تب مالت (بروسلوز)؛ علائم، راه‌های انتقال، تشخیص و درمان

تب مالت یا بروسلوز (Brucellosis) یک بیماری عفونی باکتریایی است که از دام به انسان منتقل می‌شود و به همین دلیل در گروه بیماری‌های مشترک انسان و دام (زئونوز) قرار می‌گیرد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بروسلوز یکی از گسترده‌ترین بیماری‌های زئونوتیک در جهان است و در مناطقی که دامداری سنتی و مصرف لبنیات غیرپاستوریزه رایج است، از جمله بخش‌هایی از خاورمیانه، شیوع بیشتری دارد. این بیماری توسط باکتری‌هایی از جنس بروسلا (Brucella) ایجاد می‌شود که عمدتاً دام‌هایی مانند گاو، گوسفند، بز، خوک و سگ را آلوده می‌کنند.

عامل اصلی بیماری در انسان معمولاً گونهٔ Brucella melitensis است که بیشتر از طریق گوسفند و بز منتقل می‌شود. طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، بیشتر موارد ابتلای انسانی در نتیجهٔ مصرف شیر یا پنیر غیرپاستوریزهٔ گرفته‌شده از دام‌های آلوده رخ می‌دهد.

راه‌های انتقال بروسلوز

بروسلوز از راه‌های مشخصی از دام به انسان منتقل می‌شود. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) و سازمان جهانی بهداشت این راه‌ها را چنین دسته‌بندی می‌کنند:

مصرف لبنیات غیرپاستوریزه

مصرف شیر خام، پنیر تازهٔ محلی، بستنی سنتی یا سایر فرآورده‌های لبنی غیرپاستوریزه که از دام آلوده تهیه شده باشند، شایع‌ترین راه انتقال بروسلوز به انسان است. باکتری بروسلا می‌تواند در شیر دام آلوده وجود داشته باشد و از طریق فرآورده‌های تهیه‌شده از آن به انسان منتقل شود.

تماس مستقیم با دام یا فرآورده‌های آلودهٔ آن

افرادی که به‌طور شغلی با دام سروکار دارند—مانند دامداران، کشاورزان، دامپزشکان و کارکنان کشتارگاه—در معرض خطر بیشتری هستند. باکتری موجود در خون، جفت یا مایعات بدن دام آلوده می‌تواند از طریق بریدگی یا زخم پوستی وارد بدن انسان شود.

استنشاق و سایر راه‌های نادر

استنشاق ذرات معلق حاوی باکتری (آئروسل) در محیط‌های دامداری یا آزمایشگاهی نیز می‌تواند باعث انتقال شود. انتقال از طریق تماس با ملتحمهٔ چشم، انتقال خون یا فرآورده‌های خونی، و انتقال از مادر به جنین (از طریق جفت) نیز در منابع علمی گزارش شده، هرچند نادر است. طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، انتقال بروسلوز از فردی به فرد دیگر بسیار نادر است.

• مصرف شیر و لبنیات غیرپاستوریزه (شایع‌ترین علت)
• تماس شغلی با دام یا لاشهٔ آلوده (دامداران، دامپزشکان، کارکنان کشتارگاه)
• استنشاق آئروسل آلوده در محیط‌های دامداری یا آزمایشگاهی
• مصرف گوشت نپخته یا نیم‌پز دام آلوده

علائم و نشانه‌های بروسلوز

دورهٔ کمون بیماری (فاصلهٔ زمانی بین آلودگی و بروز علائم) بسته به منبع، از حدود یک هفته تا چند ماه متغیر است. علائم بروسلوز اغلب شبیه آنفلوانزا هستند و همین موضوع تشخیص را دشوار می‌کند.

تب مواج (Undulant Fever)

یکی از نام‌های شناخته‌شدهٔ این بیماری، «تب مواج» (Undulant fever) است؛ اصطلاحی که به الگوی نوسانی و بازگشت‌کنندهٔ تب در برخی بیماران اشاره دارد. طبق گزارش Mayo Clinic، علائم بروسلوز ممکن است برای هفته‌ها یا ماه‌ها فروکش کرده و سپس دوباره بازگردند.

منبع جدول: CDC و Mayo Clinic (فهرست‌شده در بخش منابع).

فرم حاد و مزمن بیماری

بر اساس منابع مرجع پزشکی (StatPearls)، علائم بروسلوز می‌تواند برای ماه‌ها ادامه یابد و در برخی بیماران، عفونت به شکل مزمن درآمده و سال‌ها باقی بماند. تشخیص و درمان به‌موقع، احتمال مزمن‌شدن بیماری را کاهش می‌دهد.

عوارض بروسلوز در صورت عدم درمان

در صورتی که بروسلوز به‌موقع تشخیص داده نشود یا درمان کامل نشود، می‌تواند عوارضی در اندام‌های مختلف ایجاد کند.

درگیری استخوان و مفاصل (اسپوندیلیت)

یکی از عوارض شناخته‌شدهٔ بروسلوز، اسپوندیلیت (Spondylitis) و ساکروایلییت (Sacroiliitis) است؛ یعنی التهاب مفاصل ستون فقرات و لگن. طبق منابع پزشکی، یکی از یافته‌های تصویربرداری مرتبط با این عارضه، فرسایش قسمت قدامی-فوقانی مهره‌های کمری است.

