هیسترکتومی (برداشتن رحم) چیست؟

هیسترکتومی (Hysterectomy) به عمل جراحی برداشتن رحم گفته می‌شود. این عمل یکی از شایع‌ترین جراحی‌های زنان است و بسته به شرایط بیمار، ممکن است تنها رحم یا همراه با آن، دهانهٔ رحم (Cervix)، لوله‌های فالوپ (Fallopian Tubes) و تخمدان‌ها (Ovaries) نیز برداشته شوند. طبق منابع علمی، هیسترکتومی رایج‌ترین جراحی زنان در ایالات متحده است.

پس از هیسترکتومی، فرد دیگر پریود نمی‌شود و امکان باردار شدن وجود نخواهد داشت. تصمیم برای انجام این جراحی باید با آگاهی کامل از انواع، جایگزین‌ها و پیامدهای آن و در گفت‌وگوی مشترک با پزشک گرفته شود.

انواع هیسترکتومی

نوع هیسترکتومی بر اساس میزان بافتی که برداشته می‌شود تعیین می‌گردد. انتخاب نوع مناسب به علت انجام جراحی (خوش‌خیم یا بدخیم) بستگی دارد.

آیا تخمدان‌ها هم برداشته می‌شوند؟

برداشتن تخمدان‌ها، که اووفورکتومی (Oophorectomy) نامیده می‌شود، تصمیمی جداگانه از هیسترکتومی است و در بسیاری از موارد خوش‌خیم، تخمدان‌های سالم حفظ می‌شوند تا تولید طبیعی هورمون ادامه یابد و از یائسگی زودرس جلوگیری شود. در مقابل، در برخی شرایط – مانند سرطان تخمدان یا پستان، یا افزایش خطر ژنتیکی این سرطان‌ها – ممکن است برداشتن هر دو تخمدان و لوله (سالپنگو-اووفورکتومی دوطرفهٔ کاهندهٔ خطر) پیشنهاد شود.

روش‌های جراحی هیسترکتومی

هیسترکتومی می‌تواند از طریق چند روش مختلف انجام شود که انتخاب آن به علت جراحی، اندازهٔ رحم و سابقهٔ پزشکی بیمار بستگی دارد.

هیسترکتومی شکمی (باز)

در این روش، رحم از طریق یک برش در قسمت پایین شکم برداشته می‌شود. این روش معمولاً برای رحم‌های بزرگ‌تر یا موارد سرطانی به کار می‌رود و نیاز به بستری طولانی‌تر و دورهٔ نقاهت بیشتری دارد.

هیسترکتومی واژینال

در این روش، رحم از طریق واژن و بدون برش روی شکم خارج می‌شود. این روش معمولاً کوتاه‌ترین دورهٔ نقاهت را دارد.

هیسترکتومی لاپاراسکوپیک

در این روش با چند برش کوچک روی شکم و استفاده از دوربین جراحی (لاپاراسکوپ)، رحم برداشته می‌شود. نسبت به روش باز، دورهٔ بهبودی کوتاه‌تر و عوارض کمتری دارد.

هیسترکتومی با کمک ربات (رباتیک)

نوعی جراحی کم‌تهاجمی مشابه لاپاراسکوپی است که جراح ابزارهای رباتیک را از طریق برش‌های کوچک کنترل می‌کند. دورهٔ بهبودی آن معمولاً مشابه روش لاپاراسکوپیک است.

هیسترکتومی چه زمانی توصیه می‌شود؟

هیسترکتومی معمولاً پس از امتحان درمان‌های کم‌تهاجمی‌تر و در شرایط زیر در نظر گرفته می‌شود:

• فیبروم‌های رحمی (Uterine Fibroids) علامت‌دار
• خونریزی غیرطبیعی یا شدید رحمی که به سایر درمان‌ها پاسخ نداده باشد
• پرولاپس یا افتادگی رحم (Uterine Prolapse)
• اندومتریوز (Endometriosis) شدید و علامت‌دار
• آدنومیوز (Adenomyosis)
• درد مزمن لگنی
• سرطان رحم، دهانهٔ رحم یا تخمدان

جایگزین‌های هیسترکتومی

در بسیاری از موارد خوش‌خیم، پیش از تصمیم به هیسترکتومی، گزینه‌های درمانی جایگزین وجود دارد که باید با پزشک بررسی شوند:

