شاید شنیده‌اید یکی از همکاران یا اقوامتان «سل» گرفته، یا روی برگه‌ی آزمایش یا نامه‌ی پزشکی کلمه‌ی «TB» را دیده‌اید و حالا می‌خواهید بدانید یعنی چه و آیا به شما هم سرایت می‌کند. TB کوتاه‌شده‌ی Tuberculosis است، یعنی همان بیماری سل که باکتری Mycobacterium tuberculosis ایجاد می‌کند، بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند و از راه هوا پخش می‌شود [1][2]. خبر خوب این است که سل هم قابل پیشگیری است و هم قابل درمان [1].
خلاصه در یک نگاه – TB در پزشکی یعنی چه؟ TB مخفف Tuberculosis است و در فارسی به آن «سل» یا «توبرکلوزیس» می‌گویند. عامل آن باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است [2] که به نام کاشفش «باسیل کخ» هم خوانده می‌شود [3][4]. – راه انتقال: از راه هوا، وقتی فردی که سل فعالِ ریه یا گلو دارد سرفه می‌کند، حرف می‌زند یا آواز می‌خواند [5]. WHO عطسه و تف انداختن را هم ذکر می‌کند [1]. – از این راه‌ها منتقل نمی‌شود: دست دادن، غذا یا نوشیدنی مشترک، دست زدن به ملحفه یا توالت‌فرنگی، مسواک مشترک و بوسیدن [5]. – سل نهفته واگیر ندارد و علامتی هم ایجاد نمی‌کند [1][10]. سل کلیه یا ستون فقرات هم معمولاً واگیر ندارد [5]. – تا کی واگیر دارد؟ تا وقتی درمان مناسب شروع نشده، فرد مبتلا به سل فعال ریوی می‌تواند بیماری را منتقل کند. بعد از شروع درمان، واگیری معمولاً به‌سرعت کم می‌شود و بیمار بعد از چند هفته مصرف دارو ممکن است دیگر ناقل نباشد. زمان دقیق را پزشک تعیین می‌کند [5][7]. – درمان دارد؟ بله. درمان استاندارد ترکیبی از چند آنتی‌بیوتیک است که معمولاً ۴ تا ۶ ماه هر روز مصرف می‌شود [1]. قطع زودهنگام دارو خطرناک است و می‌تواند باعث مقاومت دارویی شود [1]. – آمار: طبق WHO، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰.۷ میلیون نفر در جهان به سل مبتلا شدند و ۱.۲۳ میلیون نفر بر اثر آن جان باختند [1].
سل (TB) چیست؟ معنی Tuberculosis به فارسی
سل (به انگلیسی Tuberculosis و به اختصار TB) یک بیماری عفونی است که باکتری ایجاد می‌کند و بیشتر از همه ریه‌ها را درگیر می‌کند [1]. در متون پزشکی فارسی به آن «توبرکلوزیس» یا «توبرکلوز» هم می‌گویند. بنابراین «بیماری TB»، «Tuberculosis» و «سل» هر سه یک بیماری‌اند.
سل بیشتر ریه‌ها را گرفتار می‌کند (سل ریوی)، ولی ممکن است کلیه، مغز، ستون فقرات و پوست را هم درگیر کند [1]. به سلی که بیرون از ریه باشد «سل خارج ریوی» می‌گویند.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) برآورد می‌کند حدود یک‌چهارم مردم جهان تاکنون با باکتری سل آلوده شده‌اند. بیشتر این افراد بیمار نمی‌شوند، و فقط ۵ تا ۱۰ درصد آن‌ها در نهایت علامت‌دار و دچار «بیماری سل» می‌شوند [1].
باکتری مولد بیماری سل چه نام دارد؟
باکتری عامل سل Mycobacterium tuberculosis (مایکوباکتریوم توبرکلوزیس) است [2]. رابرت کخ (Robert Koch)، دانشمند آلمانی، در ۲۴ مارس ۱۸۸۲ کشف این باکتری را اعلام کرد [3]. همین روز امروز «روز جهانی سل» است [3]. به همین دلیل در منابع علمی به این میکروب «باسیل کخ» (Koch’s bacillus) هم گفته می‌شود [4]. کشف کخ نشان داد سل یک بیماری عفونی است، نه ارثی [3].
اگر برای جدول کلمات دنبال نام باکتری عامل سل هستید: نام علمی آن «مایکوباکتریوم توبرکلوزیس» و نام تاریخی‌اش «باسیل کخ» است.
چند مایکوباکتری خویشاوند دیگر هم بیماری مشابه سل ایجاد می‌کنند، از جمله Mycobacterium bovis که بیشتر گاوها را آلوده می‌کند [6]. درباره‌ی آن در بخش شیر غیرپاستوریزه توضیح داده‌ایم.
راه‌های انتقال سل
سل چگونه منتقل می‌شود؟
سل از راه هوا و از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود [6]. وقتی کسی که سل فعالِ ریه یا گلو (حنجره) دارد سرفه می‌کند، حرف می‌زند یا آواز می‌خواند، ذرات بسیار ریزی حاوی باکتری وارد هوا می‌شوند [5][6]. WHO عطسه و تف انداختن را هم از راه‌های پخش سل می‌داند [1].
