کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis) چیست؟

کولیت اولسراتیو یکی از دو نوع اصلی بیماری التهابی روده (Inflammatory Bowel Disease یا IBD) است؛ حالتی مزمن که در آن واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی باعث التهاب و ایجاد زخم در پوشش داخلی روده بزرگ می‌شود. این بیماری معمولاً در سنین ۱۵ تا ۳۰ سالگی بروز می‌کند و سیر آن با دوره‌های عود و فروکش همراه است.

کولیت اولسراتیو و جایگاه آن در بیماری‌های التهابی روده

بیماری التهابی روده (IBD) یک اصطلاح چتری است که دو بیماری اصلی، یعنی کولیت اولسراتیو و بیماری کرون (Crohn’s Disease)، را در بر می‌گیرد. در کولیت اولسراتیو، التهاب به لایهٔ مخاط (Mucosa) و زیرمخاط روده بزرگ محدود می‌شود، در حالی که در بیماری کرون التهاب می‌تواند تمام لایه‌های دیوارهٔ روده را درگیر کند.

تفاوت کولیت اولسراتیو با بیماری کرون

یکی از مهم‌ترین نکات تشخیصی، الگوی درگیری بافت است. کولیت اولسراتیو معمولاً از رکتوم شروع می‌شود و به‌صورت پیوسته و بدون ناحیهٔ سالم میانی رو به بالا پیشروی می‌کند و تنها روده بزرگ (کولون) و رکتوم را درگیر می‌سازد. در مقابل، بیماری کرون می‌تواند از دهان تا مقعد هر بخشی از دستگاه گوارش را به‌صورت پراکنده (با نواحی سالم بین نواحی ملتهب) درگیر کند.

علائم و نشانه‌های کولیت اولسراتیو

شدت و نوع علائم در افراد مختلف متفاوت است، اما شایع‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• اسهال، اغلب همراه با خون در مدفوع (اسهال خونی)
• درد و کرامپ شکمی
• دفع موکوس (مخاط) یا چرک همراه با مدفوع
• تنسموس (Tenesmus)؛ یعنی احساس مداوم نیاز به اجابت مزاج حتی وقتی روده خالی است
• فوریت اجابت مزاج (نیاز ناگهانی و فوری به دستشویی رفتن)
• خستگی، تب، تهوع، استفراغ و کاهش وزن که با افزایش شدت بیماری شایع‌ترند

طبقه‌بندی کولیت اولسراتیو بر اساس گستردگی بیماری

پزشکان معمولاً از سامانهٔ طبقه‌بندی مونترال (Montreal Classification) برای تعیین گسترهٔ درگیری روده استفاده می‌کنند. این طبقه‌بندی بر پایهٔ یافته‌های کولونوسکوپی است و سه دستهٔ اصلی دارد:

گسترهٔ بیماری ثابت نیست؛ بخش قابل توجهی از بیمارانی که در ابتدا با پروکتیت یا کولیت چپ‌سویه تشخیص داده می‌شوند، در طول زمان به سمت درگیری گسترده‌تر پیش می‌روند.

عوارض کولیت اولسراتیو

مگاکولون توکسیک (Toxic Megacolon)

مگاکولون توکسیک یکی از خطرناک‌ترین عوارض کولیت اولسراتیو و یک وضعیت اورژانسی پزشکی است. در این حالت التهاب شدید به لایهٔ عضلانی روده آسیب می‌زند، حرکات طبیعی روده متوقف می‌شود، روده به‌شدت متسع (گشاد) می‌شود و خطر پارگی دیوارهٔ روده و نشت مواد سمی به جریان خون افزایش می‌یابد. طبق منابع تخصصی، مگاکولون توکسیک از علل اصلی مرگ‌ومیر مرتبط با کولیت اولسراتیو است.

خونریزی و سایر عوارض

اسهال خونی مزمن می‌تواند به خونریزی شدید و غیرقابل کنترل روده منجر شود که در موارد نادر نیاز به مداخلهٔ فوری دارد. سایر عوارض احتمالی شامل پارگی (سوراخ‌شدگی) روده، تنگی روده (Stricture؛ که برخلاف بیماری کرون در کولیت اولسراتیو نادر است)، و افزایش بلندمدت خطر سرطان کولورکتال است که در ادامه توضیح داده می‌شود.

سیر بیماری: عود و فروکش مزمن

کولیت اولسراتیو یک بیماری مزمن است که دورهٔ فروکش (Remission؛ زمانی که علائم از بین می‌روند و می‌تواند هفته‌ها تا سال‌ها طول بکشد) با دورهٔ عود (بازگشت علائم) جابه‌جا می‌شود. تاکنون درمان دارویی قطعی برای این بیماری شناخته نشده و اهداف درمان دارویی کنترل التهاب، رسیدن به فروکش و حفظ آن است. با این حال، برخلاف داروها، جراحی برداشتن کولون و رکتوم (کولکتومی) می‌تواند عملاً بیماری را از بین ببرد، زیرا با حذف بافت درگیر، امکان بازگشت بیماری در روده وجود نخواهد داشت.

روش‌های تشخیص کولیت اولسراتیو

تشخیص کولیت اولسراتیو بر پایهٔ ترکیبی از شرح حال، معاینهٔ بالینی و آزمایش‌های تکمیلی است تا هم تشخیص تأیید و هم سایر بیماری‌های مشابه رد شوند.