• پیگیری و مراقبت بدون مداخله (در موارد بدون علامت شدید)
• داروهای هورمونی یا قرص‌های ضدبارداری برای کنترل خونریزی
• ابلیشن آندومتر (Endometrial Ablation) برای خونریزی غیرطبیعی
• روش‌های برداشتن یا کوچک‌کردن فیبروم مانند میومکتومی (Myomectomy) به‌جای برداشتن کل رحم
• پساری (Pessary) برای مدیریت پرولاپس

در موارد خوش‌خیم، انتخاب نهایی باید حاصل تصمیم‌گیری مشترک بین بیمار و پزشک باشد و به خواسته‌های فرد دربارهٔ باروری، حفظ تخمدان‌ها و شدت علائم بستگی دارد.

دورهٔ نقاهت پس از هیسترکتومی

مدت زمان بهبودی به روش جراحی بستگی دارد:

• هیسترکتومی شکمی (باز): حدود ۴ تا ۶ هفته
• هیسترکتومی واژینال: حدود ۳ تا ۴ هفته
• هیسترکتومی لاپاراسکوپیک یا رباتیک: حدود ۲ تا ۴ هفته

در دورهٔ بهبودی معمولاً باید از بلند کردن اجسام سنگین، فعالیت بدنی شدید و رابطهٔ جنسی برای چند هفته پرهیز کرد. بستری بیمارستانی می‌تواند از ترخیص در همان روز (در روش‌های کم‌تهاجمی) تا یک تا چند روز (در روش باز) متغیر باشد.

عوارض و پیامدهای احتمالی

عوارض جراحی

مانند هر عمل جراحی بزرگ دیگر، هیسترکتومی می‌تواند با عوارضی همراه باشد که عبارت‌اند از:

• خونریزی
• عفونت
• لخته شدن خون در وریدها (ترومبوز وریدی)
• آسیب به مثانه، حالب یا روده
• آسیب عصبی
• باز شدن محل بخیهٔ واژینال (Vaginal Cuff Dehiscence)
• واکنش به بیهوشی

یائسگی جراحی در صورت برداشتن تخمدان‌ها

اگر هر دو تخمدان برداشته شوند، تولید هورمون‌های استروژن و پروژسترون به‌طور ناگهانی متوقف می‌شود و فرد بلافاصله وارد یائسگی جراحی (Surgical Menopause) می‌شود. برخلاف یائسگی طبیعی که به‌تدریج رخ می‌دهد، افت ناگهانی هورمون‌ها در یائسگی جراحی می‌تواند علائمی مانند گرگرفتگی، خشکی واژن، بی‌خوابی و کاهش میل جنسی را با شدت بیشتری ایجاد کند. در این شرایط، پزشک ممکن است هورمون‌درمانی جایگزین (Hormone Replacement Therapy) را برای کنترل علائم پیشنهاد دهد. اگر رحم بدون برداشتن تخمدان‌ها خارج شود، یائسگی به‌طور طبیعی و در سن معمول رخ خواهد داد.

عدم امکان بارداری

پس از هیسترکتومی، رحم دیگر وجود ندارد؛ بنابراین بارداری به‌هیچ‌وجه امکان‌پذیر نخواهد بود. این موضوع باید پیش از جراحی، به‌ویژه در افراد در سنین باروری، به‌طور کامل با پزشک بررسی شود.

جمع‌بندی: اهمیت تصمیم‌گیری مشترک

هیسترکتومی جراحی مؤثری برای درمان بسیاری از بیماری‌های خوش‌خیم و بدخیم زنان است، اما به دلیل ماهیت دائمی و غیرقابل‌بازگشت آن، تصمیم برای انجام آن باید با آگاهی کامل از انواع جراحی، روش‌های جایگزین، و پیامدهای احتمالی (به‌ویژه در مورد باروری و برداشتن یا حفظ تخمدان‌ها) و در مشورت نزدیک با پزشک متخصص زنان گرفته شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• Cleveland Clinic – Hysterectomy: Surgery, Types, Side Effects & Recovery
• MedlinePlus (NIH) – Hysterectomy
• NHS – Hysterectomy
• StatPearls (NCBI Bookshelf, NIH) – Abdominal Hysterectomy
• PubMed – Complications of hysterectomy