به این ذرات «هسته‌های قطره‌ای» (droplet nuclei) می‌گویند. قطرشان حدود ۱ تا ۵ میکرون است و بسته به شرایط محیط ممکن است چند ساعت در هوا معلق بمانند [6]. اگر کسی این هوا را تنفس کند، ممکن است آلوده شود [6]. باکتری پس از ورود به ریه‌ها می‌تواند از راه خون به اعضای دیگر مثل کلیه، ستون فقرات و مغز برسد [5].
البته هر کسی که در معرض فرد مبتلا قرار بگیرد آلوده نمی‌شود [6]. به گفته‌ی سرویس سلامت بریتانیا (NHS)، کسی که این قطرات را به‌طور مکرر و در مدت طولانی تنفس کند ممکن است مبتلا شود [8].
چه چیزی خطر انتقال سل را بیشتر می‌کند؟
طبق مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، احتمال انتقال سل به چهار عامل بستگی دارد [6]:
- میزان واگیرداری بیمار: کسی که سرفه‌ی خلط‌دار دارد، در ریه‌اش حفره (کاویته) ایجاد شده، آزمایش اسمیر خلطش مثبت است، هنگام سرفه دهان و بینی‌اش را نمی‌پوشاند یا هنوز درمان مناسب نگرفته، باکتری بیشتری وارد هوا می‌کند [7].
- محیط: سل در فضاهای بسته یا جاهایی با گردش هوای ضعیف (مثلاً یک خودروی دربسته) راحت‌تر از فضای باز پخش می‌شود [5].
- تعداد دفعات و مدت تماس: کسانی که زمان زیادی را با فرد مبتلا در فضای بسته می‌گذرانند، مثل اعضای خانواده، دوستان، هم‌اتاقی‌ها و همکاران، بیشتر از همه در معرض آلودگی‌اند [6]. CDC می‌گوید بیماران بیشتر به کسانی سل را منتقل می‌کنند که هر روز با آن‌ها وقت می‌گذرانند [2].
- وضعیت ایمنی فرد در معرض تماس [6] (در بخش عوامل خطر توضیح داده شده است).
یک نکته‌ی مهم: علائم سل ممکن است ماه‌ها خفیف باشد. به همین دلیل فرد ممکن است بدون اینکه بداند، بیماری را به دیگران منتقل کند [1]. WHO می‌گوید بعضی افراد مبتلا به بیماری سل هیچ علامتی ندارند ولی باز هم می‌توانند سل را منتقل کنند [1].
کودکان خردسال مبتلا به سل ریوی معمولاً کمتر از بزرگسالان واگیردارند، چون اغلب نمی‌توانند خلط را با سرفه بیرون بدهند. با این حال انتقال از آن‌ها هم غیرممکن نیست [7].
سل از این راه‌ها منتقل نمی‌شود
طبق CDC، سل از این راه‌ها منتقل نمی‌شود [5]:
- دست دادن
- خوردن غذا یا نوشیدنی مشترک
- دست زدن به ملحفه یا نشستن روی توالت‌فرنگی
- استفاده از مسواک مشترک
- بوسیدن
آیا سل نهفته، سل استخوانی و سل خارج ریوی واگیر دارند؟
- سل نهفته: خیر. کسی که سل نهفته دارد باکتری را در بدن دارد ولی بیمار نیست و نمی‌تواند آن را به دیگران منتقل کند [1][5][10].
- سل خارج ریوی (مثلاً سل کلیه یا ستون فقرات): معمولاً واگیر ندارد [5]. CDC توضیح می‌دهد که در این حالت باکتری معمولاً راهی برای ورود به هوا ندارد. استثنا وقتی است که ریه، راه‌های هوایی یا حنجره هم درگیر باشند [7]. پس «سل استخوانی» به‌تنهایی از راه هوا منتقل نمی‌شود، ولی پزشک بررسی می‌کند که ریه هم درگیر نباشد.
مدت زمان انتقال بیماری سل: بیمار تا کی واگیر دارد؟
قبل از درمان: کسی که سل فعالِ ریه یا گلو دارد و درمان مناسب نمی‌گیرد، احتمال انتقالش خیلی بیشتر از کسی است که دست‌کم ۲ هفته درمان مناسب گرفته است [7]. چون علائم ممکن است ماه‌ها خفیف باشد، انتقال ممکن است قبل از تشخیص هم رخ دهد [1].
بعد از شروع درمان: به گفته‌ی CDC، با شروع درمان مناسب، واگیرداری خیلی سریع کم می‌شود. ولی سرعت این کاهش از بیماری به بیمار دیگر فرق دارد و بعضی بیماران ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها واگیردار بمانند [7]. CDC تأکید می‌کند که زمان لازم برای غیرواگیر شدن را نمی‌توان با قطعیت تعیین کرد [6]. بیماران مبتلا به سل مقاوم به دارو احتمالاً تا وقتی رژیم دارویی مؤثر نگیرند، واگیردار می‌مانند [7].
