهنجاری‌های شدید جنینی ناسازگار با حیات، معمولاً توصیه نمی‌شود. همچنین طبق ACOG Practice Bulletin No. 142، در بارداری‌های دوقلو همراه با طول دهانهٔ رحم کمتر از ۲۵ میلی‌متر، سرکلاژ ممکن است خطر زایمان زودرس را افزایش دهد و توصیه نمی‌شود.

سرکلاژ و پیشگیری از زایمان زودرس و سقط سه‌ماههٔ دوم

مطابق مروری کاکرین (Cochrane) که در StatPearls به آن اشاره شده، زنانی که سرکلاژ دریافت کرده‌اند در مقایسه با گروه شاهد، احتمال کمتری برای زایمان زودرس پیش از هفته‌های ۳۷، ۳۴ و ۲۸ بارداری داشته‌اند. با این حال، طبق راهنمای RCOG، انجام موفق سرکلاژ تضمینی برای جلوگیری از سقط یا زایمان زودرس نیست. در مواردی که طول دهانهٔ رحم بین هفته‌های ۱۶ تا ۲۲ کمتر از ۲۵ میلی‌متر باشد، طبق RCOG استفاده از پروژسترون واژینال به‌شکل پساری (Vaginal Progesterone Pessary) تا هفتهٔ ۳۴ به‌عنوان یک روش جایگزین مطرح است. طبق ACOG، افزودن آنتی‌بیوتیک یا داروهای متوقف‌کنندهٔ انقباض (Tocolytics) به‌طور معمول اثربخشی سرکلاژ را افزایش نمی‌دهد.

سلب مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تصمیم دربارهٔ انجام سرکلاژ، نوع روش، زمان‌بندی و روش‌های جایگزین باید با معاینه و نظر متخصص زنان و زایمان و بر اساس شرایط اختصاصی هر بارداری انجام شود.

منابع

• ACOG Practice Bulletin No. 142: Cerclage for the Management of Cervical Insufficiency
• ACOG — Cervical Cerclage (Patient FAQ)
• StatPearls — Cervical Cerclage
• StatPearls — Cervical Insufficiency
• Cleveland Clinic — Cervical Cerclage: Purpose, Procedure, Risks & Results
• RCOG — Cervical Stitch (Patient Information)