آزمایش خون و مدفوع

آزمایش خون برای بررسی نشانه‌های التهاب و عوارضی مانند کم‌خونی، و آزمایش مدفوع برای رد عفونت‌های گوارشی و بررسی میزان التهاب روده استفاده می‌شود.

کولونوسکوپی و بیوپسی

کولونوسکوپی (Colonoscopy) اصلی‌ترین روش تشخیصی است که در آن پزشک با استفاده از لولهٔ باریک و انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین، تمام روده بزرگ و رکتوم را بررسی می‌کند. در برخی موارد از سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر (بررسی بخش پایینی روده بزرگ) نیز استفاده می‌شود. در حین این اقدامات، نمونه‌برداری بافتی (بیوپسی) انجام می‌شود و پاتولوژیست بافت را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند تا تشخیص قطعی شود و گسترهٔ بیماری مشخص گردد.

اصول کلی درمان کولیت اولسراتیو

انتخاب روش درمان به شدت بیماری و گسترهٔ درگیری بستگی دارد و باید توسط پزشک متخصص گوارش تعیین شود. این بخش صرفاً معرفی کلی گروه‌های درمانی است و هیچ دوز یا رژیم درمانی فردی توصیه نمی‌شود.

آمینوسالیسیلات‌ها

داروهای آمینوسالیسیلات معمولاً برای کولیت اولسراتیو خفیف تا متوسط یا برای حفظ دورهٔ فروکش تجویز می‌شوند.

کورتیکواستروئیدها

کورتیکواستروئیدها برای موارد متوسط تا شدید به کار می‌روند، اما به دلیل عوارض جانبی احتمالی، معمولاً برای مصرف طولانی‌مدت یا حفظ فروکش تجویز نمی‌شوند.

داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی و بیولوژیک

داروهای سرکوب‌کنندهٔ سیستم ایمنی (Immunosuppressants) و داروهای بیولوژیک (Biologics) برای بیماران با بیماری متوسط تا شدید و برای کمک به حفظ فروکش استفاده می‌شوند. همچنین گروهی از داروهای مولکول کوچک جدید برای بزرگسالانی که به سایر داروها پاسخ نداده‌اند در دسترس است.

جراحی (کولکتومی)

جراحی می‌تواند در شرایطی مانند سرطان کولورکتال، دیسپلازی، عوارض تهدیدکنندهٔ حیات (مانند مگاکولون توکسیک)، یا عدم پاسخ به درمان دارویی توصیه شود. دو روش اصلی جراحی عبارت‌اند از ساخت مخزن ایلئوآنال (اتصال روده کوچک به مقعد پس از برداشتن کولون و رکتوم) و ایلئوستومی (اتصال روده کوچک به دیواره شکم). از آنجا که در هر دو روش کولون و رکتوم برداشته می‌شود، این جراحی می‌تواند به‌طور مؤثر بیماری را درمان کند، چون بیماری بدون وجود بافت آسیب‌دیده دیگر امکان بازگشت ندارد.

افزایش خطر سرطان کولورکتال و لزوم نظارت دوره‌ای

التهاب مزمن روده بزرگ در کولیت اولسراتیو با افزایش خطر سرطان کولورکتال (Colorectal Cancer) همراه است. بر اساس برآوردهای برگرفته از مطالعات، خطر تجمعی ابتلا به سرطان کولورکتال در افراد مبتلا به کولیت اولسراتیو پس از ۳۰ سال از شروع بیماری به حدود ۸ تا ۱۸ درصد برآورد شده است، در مقایسه با حدود ۴ درصد (خطر مادام‌العمر) در جمعیت عمومی. این ارقام برآوردی‌اند و بسته به روش و جمعیت مورد مطالعه ممکن است متفاوت گزارش شوند.

به همین دلیل، در بیماران مبتلا به کولیت اولسراتیو با درگیری چپ‌سویه یا گسترده، انجام کولونوسکوپی نظارتی معمولاً از ۸ سال پس از شروع علائم آغاز و هر یک تا سه سال یک بار تکرار می‌شود؛ فاصلهٔ دقیق بر اساس عوامل خطر فردی مانند سابقهٔ دیسپلازی یا التهاب مزمن شدیدتر تعیین می‌گردد. در بیمارانی که علاوه بر کولیت اولسراتیو به کلانژیت اسکلروزان اولیه (Primary Sclerosing Cholangitis) نیز مبتلا هستند، نظارت باید از زمان تشخیص و به‌صورت سالانه انجام شود.

این مقاله صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص، تعیین شدت بیماری و انتخاب روش درمانی باید توسط پزشک متخصص گوارش و بر اساس شرایط فردی هر بیمار انجام شود.

منابع

• NIDDK — Ulcerative Colitis (Overview)
• NIDDK — Symptoms & Causes of Ulcerative Colitis
• NIDDK — Diagnosis of Ulcerative Colitis
• NIDDK — Treatment for Ulcerative Colitis
• Mayo Clinic — Ulcerative Colitis vs. Crohn’s Disease
• NCBI StatPearls — Ulcerative Colitis
• NCBI PMC — Colorectal Dysplasia and Cancer Surveillance in Ulcerative Colitis