در صفحه‌ی عمومی CDC آمده است که بعد از چند هفته مصرف دارو، بیمار احساس بهتری پیدا می‌کند و ممکن است دیگر برای دیگران واگیردار نباشد [5]. تا آن زمان پزشک ممکن است توصیه کند بیمار سرفه‌اش را با دستمال بپوشاند و به محل کار یا مدرسه نرود [5].
در راهنمای آموزشی CDC برای کادر درمان، بیمار وقتی «غیرواگیر» در نظر گرفته می‌شود که هر سه شرط زیر را داشته باشد [7]:
- دست‌کم ۲ هفته درمان مناسب گرفته باشد؛
- علائمش بهتر شده باشد (مثلاً سرفه کمتر شده و دیگر تب ندارد)؛
- سه نمونه‌ی خلط پشت سر هم، با فاصله‌ی ۸ تا ۲۴ ساعت (دست‌کم یکی صبح زود)، در آزمایش اسمیر منفی باشد.
این تصمیم با پزشک معالج است، نه خود بیمار.
انتقال سل از شیر غیرپاستوریزه
سل گاوی را باکتری Mycobacterium bovis ایجاد می‌کند. این باکتری معمولاً گاوها را آلوده می‌کند، ولی ممکن است به انسان هم برسد [6]. طبق گزارش CDC، شایع‌ترین راه ابتلای انسان به آن مصرف فرآورده‌های شیر غیرپاستوریزه از گاوهای آلوده است [9]. قبل از اینکه پاستوریزه کردن شیر رایج شود، این باکتری اغلب از راه شیر آلوده به انسان منتقل می‌شد [6]. پس مصرف شیر و لبنیات پاستوریزه یک راه ساده برای پیشگیری است.
تب مالت (بروسلوز) هم بیماری دیگری است که بیشتر موارد آن با خوردن شیر یا پنیر غیرپاستوریزه ایجاد می‌شود [22].
سل نهفته و سل فعال چه فرقی دارند؟
باکتری سل ممکن است سال‌ها در بدن بماند بدون اینکه فرد را بیمار کند. به این حالت سل نهفته (Latent TB infection) می‌گویند [2]. اگر باکتری‌ها فعال شوند و در بدن تکثیر پیدا کنند، فرد به سل فعال (Active TB disease) مبتلا شده است [2].
سل نهفته اگر درمان نشود ممکن است به سل فعال تبدیل شود [11]. طبق WHO و CDC، ۵ تا ۱۰ درصد افراد آلوده در طول عمرشان به سل فعال مبتلا می‌شوند [1][10]. CDC می‌گوید برای فردی بدون عامل خطر، این خطر حدود ۵ درصد در ۲ سال اول بعد از آلودگی و حدود ۱۰ درصد در کل عمر است. در دیابت این خطر حدود ۳ برابر می‌شود. در کسی که HIV درمان‌نشده دارد، خطر سالانه ۷ تا ۱۰ درصد است [6].
| ویژگی | سل نهفته | سل فعال |
|---|---|---|
| باکتری در بدن | تعداد کمی باکتری غیرفعال [10] | باکتری فعال و در حال تکثیر [10] |
| علائم | ندارد [10][11] | معمولاً دارد، ولی بعضی افراد بی‌علامت‌اند [1][10] |
| واگیر | ندارد [1][10] | اگر ریه یا گلو درگیر باشد، از راه هوا منتقل می‌شود [5][10] |
| تست پوستی یا آزمایش خون سل | معمولاً مثبت [10] | معمولاً مثبت، ولی گاهی منفی [10][18] |
| عکس قفسه‌ی سینه | معمولاً طبیعی [10] | معمولاً غیرطبیعی [10] |
| اسمیر و کشت خلط | منفی [10] | مثبت [10] |
| درمان | درمان پیشگیرانه توصیه می‌شود [10] | درمان لازم است [10] |
علائم بیماری سل
علائم سل به این بستگی دارد که باکتری در کدام قسمت بدن رشد کند [11]. سل بیشتر در ریه‌ها ایجاد می‌شود [11].
مهمترین علائم بیماری سل (سل ریوی)
طبق CDC، سل فعال ریوی ممکن است این علائم را ایجاد کند [11]:
- سرفه‌ی شدیدی که ۳ هفته یا بیشتر طول بکشد
- درد قفسه‌ی سینه
- سرفه همراه با خون یا خلط از عمق ریه
علائم عمومی که ممکن است همراهش باشند [11]:
- ضعف یا خستگی
- کاهش وزن
- بی‌اشتهایی
- لرز
- تب
- تعریق شبانه
WHO و NHS هم سرفه‌ی طولانی (گاهی خونی)، خستگی، تب یا تعریق شبانه و کاهش وزن بدون تلاش را از علائم اصلی سل می‌دانند [1][8].