اندوکاردیت

اندوکاردیت (Endocarditis)، یعنی التهاب لایهٔ داخلی و دریچه‌های قلب، نادرترین اما جدی‌ترین عارضهٔ بروسلوز است. بر اساس StatPearls، اندوکاردیت شایع‌ترین علت مرگ‌ومیر مرتبط با بروسلوز است، هرچند میزان کلی مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری پایین است.

درگیری کبد و طحال

در معاینهٔ بالینی بیماران مبتلا به بروسلوز، بزرگی طحال (Splenomegaly)، بزرگی کبد (Hepatomegaly) و بزرگی غدد لنفاوی از یافته‌های شایع گزارش‌شده هستند.

سایر عوارض

• عوارض عصبی (نوروبروسلوز) در موارد نادر
• سقط جنین در زنان باردار مبتلا، طبق گزارش CDC
• مزمن‌شدن بیماری و بازگشت علائم پس از دوره‌های بدون علامت

روش‌های تشخیص بروسلوز

کشت خون

کشت خون یا مغز استخوان روش تأییدکنندهٔ قطعی تشخیص است، اما به دلیل رشد کند باکتری بروسلا، ممکن است یک هفته یا بیشتر طول بکشد تا نتیجه مثبت شود.

آزمایش‌های سرولوژی (رایت و مشابه آن)

در مناطقی که بیماری شیوع دارد، آزمایش‌های سرولوژی مانند تست آگلوتیناسیون استاندارد (که در ایران با نام «آزمایش رایت» شناخته می‌شود)، تست رز بنگال (Rose Bengal) و روش ELISA رایج‌ترین ابزارهای تشخیصی هستند. بر اساس StatPearls، تیتر بالاتر از ۱ به ۱۶۰ در آزمایش آگلوتیناسیون، همراه با تصویر بالینی سازگار، نشان‌دهندهٔ عفونت است. روش‌های مولکولی مانند PCR نیز در برخی مراکز برای تشخیص سریع‌تر به کار می‌روند.

تفسیر دقیق نتایج آزمایش، از جمله محدوده‌های مرجع، باید توسط پزشک و با توجه به شرایط بالینی هر فرد انجام شود.

اصول درمان بروسلوز

درمان بروسلوز باید حتماً زیر نظر پزشک متخصص عفونی انجام شود و شامل ترکیبی از دو یا چند آنتی‌بیوتیک برای یک دورهٔ طولانی است. بر اساس Mayo Clinic و StatPearls، درمان معمولاً حداقل شش هفته طول می‌کشد؛ در موارد پیچیده‌تر مانند اسپوندیلیت، دورهٔ درمان می‌تواند طولانی‌تر باشد.

استفاده از تک‌دارو (مونوتراپی) با نرخ بازگشت (عود) بیماری بالا همراه است؛ به همین دلیل، پروتکل‌های استاندارد بر ترکیب چند آنتی‌بیوتیک تأکید دارند. هیچ دوز یا رژیم درمانی فردی نباید بدون تجویز پزشک مصرف شود؛ نوع، ترکیب و مدت دقیق درمان باید توسط پزشک معالج و بر اساس شرایط هر بیمار (سن، بارداری، شدت عفونت و درگیری اندام‌ها) تعیین شود.

پس از شروع درمان، پایش دوره‌ای با آزمایش‌های سرولوژی برای اطمینان از پاسخ به درمان توصیه می‌شود.

پیشگیری از تب مالت

پاستوریزاسیون لبنیات

طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، پاستوریزهٔ شیر برای مصرف مستقیم و همچنین برای تهیهٔ فرآورده‌هایی مانند پنیر، گامی کلیدی در پیشگیری از انتقال بروسلوز از دام به انسان است. توصیهٔ اصلی برای عموم مردم، خودداری از مصرف شیر و لبنیات غیرپاستوریزه (از جمله پنیرهای محلی تهیه‌شده از شیر خام) است.

بهداشت دامداری و حفاظت شغلی

برای افرادی که به دلیل شغل خود (دامداری، دامپزشکی، کار در کشتارگاه) در تماس با دام هستند، رعایت نکات زیر بر اساس توصیه‌های WHO و CDC اهمیت دارد:

• استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (دستکش، ماسک، عینک) هنگام تماس با دام، خون یا جفت دام
• واکسیناسیون دام در مناطق با شیوع بالا
• مدیریت بهداشتی زایمان دام و دفع صحیح جفت و ترشحات آلوده
• پختن کامل گوشت دام پیش از مصرف
• آموزش عمومی دربارهٔ خطرات مصرف لبنیات غیرپاستوریزه، به‌ویژه در مناطق روستایی و عشایری

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در صورت بروز تب طولانی‌مدت، تعریق شبانه، خستگی مفرط و درد مفاصل یا عضلات همراه با سابقهٔ مصرف لبنیات غیرپاستوریزه یا تماس با دام، مراجعه به پزشک برای بررسی و انجام آزمایش‌های تشخیصی ضروری است. تشخیص زودهنگام، احتمال بروز عوارض و مزمن‌شدن بیماری را کاهش می‌دهد.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• World Health Organization (WHO) — Brucellosis Fact Sheet
• CDC — About Brucellosis
• CDC — Clinical Overview of Brucellosis
• CDC/PMC — Notes from the Field: Human Brucella Infections Caused by Consumption of Unpasteurized Domestic Dairy Products
• Mayo Clinic — Brucellosis: Symptoms and Causes
• Mayo Clinic — Brucellosis: Diagnosis and Treatment
• NCBI StatPearls — Brucellosis