علائم سل خارج ریوی
وقتی سل اعضای دیگر بدن را درگیر کند، علائم به همان عضو مربوط می‌شود [11]:
- غدد لنفاوی: تورم سفت، قرمز یا بنفش زیر پوست
- کلیه: خون در ادرار
- مغز: سردرد یا گیجی. به این حالت «مننژیت سلی» می‌گویند (درباره‌ی مننژیت بیشتر بخوانید)
- ستون فقرات: کمردرد
- حنجره: گرفتگی صدا
علائم سل نهفته
سل نهفته هیچ علامتی ندارد و فرد احساس بیماری نمی‌کند [2][11]. تنها نشانه‌اش مثبت شدن تست پوستی یا آزمایش خون سل است [10]. به همین دلیل کسانی که در معرض خطرند باید آزمایش بدهند [1].
چه کسانی بیشتر در معرض سل هستند؟
CDC افراد پرخطر را در دو گروه قرار می‌دهد [12]: کسانی که بیشتر در معرض باکتری سل قرار می‌گیرند، و کسانی که اگر آلوده شوند، احتمال بیمار شدنشان بیشتر است.
در معرض تماس بیشتر با باکتری سل
- کسانی که اخیراً با فردی مبتلا به سل فعال وقت گذرانده‌اند [5][12]
- کسانی که در کشورهای با شیوع بالای سل به دنیا آمده‌اند یا زیاد به آنجا سفر می‌کنند [5][12]
- ساکنان و کارکنان محیط‌های جمعی مثل سرپناه بی‌خانمان‌ها و زندان‌ها [2][12]
- کارکنان بیمارستان‌ها و محیط‌هایی که احتمال انتقال سل در آن‌ها هست [2][12]
احتمال بیشتر تبدیل عفونت به بیماری
- HIV: افراد مبتلا به HIV ۱۲ برابر بیشتر از دیگران به بیماری سل مبتلا می‌شوند و سل اولین علت مرگ در این افراد است [1]. اگر عامل خطر HIV دارید، آزمایش HIV را جدی بگیرید.
- دیابت [1][12]. خطر تبدیل سل نهفته به فعال در دیابت حدود ۳ برابر است [6]. (مطلب دیابت؛ راهنمای جامع)
- سوءتغذیه یا وزن پایین [1][12]
- مصرف دخانیات و مصرف مضر الکل [1]
- مصرف مواد تزریقی [12]
- پیوند عضو، بیماری شدید کلیه، سرطان سر و گردن، سیلیکوزیس، درمان با کورتیکواستروئیدها و بعضی درمان‌های خاص آرتریت روماتوئید یا بیماری کرون [12]
- سن کم: نوزادان و کودکان، به‌ویژه زیر ۵ سال، اگر آلوده شوند بیشتر احتمال دارد بیمار شوند [1][12]
- آلودگی اخیر با باکتری سل [5]
WHO برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۴ حدود ۰.۹۷ میلیون مورد جدید سل به سوءتغذیه، ۰.۹۳ میلیون به دیابت، ۰.۷۴ میلیون به اختلال مصرف الکل، ۰.۷۰ میلیون به سیگار و ۰.۵۷ میلیون به عفونت HIV مربوط بوده است [1].
آیا بیماری سل خطرناک است؟
بله، اگر درمان نشود. WHO سل را در جهان اولین علت مرگ ناشی از یک عامل عفونی واحد و یکی از ۱۰ علت اصلی مرگ می‌داند [1]. سل فعال بدون درمان می‌تواند کشنده باشد [1][5]. طبق گزارش جهانی سل ۲۰۲۵، نسبت مرگ به ابتلا در سال ۲۰۲۴ در جهان ۱۱.۵ درصد بوده است [13].
خبر خوب این است که سل قابل درمان است. طبق آخرین داده‌هایی که WHO در نوامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد، درمان سلی که به داروهای معمول حساس است در ۸۸ درصد بیماران موفق بوده است [15]. درمان سل مقاوم به دارو سخت‌تر است [1][16].
سل نهفته فرد را بیمار نمی‌کند و به دیگران هم منتقل نمی‌شود. ولی چون ممکن است بعدها فعال شود، CDC درمانش را بهترین راه پیشگیری از سل فعال می‌داند [2].
آیا بیماری سل درمان دارد؟ طول درمان سل
درمان سل فعال
سل با آنتی‌بیوتیک‌های مخصوص درمان می‌شود [1]. به گفته‌ی WHO، رایج‌ترین داروها ریفامپیسین، ایزونیازید، پیرازینامید و اتامبوتول‌اند و برای اثر کردن باید روزانه به مدت ۴ تا ۶ ماه مصرف شوند [1]. CDC بسته به برنامه‌ی درمانی، طول درمان سل فعال را ۴، ۶ یا ۹ ماه ذکر می‌کند [16]. NHS هم می‌گوید درمان معمولاً دست‌کم ۶ ماه طول می‌کشد [8].
انتخاب داروها، دوز و طول درمان کاملاً با پزشک است. این داروها را فقط با تجویز و زیر نظر پزشک مصرف کنید (درباره‌ی آنتی‌بیوتیک‌ها و خطر مصرف خودسرانه‌ی آن‌ها بیشتر بخوانید).
چرا نباید دوره‌ی درمان را نیمه‌کاره رها کرد؟
WHO هشدار می‌دهد که قطع زودهنگام داروها یا قطع آن‌ها بدون نظر پزشک خطرناک است، چون ممکن است باکتری سل به آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم شود [1]. CDC توصیه می‌کند همه‌ی داروهای سل دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شوند، هیچ نوبتی فراموش نشود و درمان زودتر از موعد قطع نشود [16]. به گفته‌ی CDC، درمان با نظارت مستقیم (DOT)، یعنی مصرف دارو زیر نظر یک فرد آموزش‌دیده، بهترین راه برای فراموش نکردن داروهاست [16].
حتی اگر بعد از چند هفته حالتان بهتر شد، دوره‌ی درمان را کامل کنید.
سل مقاوم به دارو (MDR-TB)
سل مقاوم به چند دارو (MDR-TB) نوعی سل است که به ریفامپیسین و ایزونیازید، دو داروی مؤثر خط اول، جواب نمی‌دهد [1]. علت ایجاد مقاومت مصرف نادرست داروهاست: تجویز نادرست، داروی بی‌کیفیت یا قطع زودهنگام درمان توسط بیمار [1].
- طبق گزارش جهانی سل ۲۰۲۵، در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۹۰ هزار نفر به سل مقاوم به چند دارو یا مقاوم به ریفامپیسین (MDR/RR-TB) مبتلا شدند [14].
- این نوع سل در ۳.۲ درصد موارد جدید و ۱۶ درصد بیمارانی که قبلاً درمان شده بودند دیده شد [14]. در همان سال حدود ۱۵۰ هزار مرگ ایجاد کرد [14].
- MDR-TB با داروهای دیگر قابل درمان است، ولی این داروها معمولاً گران‌تر و پرعارضه‌ترند [1]. WHO از سال ۲۰۲۲ رژیم‌های کوتاه‌تر ۶ ماهه و تمام‌خوراکی را برای بیماران واجد شرایط در اولویت گذاشته است [1].
- میزان موفقیت درمان سل مقاوم به دارو به ۷۱ درصد رسیده است [15]. ولی در سال ۲۰۲۴ فقط حدود ۲ نفر از هر ۵ بیمار مبتلا به سل مقاوم به دارو به درمان دسترسی داشتند [1].
- CDC می‌گوید درمان سل مقاوم پیچیده است و باید زیر نظر متخصص سل انجام شود [16].
درمان سل نهفته (درمان پیشگیرانه)
WHO درمان را هم برای سل نهفته و هم برای سل فعال توصیه می‌کند [1]. درمان پیشگیرانه‌ی سل (TPT) جلوی تبدیل عفونت به بیماری را می‌گیرد [1]. طبق CDC، این درمان ۹۰ درصد در پیشگیری از سل فعال مؤثر است [10]. بسته به برنامه‌ی درمانی، ۳، ۴، ۶ یا ۹ ماه طول می‌کشد [16]. اگر برایتان تجویز شد، دوره را کامل کنید [1].
تشخیص سل: چه آزمایش‌هایی لازم است؟
تشخیص سل با شرح‌حال، معاینه، تست سل، عکس قفسه‌ی سینه و آزمایش نمونه‌ی خلط انجام می‌شود [18].
آزمایش‌های عفونت سل: تست پوستی و آزمایش خون
- تست پوستی توبرکولین (TST): مقدار کمی ماده‌ی آزمایشی با سوزن زیر پوست تزریق می‌شود و نتیجه ۲ تا ۳ روز بعد بررسی می‌شود [17].
- آزمایش خون سل (IGRA): واکنش سیستم ایمنی به پروتئین‌های باکتری سل را می‌سنجد [17]. برای کسانی که واکسن BCG زده‌اند، آزمایش خون ترجیح دارد، چون BCG ممکن است تست پوستی را به اشتباه مثبت کند [17][19].
مثبت شدن این آزمایش‌ها معمولاً یعنی باکتری سل در بدن هست. ولی این آزمایش‌ها سل نهفته را از سل فعال جدا نمی‌کنند و برای رد سل فعال آزمایش‌های بیشتری لازم است [17][18]. بعضی افراد مبتلا به سل فعال هم ممکن است نتیجه‌ی منفی بگیرند [18]. طبق WHO، نتیجه‌ی این آزمایش‌ها کمک می‌کند افراد پرخطری که از درمان پیشگیرانه بیشترین سود را می‌برند پیدا شوند [1].
آزمایش‌های سل فعال
- عکس قفسه‌ی سینه: ضایعه‌های سل ممکن است در هر جای ریه و با اندازه و شکل‌های مختلف دیده شوند [18].
- اسمیر خلط: روش سریعی است و نتیجه‌اش معمولاً تا ۲۴ ساعت بعد از نمونه‌گیری آماده می‌شود. ولی اسمیر منفی، سل را رد نمی‌کند [18].
- کشت خلط: در آزمایشگاه، نمونه در محیط کشت گذاشته می‌شود تا باکتری رشد کند. کشت مثبت تشخیص سل را تأیید می‌کند. رشد باکتری در کشت یک هفته یا بیشتر طول می‌کشد [18].
- آزمایش‌های مولکولی (تقویت اسید نوکلئیک یا NAA): DNA باکتری سل را در عرض چند ساعت پیدا می‌کنند [18]. WHO استفاده از آزمایش‌های سریع را برای همه‌ی کسانی که علائم سل دارند، به‌عنوان اولین آزمایش توصیه می‌کند. این آزمایش‌ها ظرف ۴۸ ساعت نتیجه‌ی اولیه می‌دهند و به تشخیص زودتر سل مقاوم به دارو هم کمک می‌کنند [1].
معمولاً دست‌کم ۳ نمونه‌ی خلط پشت سر هم، با فاصله‌ی ۸ تا ۲۴ ساعت و دست‌کم یکی صبح زود، بررسی می‌شود [18].
پیشگیری از بیماری سل
- واکسن BCG: در بعضی کشورها به نوزادان یا کودکان خردسال تزریق می‌شود. WHO می‌گوید این واکسن از مرگ ناشی از سل جلوگیری می‌کند و کودکان را در برابر انواع شدید سل محافظت می‌کند [1]. CDC این انواع شدید را مننژیت سلی و سل ارزنی (میلیاری) نام می‌برد. ولی اثر BCG در برابر سل ریوی بزرگسالان متغیر است [19].
- درمان سل نهفته: درمان پیشگیرانه (TPT) جلوی تبدیل عفونت به بیماری را می‌گیرد [1].
- غربالگری افراد پرخطر: اگر HIV دارید یا در خانه یا محل کار با فرد مبتلا به سل تماس داشته‌اید، برای بررسی سل مراجعه کنید [1].
- مراجعه‌ی زودهنگام: اگر سرفه‌ی طولانی، تب یا کاهش وزن بی‌دلیل دارید، زود به پزشک مراجعه کنید. درمان زودهنگام هم جلوی انتشار سل را می‌گیرد و هم شانس بهبود را بیشتر می‌کند [1].
- اگر خودتان سل دارید: موقع سرفه یا عطسه دهان و بینی را بپوشانید، ماسک بزنید، تا جای ممکن با دیگران تماس نداشته باشید و خلط و دستمال‌های مصرف‌شده را درست دور بیندازید [1]. ممکن است پزشک توصیه کند تا مدتی به محل کار یا مدرسه نروید [5].
- تهویه: سل در فضای بسته و کم‌تهویه راحت‌تر پخش می‌شود [5]. در مراکز درمانی و مؤسسه‌های دیگر، رسپیراتور (ماسک تنفسی مخصوص) و تهویه‌ی خوب برای کاهش انتقال اهمیت دارد [1].
- لبنیات پاستوریزه: از شیر و لبنیات غیرپاستوریزه دوری کنید [6][9].
- کامل کردن درمان: قطع زودهنگام داروها ممکن است باعث مقاومت باکتری سل به آنتی‌بیوتیک‌ها شود. پس دوره‌ی درمان را کامل کنید [1].
آمار جهانی سل (گزارش جهانی سل WHO)
جدیدترین گزارش جهانی سل WHO، «گزارش جهانی سل ۲۰۲۵»، در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد و داده‌های سال ۲۰۲۴ را دارد [21]. برگه‌ی اطلاعاتی سل WHO (۲۴ مارس ۲۰۲۶) هم بر همین داده‌ها استوار است [1]:
- مبتلایان: حدود ۱۰.۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ به سل مبتلا شدند: ۵.۸ میلیون مرد، ۳.۷ میلیون زن و ۱.۲ میلیون کودک [1].
- مرگ: ۱.۲۳ میلیون مرگ در سال ۲۰۲۴، شامل ۱۵۰ هزار مرگ در افراد مبتلا به HIV [1][13].
- آلودگی: حدود یک‌چهارم جمعیت جهان با باکتری سل آلوده شده‌اند [1].
- پراکندگی: حدود ۸۷ درصد موارد جدید در ۳۰ کشور پرخطر رخ داد. دو سوم کل موارد در هشت کشور بود: هند (۲۵٪)، اندونزی (۱۰٪)، فیلیپین (۶.۸٪)، چین (۶.۵٪)، پاکستان (۶.۳٪)، نیجریه (۴.۸٪)، جمهوری دموکراتیک کنگو (۳.۹٪) و بنگلادش (۳.۶٪) [1].
- تشخیص و درمان: ۸.۳ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ تشخیص داده شدند و درمان گرفتند، یعنی حدود ۷۸ درصد مبتلایان. ۵.۳ میلیون نفر از افراد پرخطر درمان پیشگیرانه گرفتند [15].
- سل مقاوم: حدود ۳۹۰ هزار مورد MDR/RR-TB در سال ۲۰۲۴ رخ داد [14].
- WHO برآورد می‌کند تلاش‌های جهانی علیه سل از سال ۲۰۰۰ تاکنون جان حدود ۸۳ میلیون نفر را نجات داده است [1].
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- سرفه‌ی بیش از ۳ هفته: NHS و CDC هر دو سرفه‌ی ۳ هفته یا بیشتر را دلیل مراجعه یا بررسی سل می‌دانند [8][11]. بیشتر سرفه‌ها به‌دلیل سرماخوردگی یا آنفلوانزاست و معمولاً ظرف ۳ تا ۴ هفته خودبه‌خود خوب می‌شود [20]. سرفه‌ای که طولانی‌تر شود باید بررسی شود (تفاوت سرماخوردگی و آنفلوانزا).
- مراجعه‌ی فوری: اگر خون سرفه می‌کنید، درد قفسه‌ی سینه یا تنگی نفس دارید، یا سرفه‌تان شدید است یا سریع بدتر می‌شود، فوری به پزشک مراجعه کنید [20].
- کاهش وزن بدون تلاش، تب یا تعریق شبانه، همراه با سرفه یا بدون آن [8][11].
- تماس نزدیک با فرد مبتلا به سل فعال، حتی اگر هیچ علامتی ندارید. در این حالت آزمایش سل لازم است [1][17].
- ضعف سیستم ایمنی (مثلاً HIV، دیابت یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی) همراه با هر یک از علائم بالا [12].
مشاوره با طبیب‌یاب: اگر سرفه‌ی طولانی‌مدت دارید یا با فردی مبتلا به سل تماس نزدیک داشته‌اید، برای آزمایش و بررسی سل به پزشک مراجعه کنید. برای پیدا کردن متخصص و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان بیماری‌های عفونی در طبیب‌یاب یا فهرست متخصصان بیماری‌های ریه در طبیب‌یاب را ببینید.
سؤالات متداول
آیا بیماری سل واگیر دار است؟
سل فعالِ ریه یا گلو واگیر دارد و از راه هوا منتقل می‌شود. سل نهفته واگیر ندارد و سل خارج ریوی، مثل سل کلیه یا ستون فقرات، هم معمولاً واگیر ندارد [1][5]. کسانی که هر روز با بیمار در فضای بسته‌اند، مثل اعضای خانواده و همکاران، بیشتر از همه در معرض‌اند [2][6].
مدت زمان انتقال بیماری سل چقدر است؟
بیمار تا وقتی درمان مناسب نگرفته می‌تواند سل را منتقل کند. با شروع درمان، واگیرداری معمولاً سریع کم می‌شود و بیمار بعد از چند هفته مصرف دارو ممکن است دیگر ناقل نباشد. ولی این زمان از فردی به فرد دیگر فرق دارد و بعضی بیماران هفته‌ها یا ماه‌ها واگیردار می‌مانند [5][7]. پزشک بر اساس دست‌کم ۲ هفته درمان، بهتر شدن علائم و منفی شدن آزمایش خلط تصمیم می‌گیرد [7].
آیا بیماری سل خطرناک است؟
سل بدون درمان می‌تواند کشنده باشد. WHO آن را اولین علت مرگ ناشی از یک عامل عفونی واحد در جهان می‌داند [1]. ولی با درمان کامل قابل درمان است. طبق آخرین داده‌های WHO، درمان سل حساس به دارو در ۸۸ درصد بیماران موفق بوده است [15].
آیا بیماری سل درمان دارد و طول درمان چقدر است؟
بله، سل قابل درمان است [1]. درمان سل فعال ترکیبی از چند آنتی‌بیوتیک است. WHO مدت آن را روزانه ۴ تا ۶ ماه ذکر می‌کند [1] و CDC بسته به برنامه‌ی درمانی ۴، ۶ یا ۹ ماه [16]. سل مقاوم به دارو به داروهای دیگر و درمان پیچیده‌تری نیاز دارد [1][16].
علائم سل نهفته چیست؟
سل نهفته هیچ علامتی ندارد و فرد احساس بیماری نمی‌کند [2][11]. فقط تست پوستی یا آزمایش خون سل مثبت می‌شود و عکس قفسه‌ی سینه معمولاً طبیعی است [10]. بدون درمان ممکن است بعدها به سل فعال تبدیل شود [11].
مهمترین علائم بیماری سل چیست؟
سرفه‌ی ۳ هفته یا بیشتر، درد قفسه‌ی سینه، سرفه همراه با خون یا خلط، ضعف و خستگی، کاهش وزن، بی‌اشتهایی، لرز، تب و تعریق شبانه [11]. در سل خارج ریوی، علائم به عضو درگیر بستگی دارد، مثل تورم غدد لنفاوی، خون در ادرار یا کمردرد [11].
TB در پزشکی یعنی چه؟
TB مخفف Tuberculosis است، یعنی بیماری سل یا توبرکلوزیس. این بیماری را باکتری Mycobacterium tuberculosis ایجاد می‌کند [2].
باکتری مولد بیماری سل چه نام دارد؟
مایکوباکتریوم توبرکلوزیس (Mycobacterium tuberculosis) [2]. چون رابرت کخ در سال ۱۸۸۲ آن را کشف کرد [3]، به آن «باسیل کخ» هم می‌گویند [4].
آیا با دست دادن، روبوسی یا غذای مشترک سل منتقل می‌شود؟
خیر. طبق CDC، سل با دست دادن، غذا یا نوشیدنی مشترک، ملحفه، توالت‌فرنگی، مسواک مشترک یا بوسیدن منتقل نمی‌شود [5]. راه انتقال، تنفس هوای آلوده به ذرات حاوی باکتری است [5][6].
آیا سل ارثی است؟
خیر. سل یک بیماری عفونی است. کشف باکتری سل توسط رابرت کخ نشان داد که سل ارثی نیست [3].
اگر واکسن BCG زده باشم، باز هم ممکن است سل بگیرم؟
بله، ممکن است. BCG کودکان را در برابر انواع شدید سل مثل مننژیت سلی محافظت می‌کند [1][19]، ولی اثرش در برابر سل ریوی بزرگسالان متغیر است [19]. پس اگر علائم سل دارید یا با بیمار تماس داشته‌اید، داشتن سابقه‌ی واکسن دلیلی برای مراجعه نکردن نیست.
سل از شیر هم منتقل می‌شود؟
نوعی از سل که باکتری Mycobacterium bovis ایجاد می‌کند، بیشتر از راه مصرف فرآورده‌های شیر غیرپاستوریزه‌ی گاوهای آلوده به انسان می‌رسد [9]. قبل از رایج شدن پاستوریزه کردن شیر، این باکتری اغلب از راه شیر آلوده منتقل می‌شد [6]. پس شیر و لبنیات پاستوریزه را انتخاب کنید.
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و درمان پزشک را نمی‌گیرد. در این مقاله هیچ دوز دارویی ارائه نشده است. داروهای سل را فقط با تجویز و زیر نظر پزشک مصرف کنید و هیچ دارویی را خودسرانه شروع، قطع یا تغییر ندهید. اگر سرفه‌ی طولانی، خون در خلط یا تنگی نفس دارید، به پزشک مراجعه کنید.
منابع
- World Health Organization (WHO). Tuberculosis — Fact sheet. 24 March 2026. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Tuberculosis. Last reviewed 17 January 2025. https://www.cdc.gov/tb/about/index.html
- CDC. History of World TB Day. Last reviewed 5 December 2024. https://www.cdc.gov/world-tb-day/history/index.html
- Taylor GM, Stewart GR, Cooke M, et al. Koch’s bacillus — a look at the first isolate of Mycobacterium tuberculosis from a modern perspective. Microbiology. 2003;149(Pt 11):3213-3220. PMID 14600233. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14600233/
- CDC. Tuberculosis: Causes and How It Spreads. Last reviewed 17 January 2025. https://www.cdc.gov/tb/causes/index.html
- CDC. Self-Study Modules on Tuberculosis — Module 1: Transmission and Pathogenesis of Tuberculosis (2019). https://www.cdc.gov/tb/media/pdfs/Self_Study_Module_1_Transmission_and_Pathogenesis_of_Tuberculosis.pdf
- CDC. Self-Study Modules on Tuberculosis — Module 5: Infectiousness and Infection Control (2019). https://www.cdc.gov/tb/media/pdfs/Self_Study_Module_5_Infectiousness_and_Infection_Control.pdf
- NHS. Tuberculosis (TB). Page last reviewed 10 September 2026. https://www.nhs.uk/conditions/tuberculosis-tb/
- CDC. Human Tuberculosis Caused by Mycobacterium bovis — New York City, 2001–2004. MMWR 2005;54(24). https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5424a4.htm
- CDC. Clinical Overview of Latent Tuberculosis Infection. Last reviewed 17 April 2025. https://www.cdc.gov/tb/hcp/clinical-overview/latent-tuberculosis-infection.html
- CDC. Signs and Symptoms of Tuberculosis. Last reviewed 17 January 2025. https://www.cdc.gov/tb/signs-symptoms/index.html
- CDC. Tuberculosis Risk Factors. Last reviewed 10 December 2024. https://www.cdc.gov/tb/risk-factors/index.html
- WHO. Global Tuberculosis Report 2025 — 1.2 TB mortality. https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025/tb-disease-burden/1-2-tb-mortality
- WHO. Global Tuberculosis Report 2025 — 1.3 Drug-resistant TB. https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025/tb-disease-burden/1-3-drug-resistant-tb
- WHO. Global gains in tuberculosis response endangered by funding challenges (news release). 12 November 2025. https://www.who.int/news-room/releases/12-11-2025-global-gains-in-tuberculosis-response-endangered-by-funding-challenges
- CDC. Treating Tuberculosis. Last reviewed 17 April 2025. https://www.cdc.gov/tb/treatment/index.html
- CDC. Testing for Tuberculosis. Last reviewed 17 June 2024. https://www.cdc.gov/tb/testing/index.html
- CDC. Clinical and Laboratory Diagnosis for Tuberculosis. Last reviewed 31 January 2025. https://www.cdc.gov/tb/hcp/testing-diagnosis/clinical-and-laboratory-diagnosis.html
- CDC. Bacille Calmette-Guérin (BCG) Vaccine for Tuberculosis. Last reviewed 31 January 2025. https://www.cdc.gov/tb/hcp/vaccines/index.html
- NHS. Cough. Page last reviewed 8 December 2023. https://www.nhs.uk/symptoms/cough/
- WHO. Global Tuberculosis Report 2025. Published 12 November 2025. https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025
- WHO. Brucellosis — Fact sheet. 29 July 2020. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/brucellosis
